Проценка на квалитетот на животот кај лицата со мултипна склероза

Multiple sclerosis (MS) is linked with a wide range of physical, psychological, and societal challenges that significantly impact the quality of life (QoL) of those affected by the disease. This comprehensive study delved into the multifaceted aspects of MS, aiming to unravel the intricate relationships between disability, self-efficacy, acceptance of illness, and various dimensions of QoL. Material and methods: The study, encompassing 778 participants from diverse backgrounds, highlighted the nuanced experiences of individuals with MS, emphasizing the importance of understanding the unique challenges faced by different age groups and disease subtypes. The findings revealed profound connections between MS-related symptoms and psychological well-being, underscoring the necessity for tailored interventions. Notably, self-efficacy and acceptance of illness emerged as pivotal factors influencing QoL, providing crucial insights for healthcare providers and policymakers.Furthermore, this study underscored the importance of a holistic approach to MS management, integrating biomedical and psychosocial perspectives. The study’s outcomes offer valuable direction for future research endeavors, advocating for longitudinal studies to capture the dynamic nature of QoL challenges, exploring patient perspectives through qualitative methods, and investigating the impact of socioeconomic factors on QoL outcomes. Additionally, the potential of telemedicine and digital interventions in providing continuous support and evidence-based counseling for individuals with chronic conditions is highlighted. By addressing these critical areas, future research endeavors can contribute to a more compassionate and empowering framework, enhancing the lives of those affected by MS and their families.Мултипната склероза (МС) претставува комплексна мрежа на физички, психолошки и општествени предизвици кои значително влијаат врз квалитетот на животот на оние погодени од болеста. Ова сеопфатно истражување навлегува во повеќеслојните аспекти на МС, со цел да ги разоткрие сложените односи помеѓу попреченоста, самоефикасноста, прифаќањето на болеста и различните димензии на квалитетот на животот. Студијата, која опфаќа 778 учесници од различно потекло, ги истакна нијансираните искуства на лицата со МС, нагласувајќи ја важноста од разбирање на уникатните предизвици со кои се соочуваат различни возрасни групи и подтипови на болести. Наодите открија длабоки врски помеѓу симптомите поврзани со МС и психолошката благосостојба, нагласувајќи ја потребата за приспособени интервенции, како и поврзаност на квалитетот на животот со полот и видот на МС. Имено, само-ефикасноста и прифаќањето на болеста се појавија како клучни фактори кои влијаат врз квалитетот на животот, обезбедувајќи клучни сознанија за здравствените професионалци.Ова истражување ја нагласува важноста на холистичкиот пристап кон менаџирањето на МС, интегрирајќи ги биомедицинските и психосоцијалните перспективи. Резултатите од истражувањето нудат вредни насоки за идните истражувачки напори, застапувајќи за лонгитудинални студии за да се долови динамичната природа на предизвиците на квалитетот на животот, истражување на перспективите на пациентите преку квалитативни методи и истражување на влијанието на социо-економските фактори врз резултатите од квалитетот на животот. Се истакнува потенцијалот на телемедицината и дигиталните интервенции за обезбедување континуирана поддршка и советување засновано на докази за лица со хронични состојби

Инсулинска резистенција и метаболичен синдром кај хепатитис Ц вирус серонегативни хероински зависници

