The Nature of Divine Manifestation (Tajall?) in Dreams: An Investigation of its Origins in Religious Narratives

Abstract

Bu çalışma, İslâm düşüncesinde tartışmalı bir mesele olan rüyada Allah’ı görme (rü’yetullah fi’l-menâm) konusunu rivayet temelli bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Rü’yetullah meselesi klasik kelâm literatüründe çoğunlukla ahirette Allah’ın görülüp görülemeyeceği bağlamında ele alınmış; buna karşılık rüyada ilâhî tecellînin imkânı meselesi genellikle tali bir konu olarak değerlendirilmiştir. Oysa erken dönem hadis kaynakları, sahâbe rivayetleri ve bazı âlimlerin rüya tecrübeleri, bu meselenin müstakil ve derinlikli bir incelemeyi hak ettiğini göstermektedir. Bu çalışma, rüyada Allah’ı görmeye dair rivayetleri sübût ve anlam açısından ele alarak, söz konusu iddiaların hadis ilmi ve teolojik çerçevede nasıl değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmada yöntem olarak klasik hadis kaynakları, musannef ve müsned türü eserler, erken dönem şerh literatürü ile rüya ve rü’yetullah bahislerine temas eden kelâmî ve tasavvufî metinler doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Rivayetler isnad yapısı, râvîlerin cerh ve ta‘dîl durumları ve metin tutarlılığı esas alınarak değerlendirilmiş; özellikle Hz. Peygamber’in Allah’ı rüyada gördüğüne dair nakledilen merfû ve mevkuf rivayetler karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bu çerçevede İbn Abbâs, Ebû Zer ve Hz. Âişe’den gelen rivayetler merkezî bir konumda ele alınmış; ayrıca mezhep ve düşünce ekollerinin konuya yaklaşımlarına da yer verilmiştir. Çalışma sonucunda, Hz. Peygamber’in rüyada Allah’ı gördüğüne dair merfû rivayetlerin isnad bakımından zayıf olduğu, mevkuf rivayetlerin ise sahâbîlerin şahsî yorumlarını yansıttığı tespit edilmiştir. Hz. Âişe’den gelen sahih rivayetlerin, rüyada Allah’ın zâtının görülemeyeceği yönündeki görüşü açık biçimde desteklediği görülmüştür. Buna karşılık bazı âlimlerin rüya tecrübeleri, meselenin temsilî ve sembolik bir çerçevede anlaşılması gerektiğine işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, rüyada Allah’ı görmenin ilâhî zâtın bizzat görülmesi anlamına gelmediğini; bunun ancak ilâhî tecellînin sembolik bir yansıması olarak değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, naklî veriler ile tenzih ilkesini birlikte gözeten dengeli bir yaklaşım sunmaktadır.This study aims to examine the issue of seeing God in a dream (ru?yat All?h f? al-man?m), a controversial topic in Islamic thought, through a narration-based analytical approach. The question of ru?yat All?h has traditionally been discussed in classical kal?m literature primarily in relation to whether God will be seen in the Hereafter. In contrast, the possibility of experiencing a divine vision in dreams has generally been treated as a secondary issue. However, early hadith sources, reports attributed to the Companions, and the dream experiences of certain scholars indicate that this subject warrants independent and systematic investigation. This study seeks to evaluate narrations concerning the vision of God in dreams in terms of both their authenticity and meaning, and to clarify how such claims should be assessed within the framework of hadith methodology and Islamic theology. Methodologically, the study employs document analysis of classical hadith collections, musannaf and musnad works, early commentarial literature, and kal?m and Sufi texts that address dreams and the concept of ru?yat All?h. The narrations are examined with particular attention to their chains of transmission, the reliability of narrators based on principles of al-jar? wa-l-ta?d?l, and the internal coherence of the texts. Special focus is given to reports transmitted from Companions such as Ibn ?Abb?s, Ab? Dharr, and ???isha, which are analyzed comparatively. In addition, differing approaches among theological schools and intellectual traditions are discussed. The findings reveal that the marf?? narrations claiming that the Prophet saw God in a dream are weak in terms of their chains of transmission, while mawq?f reports reflect the personal interpretations of individual Companions rather than binding doctrinal positions. The authentic reports attributed to ???isha strongly support the view that God’s essence cannot be seen in dreams. Nevertheless, the dream experiences reported by certain scholars suggest that the issue may be understood within a symbolic and representational framework. In conclusion, the study demonstrates that seeing God in a dream does not imply a direct vision of the divine essence but rather signifies a symbolic manifestation of divine theophany. By balancing transmitted evidence with the theological principle of divine transcendence (tanz?h), the study offers a nuanced and methodologically grounded interpretation of this debated issue