Cuadernos de Estudios Gallegos (E-Journal)
Not a member yet
542 research outputs found
Sort by
El coto de Casasoá (Maceda, Ourense) en la Edad Media: estudio y colección documental
Se editan los tres pergaminos medievales que forman parte del archivo familiar correspondiente al pazo de Casasoá (Santiago de Zorelle, Maceda, Ourense). La publicación de esta documentación inédita se aprovecha para elaborar la historia medieval de un señorío de pequeñas dimensiones que, nacido en la edad media, logrará pervivir hasta la edad contemporánea.
[gl] Edítanse os tres pergameos medievais que forman parte do arquivo familiar correspondente ao pazo de Casasoá (Santiago de Zorelle, Maceda, Ourense). A publicación desta documentación inédita aprovéitase para elaborar a historia medieval dun señorío de pequenas dimensións que, nacido na Idade media, logrará sobrevivir ata a Idade Contemporánea
Luis Miguel de la Cruz Herranz, El Archivo Histórico Nacional. Los orígenes del medievalismo español (1866-1955), Madrid, Editorial CSIC, 2020 (Biblioteca de Historia, 92), 629 págs. ISBN: 978-84-00-10600-3
Habelos, hainos. Detección remota de indicios arqueolóxicos mediante fotografía aérea e Lidar en castros de Galicia
Several reasons explain why so-called “aerial archaeology” has rarely been developed in Galicia in the past. Nowadays, the increasing availability of open access datasets (aerial orthoimages, satellite imagery, Lidar data) is beginning to change this outlook. This paper reviews these reasons before presenting various traces of potential archaeological features recently documented around a large group of castros (Iron Age hillforts) in the provinces of A Coruña and Lugo. More than one thousand elements have been identified, including buried features around the sites (ditches, possible pathways, and field boundaries...), traces of levelled defensive elements and even twenty-five previously unknown full sites. These findings are serendipitous in nature and carried out only with the help of public, general-purpose datasets, and they provide a good argument to justify the development of future projects in this direction. The use of bespoke platforms, sensors, and imaging might yield very profitable results in the near future.Hay varios factores que explican que la llamada “arqueología aérea” haya tenido un desarrollo muy escaso en Galicia. Hoy en día, la creciente disponibilidad de conjuntos de datos de acceso público (ortofotografías, imágenes de satélite, Lidar) está cambiando este panorama. En este artículo repasamos esos factores y presentamos múltiples indicios de nuevos elementos arqueológicos que han sido identificados en el entorno de un amplio conjunto de castros en las provincias de A Coruña y Lugo. Entre los más de mil elementos identificados hay posibles estructuras enterradas en el entorno de esos castros (fosos, posibles caminos, restos de parcelas...), trazas de los sistemas defensivos e incluso un par de docenas de posibles nuevos castros. Todos estos hallazgos, que se produjeron de forma inicialmente casual y usando solo datos públicos de propósito general, justifican la potencialidad de desarrollar proyectos en esta dirección mediante el uso de plataformas, sensores y planificaciones de toma de imágenes específicamente diseñados con la finalidad de documentar elementos arqueológicos.
[gl] Varios factores explican que a chamada “arqueoloxía aérea” teña tido moi pouco desenvolvemento en Galicia. Porén, a crecente dispoñibilidade de fontes de información de acceso público (ortofotografías, imaxes de satélite, Lidar) está a mudar este panorama. Neste artigo repasamos eses factores e presentamos múltiples indicios de novos elementos arqueolóxicos que foron identificados na contorna dun amplo conxunto de castros nas provincias de A Coruña e Lugo. Entre os máis de mil elementos identificados hai posibles estruturas soterradas na contorna dos castros (foxos, posibles camiños, restos de parcelas...), trazas de partes dos sistemas defensivos hoxe desaparecidas e mesmo un par de ducias de posibles novos castros. Todos estes achados, que foron feitos de forma inicialmente casual e usando só datos públicos de propósito xeral, xustifican a potencialidade de desenvolver proxectos nesta dirección mediante o uso de plataformas, sensores e planificacións de toma de imaxes especificamente deseñados coa finalidade de documentar elementos arqueolóxicos
Las ediciones de El libro de los estados en la historiografía española del siglo XIX
El libro de los estados (1327-1330) written by don Juan Manuel, is a Castilian text of sociopolitical content. The main objective of this essay is to analyse its significance as a subject of study by means of its first two editions, both of which were published in 1860 by Antonio Benavides, and Pascual de Gayangos respectively. On the basis of the context of 19th century Spanish historiography, during the consolidation of disciplines such as history and history of literature, we will look into how the text participated in the construction process of the Spanish national identity.With respect to Benavides, we will showcase how his understanding of El libro de los estados as a historical source and of don Juan Manuel as an illustrious character, both took part in a conservative discourse favouring monarchical power. Regarding Gayangos, we will see how he reproduced a widespread consideration of the text as a mirror for princes and of don Juan Manuel as a didactical writer, lacking any political meaning.El libro de los estados (1327-1330) de don Juan Manuel es un texto castellano de contenido sociopolítico. El objetivo de este trabajo es analizar su consideración como objeto de estudio a través de sus dos primeras ediciones, realizadas ambas en 1860 por Antonio Benavides y por Pascual de Gayangos respectivamente. Partiendo del contexto de la historiografía española del siglo XIX, en el cual se consolidaron disciplinas como la historia y la historia de la literatura, veremos cómo el texto participa en el proceso de construcción de la identidad nacional. En el caso de Benavides, estudiaremos cómo su comprensión de El libro de los estados como texto histórico y de don Juan Manuel como personaje ilustre se insertan en un discurso conservador pro-monárquico. En lo que respecta a Gayangos veremos que reproduce una consideración generalizada del texto como un espejo de príncipes y de don Juan Manuel como autor didáctico, desprovista de connotaciones políticas.