Initial studies on impaired glucose-insulin homeostasis in heroin dependents have not defined the impact of concomitant hepatitis C infection (HCV), which has been  strongly associated with the development of insulin resistanceand metabolic syndrome (MS). The aim of our study was to evaluate the association of heroin dependence with glucose-insulin homeostasis and MS in heroin dependents with HCV seronegativity. Materials and methods: The study was prospective and cross-sectional, including 160 heroin dependents compared to a control group of 60 participants.MS was diagnosed using International Diabetes Federation criteria. The homeostatic model assessment for insulin resistance (HOMA-IR) and pancreatic β-cell function (HOMA-%B) were used for assessing insulin resistance and β-cell function of pancreas. Results: MS was detected in 9.32% of heroin addicts. Heroin dependents with MS compared to dependents without MS were older, had higher BMI, waist circumference and significantly higher systolic and diastolic blood pressure, increased triglycerides (F=8.233, df=2, p<0.001), apoB (F=8.154, df=2, p=0.001), and reduced HDL-C (F=25.926, df=2, p<0.001) and apoA-I (F=16.406, df=2, p<0.001), significantly increased inuslinemia (F=4.928, df=2, p<0.05), insulin resistance-HOMA-IR (F=4,928, df=2, p<0,05) and insignificantly increased pancreatic β-cell function (194.66 ±224.05) (F=2.461, df=2, p>0.05). Conclusions: Insulin resistance and МS, independent of HCV, was also registered in heroin dependence. Timely recognition will enable more successful treatment of comorbidities and illicit drug dependence.Првичните студии за нарушена глукозно-инсулинска хомеостаза кај хероински зависници не го дефинираа и влијанието на  хепатитис Ц инфекцијата (ХЦВ), којa е силно поврзана со развој на инсулинска резистенција и метаболичен синдром (МС). Целта на нашата студија беше да ја процени поврзаноста на зависноста од хероин со глукозно-инсулинската хомеостаза и МС кај хероински зависници кои се ХЦВ серонегативни. Материјали и методи: Студијата беше проспективна и пресечна, вклучувајќи 160 хероински зависници и контролна група од 60 испитаници. МС беше дијагностициран според критериумите на Меѓународната федерација за дијабетес. За проценка на инсулинската резистенција и функцијата на β-клетките на панкреасот беше користен хомеостатскиот модел за инсулинска резистенција (HOMA-IR) и функцијата на β-клетките на панкреасот (HOMA-%B). Резултати: МС беше детектиран кај 9,32% од хероинските зависници и тие во споредба со зависниците без МС беа постари, со повисок БМИ, обем на половината и значително повисок систолен и дијастолен крвен притисок, покачени триглицериди (F=8, 233, df=2, p<0,001), apoB (F=8,154, df=2, p=0,001), и намалени HDL-C (F=25,926, df=2, p<0,001) и apoA-I (F=16,406, df=2, p<0,001), со значително зголемена инсулинемија (F=4,928, df =2, p<0,05), инсулинска резистенција – HOMA-IR (F=4,928, df=2, p<0,05) и незначително зголемена функција на β-клетките на панкреасот (194,66 ±224,05) (F=2,461, df=2, p>0,05). Заклучок: Инсулинската резистенција и МС, независно од ХЦВ инфекција, се регистрира и кај хероинската зависност. Навременото препознавање ќе овозможи поуспешен третман на коморбидитетите и на болеста на зависноста од илегални дроги

Преглед на политики и акции за справување со климатските промени- КОП 26 - дали е тоа последната можност?

The world is facing the visible and potential consequences of climate change. No place on the Earth is immune to these changes. Current policy applied worldwide anticipates global warming of about 2.7oC compared to pre-industrial level by the end of the century. By implementation of Nationally Determined Contributions (NDCs), warming will be kept to 2.4oC. If long-term commitment targets or net-zero targets are included, then warming would be kept to about 2.1oC above the pre-industrial levels. The warming projections dropped by 0.3oC after the made pledges and established targets by the USA and Peoples’ Republic of China. According to the “optimistic” scenario, if the 140 analysed countries reach the zero emission targets, then the average warming will be 1.8oC, or below 2oC. There is a significant gap between the pledges made by the governments and the total level of actions they have undertaken so far.With the new economic challenges, it is clear that we are at a crossroads. The impact of COVID-19 crisis will be crucial for the future of the climate policy. Climate changes will not wait. Their threat is over our heads and each and every day we face them. Every individual has a role to play in dealing with global climate change and we all can contribute to this threat if we all work together in a synchronous way. A greater political involvement is needed along with collective actions taken by all social actors. Over the last two years, the World Health Organization has advocated for greater inclusion of health authorities and services in Nationally determined contributions through activities to reduce the implications on health by climate change. Светот се соочува со видливи и потенцијалнипоследици од климатскитепромени. Нема место на Земјатакое не езафатеноодовиепромени. Сегашната политика што се применуваширумсветотпредвидуваглобалнозатоплување од околу 2,7oC во споредба со прединдустрискотониво до крајот на векот. Со имплементација на националнитеодреденипридонеси (NDCs), затоплувањетоќе се одржи на 2,4oC. Доколку се вклучатдолгорочни цели или целите на ”net-zero”, тогашзатоплувањето би се задржало на околу 2,1oC над прединдустрискитенивоа. Проекциите за затоплување се намалија за 0,3oC по даденитеветувања и воспоставените цели од страна на САД и Народна РепубликаКина. Според „оптимистичкото“ сценарио, доколку 140-те анализираниземјигидостигнат целите за нултаемисија на штетнигасови, тогашпросечнотозатоплувањеќе биде 1,8oC или под 2oC. Постои значителен јаз помеѓуветувањатададени од страна на владите и вкупнотониво на активности штотиегипрезеледосега. Со новитеекономскипредизвици, јасно е дека сме на крстопат. Влијанието на КОВИД-19 пандемијата ќе биде клучно за иднината на политиката поврзана со климатските промени. Климатскитепромени нема да чекаат. Нивнатазакана е над нашитеглави и секојден се соочуваме со нив. Секојпоединецимаулога во справувањето со глобалнитеклиматскипромени и сите ниеможеме да придонесеме за отстранување на оваазаканаако сите работиме заедно на синхронизиран начин. Потребно е поголемо политичко вклучување како и колективни активности преземени од сите општествени чинители. Во текот на последните две години, Светската здравствена организација се залагаше за поголемо вклучување на здравствените власти и услуги во Национално одредени придонеси преку активности за намалување на импликациите врз здравјето од климатските промени.

Фактори на ризик за појава на кардиоваскуларни болести кај професионалните возачи

Aim of the paper was to determine the presence of risk factors for cardiovascular diseases (CVD) such as arterial hypertension, hyperlipidemia, hyperglycemia, overweight, smoking; and (ii) to analyze the link between the requirements of their job and the resources available to them. Materials and methods: A descriptive and analytical cross-sectional study was conducted involving 210 professional drivers who underwent a medical examination at the Institute for Occupational Health of the Republic of North Macedonia. The examination was done in order to assess their ability to drive a motor vehicle; they were also given a questionnaire to fill in so as to compare the requirements of the job and the resources available to them for doing their job. Results: One third of the respondents had increased levels of triglycerides, glycemia and cholesterol in their blood (33.3%, 28.1%, and 21.4%, respectively); almost half (44.2%) of them were active smokers. One third of the respondents (31.9%) were obese, with BMI >30 (kg/m2). The resources available to the professional drivers for doing their job exceed the requirements of the job and this situation has a protective effect on the occurrence of risk factors for CVD. Conclusion: The high prevalence of risk factors for CVD among professional drivers can lead to development of CVD and increased incidence thereof, which can negatively impact on their ability for safe driving. Hence the need for interventions to prevent these risk factors, including the need to invest in the resources available to professional drivers for doing their job.  Целта на трудот  беше да се детерминира присуството на факторите на ризик за појава на кардиоваскуларни болести (КВБ): артериска хипертензија, хиперлипидемија, хипергликемија, зголемена телесна тежина, пушачки статус, и да се анализира нивната поврзаност со барањата и ресурсите на работното место. Материјал и методи: дескриптивно-аналитичка студија на пресек, во која кај 210 професионални возачи беа анализирани дел од резултатите добиени при здравствениот преглед спроведен во Инситутот за медицина на трудот на РСМ при оценката на способноста за управување со моторно возило и резултатите за барањата и ресурсите на работното место добиени со соодветен прашалник. Резултати: Една третина од испитаниците имаа покачени вредности на триглицеридите во крвта (33,3%); гликемијата беше зголемен кај 28,1%,  холестеролот во крвта беше зголемен кај 21,4% и речиси половина (44,2%) од испитуваните професионални возачи беа активни пушачи. Третина (31,9%) од испитаниците беа обезни со BMI >30 (кг/м2). Ресурсите на работното место со кои располагаат испитуваните професионални возачи беа поголеми од барањата на работното место и овој модел има протективно дејство врз појавата на испитуваните фактори на ризик за КВБ. Заклучок: Високата преваленција на факторите на ризик за КВБ кај професионалните возачи може да придонесе за зачестена појава и развој на КВБ што, пак, може да влијае врз нивната способност за безбедно управување со моторно возило. Оттаму, произлегува потребата од интервенции за нивна превенција вклучително и инвестиција во ресурсите на работното место