[gl] O Libro de los estados (1327-1330) de don Juan Manuel é un texto castelán de contido sociopolítico. O obxectivo deste traballo é analizar a súa consideración como obxecto de estudo a través das súas dúas primeiras edicións, realizadas ambas en 1860 por Antonio Benavides e por Pascual de Gayangos respectivamente. Partindo do contexto da historiografía española do século XIX, no cal se consolidaron disciplinas como a historia e a historia da literatura, veremos o xeito no que o texto participa da construción da identidade nacional.No caso de Benavides, estudaremos como a súa comprensión do Libro de los estados como texto histórico e de don Juan Manuel como personaxe ilustre se insiren nun discurso conservador pro-monárquico. No que respecta a Gayangos veremos que reproduce unha consideración xeralizada do texto como un espello de príncipes e de don Juan Manuel como autor didáctico, desprovista de connotacións políticas
Contribución al epistolario de Feijoo: una carta inédita al General Lasanta (1755)
This study offers a critical edition of the unpublished letter that Benito Jerónimo Feijoo addressed to Fray Diego Vítores de Lasanta, General of the Congregation of San Benito de Valladolid, in 1755, regarding the regional division of offices and responsibilities that the Congregation had taken on in 1749, after receiving the papal bull from Benedict XIV, allowing the reform of its secular regime of government. This paper has two main objectives: first of all, to contribute to the knowledge of the Feijonian epistolary; secondly, to study the participation of the Galician monk in the affairs of the Congregation, in this case, through his trial in a matter of unequivocal significance: the acceptance of new criteria for the election of officials within the order.En el presente estudio se ofrece en edición crítica la carta inédita que Benito Jerónimo Feijoo escribió a fray Diego Vítores de Lasanta, General de la Congregación de San Benito de Valladolid, en 1755, a propósito de la división regional de oficios y responsabilidades que la Congregación había asumido en 1749, una vez obtenida la Bula de Benedicto XIV, que permitía la reforma de su secular régimen de gobierno. Los objetivos que nos proponemos son, en primer lugar, contribuir al conocimiento del epistolario feijoniano, con el estudio de una carta hasta el momento inédita; en segunda instancia, procederemos a valorar la participación del monje gallego en los asuntos de la Congregación, a través, en este caso, de su juicio en un asunto de inequívoca trascendencia: la asunción de nuevos criterios para la elección de sus cargos.
[gl] Este estudo ofrece unha edición crítica da carta inédita que Benito Xerónimo Feixoo escribiu a Fray Diego Vítores de Lasanta, xenal da Congregación de San Benito de Valladolid, en 1755, relativa á división rexional de oficios e responsabilidades que a Congregación tiña asumido en 1749, unha vez obtida a bulla de Benito XIV, o que permitiu a reforma do seu réxime secular de goberno. Os obxectivos que nos propoñemos son, en primeiro lugar, contribuír ao coñecemento do epistolario feixoniano, co estudo dunha carta ata agora inédita; en segundo lugar, procederemos a avaliar a participación do relixioso galego nos asuntos da Congregación, mediante, neste caso, o seu xuízo en cuestión de transcendencia inequívoca: a asunción de novos criterios para a elección das súas posicións
Documentos de los Ulloa: el archivo de los Condes de Villalonso
In this paper, we aim to analyse a part of the Ducal Archives of Medinaceli known as the Villalonso section. The archive collection is in fact a large one, containing several hundred documents related to the lordship and county of Villalonso, located near the city of Toro and held by a Galician branch of the Ulloa family. This estate was declared a county in 1599 by King Felipe II. Afterwards, from the 17th century onwards, the Villalonso Counts became related to other noble Spanish families, and their Archive was successively incorporated, first, to that of the Dukes of Santisteban del Puerto in the 18th century, and later to the Archives of the Dukes of Medinaceli. In this study, we will deal with the historic evolution of this family branch. Thereafter, we will analyse the contents of these archives, describe their organization, and lay out their evolution through the centuries.El objetivo de este artículo es presentar un fondo documental del Archivo Ducal de Medinaceli, la sección “Villalonso”, con varios centenares de documentos del señorío y condado leonés del mismo nombre, en tierras próximas a la ciudad de Toro, que ostentó una rama del linaje Ulloa, procedente de Galicia. El dominio fue erigido en condado en 1599 por el rey Felipe III. Más tarde, a partir del siglo XVII, los condes de Villalonso entroncaron con otras casas nobiliarias peninsulares, pasando su Archivo a incorporarse sucesivamente, primero en el siglo XVIII, al de los duques de Santisteban del Puerto y, definitivamente en 1818, al de los duques de Medinaceli. En este estudio, tras tratar primero la evolución histórica familiar de estos Ulloa, difundimos los contenidos del archivo condal de Villalonso, perfilamos su sistema de organización documental y trazamos la evolución secular del fondo documental.