Карактеристики на барањата на работа кај здравствените работници во различни сегменти на здравствениот сектор

Healthcare workers are exposed to various demands at their workplace (physical, psychological, social or organizational aspects of work) that impose constant physical and/or psychological effort on a worker. The aim of this study was to determine the characteristics of the job demands of healthcare workers in different segments of the health sector in RNM, categorized into three groups: healthcare workers in hospital activity, healthcare workers in outpatient activity and technical support and administrative staff. Material and methods: This is a cross-sectional descriptive-analytical study, in which 418 employees participate, classified into three groups according to their work tasks in health institutions: healthcare workers in hospital activity, healthcare workers in outpatient activity and technical support and administrative staff. The statistical analysis has been done in statistical programs: STATISTICA 12.0; IBM SPSS Statistics 20.0, and the processed data are presented in tabular forms. Results: The difference among the three groups of respondents in terms of the following demographic characteristics and job characteristics: gender, marital status, type of employment contract, total years of service, length of service at the current workplace and number of working hours per week, is insignificant, i.e. the three groups of respondents are homogeneous on these issues. The average value of the physical job demands at the level of the entire analyzed sample is significantly higher compared to the average values of all other job demands. The most common job demands for each of the groups (physical, organizational, emotional and cognitive job demands) have been determined, and a comparison has been made among the three groups of respondents regarding the most significant job demands. Conclusions: The difference registered in the physical job demands in relation to the three groups of respondents is statistically significant. Healthcare workers in hospital activity, compared to the technical support and administrative staff and the healthcare workers in outpatient activity, are more exposed to the different types of job demands. The higher average values of the physical job demands among respondents employed in hospital activity and outpatient activity in relation to technical support and administrative staff are also highlighted.Здравствените работници се изложени на различни барања на работното место (физички, психолошки, социјални или организациски аспекти на работата) кои на работникот му наметнуваат постојан физички и/или психолошки напор. Целта на истражувањето беше да се детерминираат карактеристиките на барањата на работното место кај здравствени работници во различни сегменти во здравствениот сектор во РСМ, категоризирани во три групи: здравствени работници во болничка дејност, здравствени работници во вон болничка дејност и помошно-технички и административен персонал. Материјал и методи: Трудот претставува дескриптивно-аналитичка студија на пресек, во која учество земаат 418 вработени класифицирани во три групи според нивните работни задачи во здравствените установи: здравствени работници во болничка дејност, здравствени работници во вон болничка дејност и вработени кои не се здравствени работници (помошно-технички и административен персонал). Статистичката анализа е направена во статистички програми: STATISTICA 12.0; IBM SPSS Statistics 20.0, а обработените податоци се прикажани табеларно. Резултати: Разликата помеѓу групите во однос на следните демографски карактеристики и карактеристики на работното место: пол, брачен статус, вид на договор за вработување, вкупен работен стаж, должина на работен стаж на сегашното работно место и број на работни часови во текот на неделата е несигнификантна, односно по овие прашања групите се хомогени. Просечната вредност на физичките барања на работното место на ниво на испитуваниот примерок е сигнификантно повисока во споредба со просечните вредности на сите други барања – организациски, емоционални и когнитивни. Добиени се сознанија  за најчестите барања на работното место за секоја од групите (физички, оргнизациски, емоционални и когнитивни), а направена е и споредба меѓу трите групи во врска со најзначајните барања на работното место. Заклучок: Разликата која се регистрира кај физичките барања на работното место во однос на трите групи испитаници е статистички сигнификантна. Здравствените работници во болничката дејност споредено со помошно-техничкиот и административен персонал и здравствените работници од вон болничка дејност се повеќе изложени на различните видови барања на работното место. Се истакнуваат и повисоките просечни вредности на физичките барања на работното место кај испитаниците вработени во болничка дејност и вон болничка дејност во однос на помошно-техничкиот и административен персонал