[gl] O obxectivo deste artigo é presentar un fondo documental do Arquivo Ducal de Medinaceli, a sección “Villalonso”, con varios centenares de documentos do señorío e condado leonés do mesmo nome, en terras próximas á cidade de Toro, que ostentou unha rama da liñaxe Ulloa, procedente de Galicia. O dominio foi erixido en condado en 1599 polo rei Felipe III. Máis tarde, a partir do século XVII, os condes de Villalonso entroncaron con outras casas nobiliarias peninsulares, pasando o seu Arquivo para incorporarse sucesivamente, primeiro no século XVIII, ao dos duques de Santisteban del Puerto e, definitivamente en 1818, ao dos duques de Medinaceli. Neste estudo, tras tratar primeiro a evolución histórica familiar destes Ulloa, difundimos os contidos do arquivo condal de Villalonso, perfilamos o seu sistema de organización documental e trazamos a evolución secular do fondo documental
Gaiferos de Mormaltán y el duque Guillermo X de Aquitania: entre Jofre de Monmouth y Manuel Murguía
Don Gaiferos de Mormaltán has been the most popular piece in the Galician ballad repertoire since its discovery by Manuel Murguía, despite having been dismissed as a spurious artefact by specialists in literature of oral tradition. Although this dismissal may be well founded, this essay will show that the pilgrimage and death of William X of Aquitaine in Compostela in 1137 are likely to have inspired a body of literary material related to Don Gaiferos. Moreover, this article will link the Galician Gaiferos with the Gaiferos of the old Castilian ballads, who appears to be so different, based on the proven fact that both include biographical features of the historical dukes of Aquitaine in the 11th and 12th centuries. Finally, the paper will show how William X, the last duke of Aquitaine, might have been known by the nickname Gaiferos, stemming from the malicious reference that Geoffrey of Monmouth makes of him through the figure of Goffarius Pictus (Historia regum Britanniae 1, 18-20). The essay will conclude that a body of ancient literary material reached Murguía, we do not know how or in what condition, and served as a basis for his Don Gaiferos de Mormaltán. Therefore, this would be a factitious version made up of traditional elements, and not a simple forgery.Desde su hallazgo por Manuel Murguía, el Don Gaiferos de Mormaltán es la pieza más popular del repertorio romancístico gallego, a pesar de que los especialistas en literatura de tradición oral lo hayan señalado como producto no genuino. En este trabajo se mostrará que, a pesar de que este juicio pueda estar bien fundamentado, es muy probable que un suceso como la peregrinación y muerte de Guillermo X de Aquitania en Compostela el año 1137 diera lugar a un material literario emparentado con el que da cuerpo al Don Gaiferos. Se pondrá además en relación al Gaiferos gallego con el Gaiferos de los romances viejos castellanos, de peripecia aparentemente tan disímil, a partir de la constatación de que ambos incorporan rasgos biográficos de los históricos duques de Aquitania de los siglos XI y XII. Se mostrará, finalmente, cómo el último duque aquitano, Guillermo X, pudo ser efectivamente conocido por el sobrenombre de Gaiferos, a partir de la alusión malévola que Jofre de Monmouth hace de él bajo la figura de Goffarius Pictus (Historia regum Britanniae 1, 18-20). Se concluye que a Murguía llegó, no sabemos por qué medios ni en qué estado, un material literario antiguo a partir del cual compuso su Gaiferos de Mormaltán. Este sería, por tanto, una versión facticia compuesta a partir de elementos tradicionales, y no una simple falsificación.