Детерминирање на ултраструктурните промени во емајлот на млечни заби во почетни фази на кариес на рано детство, со и без локална флуоридна терапија

Early childhood caries is often found under the name connected with the manner of feeding nutrition of children such as “Baby bottle Syndrome” or “Baby bottle caries”. The aim of the study was to determine ultrastructural changes in the enamel of primary teeth in starting phases of early childhood caries, with and without local fluoride therapy, because it has of great influence in the preventive aspect of the disease. The investigation was done on laboratory tests on tree groups extracted primary teeth: one of 20 healthy mandibular incisors, as control group and two more groups of primary tested teeth: 10 maxillary incisors with initial lesion and 10 maxillary incisors with superficial form. The all dental samples were observed with Scanning Electron Microscope (SEM) and we made comparative analyzes in ultrastructural changes of enamel between untreated and treated teeth, and control group teeth.  After that, we have analysis with SEM photo attachments. In some dental samples with initial lesion after local treatmant we managed to get almost healthy enamel, i.e. complete remineralization process. Once again, we have confirmation of one of the many benefits of fluoride in dentistry which is long been known.Кариесот на раното детство се среќава под имиња поврзани со начинот на исхраната кај  децата како “Синдром или Кариес предизвикан од исхрана со шише”. Целта на оваa студија беше  да ги утврдиме ултраструктурните промени во емајлот на млечни заби во почетните фази на кариес на рано детство со или без локална флуоридна терапија, со големо влијание од превентивен аспект, за ова заболување. Во лабораториското испитувaње вклучивме три групи на екстрахирани млечни заби: една со 20 здрави млечни мандибуларни инцизиви, како контролна група и две испитувани групи млечни заби: 10 максиларни инцизиви со иницијални лезии и 10 максиларни инцизиви со суперфицијални лезии. Кај сите примероци на заби со Скенинг Електронски Микроскоп (СЕМ) вршевме компаративна анализа помеѓу ултраструктурните промени на нетретираните и третираните заби со локален флуориден третмани и контролната група здрави заби. Резултатите покажаа дека кај некои забни примероци со иницијални лезии, добивме скоро здрав емајл, со речиси комплетна реминерализација, како резултат од реминерализирачкото дејство на локалниата флуоридна терапија. Така уште еднаш се потврди  еден од многуте претходно познати бенефити на флуоридите во детската стоматологија

Ефективност на онлајн програма за родителство во намалување на анксиозност кај деца во Северна Македонија

Anxiety is considered a basic and adaptive emotion. However, anxiety problems are one of the most prevalent mental health problems, with multiple negative effects and a tendency to worsen with age. The high prevalence rates and their negative consequences accent the importance of developing timely and effective prevention strategies. The aim of the study was to evaluate the effectiveness of an online parenting program in reducing anxiety symptoms in young children in the Republic of North Macedonia.  Materials and methods: A controlled randomized controlled study was conducted including parents of children aged 2-9 years old in North Macedonia. Eligible parents were assessed at baseline and post-intervention, using self-report questionnaires on sociodemographic characteristics and childhood anxiety (CBCL anxiety scale, CBCL-A; CBCL anxiety/depression scale, CBCL-AD). Parents were assigned to five group sessions of a parenting program, as the intervention group, or a structured group presentation, as a control group.  Results: A total of 288 parents were included in the study. The findings showed significant reductions in childhood anxiety symptoms reported by parents in both the parenting program and the active control condition. However, between-group comparisons showed no significant differences between the two conditions. Conclusions:The study is the first to evaluate the effectiveness of an online group parenting program in reducing anxiety symptoms in young children in North Macedonia. The findings demonstrate that it is possible to achieve a significant change in child anxiety problems, using technology-assisted methods of intervention delivery in the country.Анксиозноста се смета за основна и адаптивна емоција. Но, анксиозните проблеми се едни од најзастапените ментално-здравствени проблеми, со негативно влијание врз функционирањето и со тенденција да се влошуваат со возраста. Високите стапки на застапеност и негативните последици ја истакнуваат потребата од развивање навремени и ефективни стратегии за превенција. Целта на студијата беше да ја процени ефективноста на онлајн програма за родителство во намалување на анксиозни симптоми кај мали деца во Република Северна Македонија.  Материјали и методи: рандомизирана контролирана студија беше спроведена која вклучи родители на деца од 2-9-годишна возраст во Северна Македонија. Родителите беа проценети пред и по интервенцијата, користејќи прашалници за самопроценка во однос на социодемографските карактеристики и анксиозноста (CBCL скала за анксиозност, CBCL-A; CBCL скала за анксиозност/депресија, CBCL-AD) кај деца.  Родителите беа рандомизирани во групна програма за родителство од пет сесии, како интервентна група, или еднократна презентација за родителство, како контролна група. Резултати: Вкупно 288 родители беа вклучени во студијата. Резултатите покажаа статистички значајни намалувања на анксиозните симптоми кај децата во програмата за родителство и во активната контролна група. Но, споредбата меѓу групите не покажа статистички значајни разлики.  Заклучок: Студијата е прва која ја проценува ефективноста на онлајн програмата за родителство за намалување анксиозност кај мали деца во Северна Македонија. Резултатите ја демонстрираат можноста да се достигнат значајни подобрувања во анксиозни симптоми кај деца во државата, користејќи технолошко-поддржани методи на спроведување.