Dende o seu descubrimento por Manuel Murguía, o Don Gaiferos de Mormaltán é a peza máis popular do repertorio romancístico galego, a pesar de que os especialistas en literatura de tradición oral sinalárono como produto non xenuíno. Neste traballo mostrarase que, a pesar de que este xuízo poida estar ben fundamentado, é moi probable que un suceso como a peregrinación e morte de Guillerme X de Aquitania en Compostela o ano 1137 dese lugar a un material literario emparentado co que dá corpo ao Don Gaiferos. Poñerase ademais en relación o Gaiferos galego co Gaiferos dos romances vellos casteláns, de peripecia aparentemente tan disímil, a partir da constatación de que ambos incorporan trazos biográficos dos históricos duques de Aquitania dos séculos XI y XII. Mostrarase, finalmente, como o último duque aquitano, Guillerme X, puido ser efectivamente coñecido polo sobrenome de Gaiferos, a partir da alusión malévola que Xofre de Monmouth fai del baixo a figura de Goffarius Pictus (Historia regum Britanniae 1, 18-20). Conclúese que a Murguía chegou, non sabemos por que medios nin en que estado, un material literario antigo a partir do cal compuxo o seu Gaiferos de Mormaltán. Este sería, por tanto, unha versión facticia composta a partir de elementos tradicionais, e non unha simple falsificación
Manuel Romero Tallafigo, El testamento de Juan Sebastián Elcano (1526). Palabras para un autorretrato, Sevilla, Editorial Universidad de Sevilla, 2020 (Colección Historia, núm. 364), 720 págs. ISBN: 978-84-472-2964-2
A propósito de momo e corpo carnavalesco: de Joan Baveca e a sátira galego-portuguesa ao Cancioneiro Geral
In a song by Joan Baveca addressed to Pero d’ Ambroa –both included in the “songbook of Galician jongleurs”– we find the only occurrence of the word momo in the corpus of Galician-Portuguese troubadour lyric. To date, this detail has been overlooked by scholars, who practically limited themselves to reiterating the theory put forward by Rodrigues Lapa with regard to its value in a colloquial register and in a figurative meaning, in his edition of Cantigas d’escarnho e de mal dizer (1965). Our aim is to reflect on this word, by means of several paths: 1. an analysis of hypotheses as to its origin; 2. a review of documents and literary texts contemporary to the songs, especially those in the Cancioneiro Geral that mention the representation of courtly momos; 3. a comparison of expressions linking laughter and body from the carnivalesque perspective. Therefore, certain humorous literary isotopies, the history of pre-theatricality and the proposal of a new entry in the Galician-Portuguese lexicographic repertoire are all pivotal points in our study.En una cantiga de Joan Baveca a Pero d´Ambroa –ambos integrados en el “cancioneiro de jograis galegos”– se registra la única ocurrencia de momo en el corpus trovadoresco gallego-portugués. Hasta hoy, tal detalle no ha sido objeto de atención de los investigadores, que se limitaron prácticamente a reiterar la indicación de Rodrigues Lapa sobre su valor en un registro coloquial y en sentido figurado en su edición de Cantigas d’escarnho e de mal dizer (1965). Nuestro objetivo es formular una serie de reflexiones acerca de tal vocablo por varias vías: 1. análisis de hipóteses sobre su origen; 2. revisión de documentación coetánea a las cantigas y de textos literarios posteriores, concretamente los del Cancioneiro Geral que aluden a la representación de momos cortesanos; 3. cotejo de expresiones que vinculan risa y cuerpo bajo el prisma de la carnavalización. Así, ciertas isotopías literarias al servicio del humor, la historia de la (pre)teatralidad y la propuesta de una nueva entrada en el repertorio lexicográfico gallego-portugués son puntos nucleares de nuestro estudio.
[gl] Numa cantiga de Joan Baveca a Pero d´Ambroa –ambos integrados no “cancioneiro de jograis galegos”– regista-se a única ocorrência de momo no corpus trovadoresco galego-português. Até hoje, tal pormenor não tem sido objeto de atenção dos investigadores, que se limitaram praticamente a reiterar a indicação de Rodrigues Lapa sobre o seu valor num registo coloquial e em sentido figurado na edição de Cantigas d’escarnho e de mal dizer (1965). O nosso objetivo é refletir acerca de tal vocábulo através de várias vias: 1. análise de hipóteses sobre a sua origem; 2. revisão de documentação coetânea às cantigas e de textos literários posteriores, sobretudo os do Cancioneiro Geral que aludem aos momos cortesãos; 3. cotejo de expressões que ligam riso e corpo sob o prisma da carnavalização. Assim, certas isotopias literárias ao serviço do humor, a história da (pré)teatralidade e a proposta de uma nova entrada no repertório lexicográfico galego-português são os pontos nucleares do presente estudo