Нутритивните навики како ризик фактор за појава на дентален кариес кај деца од рурална и урбана средина во Скопје

Proper nutrition is a long-term investment in one’s own health. Oral health as an integral part of general health is in bidirectional relationship with diet and nutrition. Globalization and urbanization have led to nutrition transition from a traditional agriculturally-based diet to consumption of processed foods that are high in sugar. Children have been particularly affected by this change. The aim of this study was to investigate the association between specific nutritional and hygiene habits and the development of caries in children from urban and rural areas. The study was conducted in December 2019 and comprised children aged 6 years. A survey was made and children’s dental status was tested. The results obtained showed a higher percentage of healthy deciduous (50%) and permanent (35%) teeth in children from rural areas than in children from urban area. Both groups had similar habits in terms of cariogenic and cariostatic food intake, but there were differences in children's hygiene habits.Правилната исхрана е долготрајна инвестиција во сопственото здравје. Оралното здравје како нераскинлив дел од целокупното здравје е во директна двострана корелација со исхраната. Глобализацијата и урбанизацијата доведоа до една нутритивна транзиција, кога од традиционална исхрана со свежи земјоделски производи се премина на процесирана исхрана богата со шеќери, промена од која посебно се засегнати децата. Целта на оваа студија беше да се испита поврзаноста помеѓу специфични нутритивни и хигиенски навики и појавата на кариес кај деца од урбана и рурална средина. Истражувањето беше направено во декемви 2019 година кај деца на возраст од 6 години,на кои им беше направено анкетирање и утврдување на денталниот статус. Според нашата студија, поголем беше процентот на здрави  млечни(50%) и трајни (35%)заби кај децата од селска средина отколку кај градските деца. И кај двете групи имаше слични навики во однос на внес на  кариогена и кариостатска  храна, но постојат разлики во хигиенските навики

Централна дебелина: oбем на половина, однос обем на половина и колкови, однос обем на половина и висина кај 13-годишни деца

Obesity in children is a growing worldwide health problem, with a tenfold increase over just four decades. The aim of this study was to determine the prevalence of obesity and to identify central obesity in children aged 13 years from southwestern part of North Macedonia. Materials and methods: This cross-sectional study included a total of 178 healthy children of both sexes (boys 98, girls 80) aged 13 years living in Tetovo, North Macedonia. Results: The prevalence of categorized BMI according to CDC in all 13-year old children (n=178) was 4.5% underweight, 20.2% overweight and 16.3% obese. Among boys, the total prevalence of underweight, overweight and obese was consistently 4.1% vs. 19.4 %vs. 15.3%, while girls had statistically insignificant higher prevalence of underweight, overweight and obese 5% vs. 21.2% vs. 17.5%. At a comparison of the central obesity parameters like WC,WHR, WHtR showed statistically significant differences between sexes (p<0.003, p<0.0001, p<0.011).In the entire sample, the prevalence of high risk for waist-to-hip ratio (WHR) was 34.3% and the prevalence of high risk for waist-to-height ratio (WHtR) was 31.5%. In boys, the prevalence of high risk for WHR was 51% and for WHtR was 35.7% while in girls for WHR was 13.8 % and for WHtR 26.2%. A significant association of male gender with high risk for WHR (X2=27.161; df=1; p=0.0001) was found while for WHtR (X2 =1.830; p=0.176) there was no statistically significant sssociation. It is important to underline that in boys the risk of central obesity was 6.53 times higher compared to girls of the same age [OR=6.53 (3.08–13.83) 95% CI. Conclusions: In our study girls had a higher BMI prevalence of general overweight and obesity vs. boys, and a significant association of male gender with high risk for WHR was detected. Additionally, healthcare professionals should always consider assessing the measurements and risk of central obesity in obese or overweight children, and seek for the unique risk factors associated with each type of obesity and tailor interventions accordingly.Дебелината во детска возраст е сè поголем јавноздравствен проблем глобално, со десеткратно зголемување во текот на последниве четири децении. Целта на оваа студија беше да се процени преваленцијата на дебелината и да се идентификува централната дебелина кај децата на возраст од 13 години во северозападниот дел на Р.С. Македонија. Материјали и методи: Во оваа студија на пресек беа вклучени вкупно 178 здрави деца од двата пола (момчиња 98, девојчиња 80) на 13-годишна возрастод Тетово, Северна Македонија. Резултати: Преваленцијата на катагоризираниот БМИ според CDC кај сите 13-годишни деца (n=178) беше 4,5% потхранети, 20,2% натхранети и 16,3% дебели. Кај момчињата вкупната преваленција на потхранети, натхранети и дебели беше 4,1%; 19,4%; 15,3%,  додека кај девојчињата имаше статистички незначителна поголема преваленција на потхранети, натхранети, и дебели 5%; 21,2%; 17,5%. При споредбата на параметрите за централна дебелина како WC, WHR, WHtR истите покажаа статистички значајни разлики помеѓу половите (p<0,003, p<0,0001, p<0,011). Кај целиот примерок, преваленцијата на висок ризик за WHR беше 34,3%, додека преваленцијата на висок ризик за WHtR беше 31,5%. Кај момчињата, преваленцијата на висок ризик за WHR беше 51%, а заWHtR беше 35,7% додека кај девојчињата за WHR беше 13,8%,а за WHtR 26,2%. Утврдивме статистички сигнификантна поврзаност на машкиот пол со висок ризик за WHR (X2=27.161; df=1; p=0,0001), додека за WHtR (X2 =1.830; p=0.176) не постои статистички значајна поврзаност. Важно е да се нагласи дека кај момчињата ризикот од централна дебелина беше 6,53 пати поголем во споредба со оној кај девојчињата на истата возраст [OR=6,53 (3,08-13,83) 95% CI]. Заклучок: Оваа студија покажа дека девојчињата во споредба со момчињата имаа повисока преваленција на БМИ, потхранетост и дебелина, а беше регистрирана значајна поврзаност на машкиот пол со висок ризик за WHR. Здравствените работници треба секогаш да размислуваат за проценка и на ризикот од централна дебелина кај дебели и натхранети деца, како и идентификување  на факторите на ризик поврзани со секој тип на дебелина и соодветно приспособување на понатамошните интервенции

Aсоцијација на плазма Д-димерите со стадиумите на црнодробна цироза и нејзините компликации

Aim of the study: To investigate plasma D-dimer levels in correlation with Child-Pugh-Turcotte (CTP) and Model for End-Stage Liver Disease (MELD) scores in patients with liver cirrhosis (LC) of different severity, as well as the correlation with LC-associated clinical, biochemical parameters and complications. Material and methods: Fifty patients with LC were divided in three groups according to LC severity using the CTP Score (CTP-A, CTP-B, CTP-C).  The levels of D-dimer were measured in sodium-citrate plasma on Siemens, BCS XP Blood Coagulometer. Kruskal-Wallis test was used to compare D-dimer levels between the groups. Mann-Whitney U test was used to evaluate the difference of D-dimer levels in groups with different MELD score, and to evaluate the difference in D-dimer levels in patients with presence or absence of ascites and the difference of D-dimer levels in patients with or without spontaneous bacterial peritonitis (SBP). Pearson’s coefficient of correlation was used to evaluate the correlation between D-dimer levels with MELD score and the correlation between D-dimer levels and the concentration of LC-associated biochemical, clinical parameters and complications. Results: D-dimer levels increased with severity of the disease as assessed with CTP and MELD scores, with a statistically significant difference between the groups (p=.0000 and p=.0001, respectively). Group CTP-C demonstrated the highest D-dimer levels, followed by groups B and A. Patients with SBP had significantly higher levels of D-dimers than patients without SBP (p=.0006). A significant positive correlation between D-dimers and CTP and MELD score was detected (r= 0.74 and r=0.44, respectively; p<.001). A correlation between D-dimer levels and several biochemical parameters characterizing progressive liver dysfunction was observed. From all investigated biochemical parameters, the highest significant correlation was detected between D-dimer levels and the concentration of serum albumin (r= -0.65, p<.001). Conclusions: Plasma D-dimer levels are tightly correlated with the degree of liver dysfunction and LC-associated complications. Therefore, D-dimer levels could be utilized as a prognostic stratification marker and adjunctive diagnostic marker in LC-associated complications. Цел на студијата: Да се испита нивото на Д-димери во плазма во корелација со клиничките скорови: Child-Pugh-Turcotte (CTP) и Model for End-Stage Liver Disease (MELD) кај пациенти со црнодробна цироза со различна тежина, како и нивна корелација со клинички, биохемиски параметри и компликации поврзани со црнодробна цироза. Материјали и методи:  Вкупно 50 пациенти со цироза на црн дроб беа поделени во три групи според тежината на цироза на црниот дроб врз основа на CTP Score (CTP-A, CTP-Б, CTP-C). Концентрацијата на Д-димерите беше одредена во плазма со натриум цитрат користејќи го Siemens, BCSXP крвниот коагулометар. Kruskal-Wallis тестот беше користен за да се споредат нивоата на Д-димери помеѓу CTP групите. Mann-Whitney U тестот беше направен за да се одреди разликата во нивоата на Д-димерите помеѓу групите со различен MELD скор, и за да се оцени разликата во нивоата на Д-димерите кај пациенти со присуство или отсуство на асцит и разликата во нивоата на Д-димерите кај пациенти со или без спонтан бактериски перитонитис (SBP). Pearson-овиот коефициент на корелација беше користен за да се оцени корелацијата помеѓу нивоата на Д-димери со MELD скорот и корелацијата помеѓу нивоата на Д-димери и концентрацијата на биохемиски, клинички параметри и компликации поврзани со црнодробна цироза. Резултати: Концентрацијата на Д-димерите се зголеми со тежината на болеста проценета со CTP и MELDскорот со статистички значајна разлика помеѓу групите (p=,0000 и p=,0001, соодветно). Групата CTP-C покажа највисока концентрација на Д-димери, по што следуваа групите Б и А. Пациентите со SBP имаа значително повисока концентрација на Д-димери во споредба со пациентите без SBP (p= ,0006). Беше утврдена значителна позитивна корелација помеѓу Д-димерите и CTP и MELD скорот (коефициент на корелација r= 0,74 и r= 0,44, соодветно; p< ,001). Дополнително, резултатите покажаа дека постои поврзаност меѓу плазма концентрацијата на Д-димерите со клиничките и биохемиски параметри кои карактеризираат прогресивна дисфункција на црниотдроб. Од сите испитувани биохемиски параметри, највисока статистички значителна корелација беше утврдена меѓу нивоата на Д-димерите и концентрацијата на серумските албумини (r = - 0,65, p< 0,001). Заклучок: Плазматската концентрација на Д-димерите е тесно поврзана со степенот на дисфункција на црниотдроб и компликациите поврзани со цироза на црн дроб. Затоа, нивоата на Д-димерите може да се користат како прогностички маркер за стратификација и дополнителен дијагностички маркер во компликациите поврзани со цироза на црн дроб