15 research outputs found
Perceived work related fairness among health center workers during the COVID-19 : Its impact on job effectiveness and embitterment
ํ์๋
ผ๋ฌธ(์์ฌ) -- ์์ธ๋ํ๊ต๋ํ์ : ๋ณด๊ฑด๋ํ์ ๋ณด๊ฑดํ๊ณผ(๋ณด๊ฑด์ ์ฑ
๊ด๋ฆฌํ์ ๊ณต), 2023. 2. ์ ๋ช
์.๋ณด๊ฑด์๋ 2020๋
1์ 20์ผ ๊ตญ๋ด์์ ์ฝ๋ก๋19 ํ์ง์๊ฐ ์ฒ์ ๋ฐ์ํ ์ดํ ํ์ฌ๊น์ง ์ฝ๋ก๋19 ๋์์ ์ต์ ์ ๊ณต์ค๋ณด๊ฑด ์กฐ์ง์ผ๋ก์ ๊ธฐ๋ฅํด์๋ค.์ด๊ฒ์ 3๋
์ ๊ฐ๊น์ด ์๊ฐ ๋์ ๋ณด๊ฑด์์ ๊ทผ๋ฌด์๋ค์ด ์ญํ์กฐ์ฌ, ๊ฐ์ผ๋ณ ๋์ ์
๋ฌด์ง์, ๊ฒ์ฒด ์๋ขฐ, ์ ๊ณ , ํ์์ด์ก ๋ฑ ์ฝ๋ก๋19 ๋์์ผ๋ก ์ธํด ์ฆ๊ฐํ ์
๋ฌด๋ฅผ ์ง์ํ๊ณ ์์์ ์๋ฏธํ๋ค. ํต์์ ์ผ๋ก ๊ฐ์ผ๋ณ ๋์์ ๋ณด๊ฑด์ ๊ทผ๋ฌด์๋ค์ด ๋ง์ฃผํ๋ ๋ค์ํ ์
๋ฌด ์ค ์ผ๋ถ์ด๋, ์ฝ๋ก๋19 ํฌ๋ฐ๋ฏน์ 3๋
์ ๊ฐ๊น๊ฒ ์ด์ด์ง๋ฉด์ ๋ณด๊ฑด์ ๊ทผ๋ฌด์๋ค์ ์ง๋ฌดํ๊ฒฝ๊ณผ ์ถ์ ๋ณํ์ํค๊ณ ์๋ค.
์ฒซ ์ฌ๋ก ๋ฐ์ ์ดํ 3๋
์ ๋ชฉ์ ์ ๋ ์ฝ๋ก๋19 ์ํฉ์, ๊ทธ ์ฌ์ด ๋ณ์ด ๋ฐ์ด๋ฌ์ค์ ์ถํ, ๋ฐฑ์ ๊ณผ ์น๋ฃ์ ์ ๋ณด๊ธ, ๋ฐฑ์ ์ ์ข
๋ฐ ๊ฐ์ผ์ ์ํ ํญ์ฒด ์ญ๊ฐ ๋ฑ ๋ณํ๋ฅผ ๊ฒช์๊ณ ์ด์ ๋ฐ๋ผ ์ฝ๋ก๋19 ๋์ ์ ์ฑ
์๋ ์๋นํ ์ ํ๊ณผ ๋ณํ๊ฐ ์์๋ค. ๋ณด๊ฑด์ ๊ทผ๋ฌด์์ ์
์ฅ์์ ์ด๋ฌํ ๋ณํ๋ ๊ด๋ จ ์ ์ฑ
๊ณผ ์ง์นจ์ ์ฆ์ ๋ณ๊ฒฝ์ ์๋ฏธํ๋ฉฐ, ์๋ก์ด ์ ์ฑ
๊ณผ ์ง์นจ์ด ์๋ํ๋๋ก ๋๋ค์ ๋ด์ , ์ธ์ ์กฐ์จ์ ํด์ผ ํ๊ณ , ํนํ๋ ๊ทธ๋ฐ ๋ณํ ์์ฒด๊ฐ ๋ถ๋ฌ์ฌ ์ ์๋ ์๋ง์ ๋ฏผ์์ ๋์ํด์ผ ํ๋ค๋ ๊ฒ์ ์๋ฏธํ๋ค. ์
๋ฌด์ ๊ทธ์ ์ํ ๋ถํ์ค์ฑ์ด ๊ฐ์ค๋ ์ฑ ๋์ ๋๊ณ ์๋ ๊ฒ์ด๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ๋ฐ๋ก ์ด ๋ถ๋ถ์ ๋ค๋ฃจ๊ณ ์ ํ๋ค. ๊ตฌ์ฒด์ ์ผ๋ก ์กฐ์ง๊ด๋ฆฌ ๋ฐ ์กฐ์งํ๋ ๋ฌธํ์ ๋ฐ๋ผ ๋ณด๊ฑด์ ๊ทผ๋ฌด์์ ์ฝ๋ก๋19 ์
๋ฌด ๊ณผ์ค๊ณผ ์
๋ฌด ๊ด๋ จํ ๋ถํ์ค์ฑ ๋์ ์ด ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ด๋ ์ง๋ฌดํจ๋ฅ๊ฐ ๊ฐ์ ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ์ ๋ฎ์ถ๋ ๋ฐฉํฅ์ผ๋ก ์ํฅ์ ๋ฏธ์น ๊ฒ์ด๋ฉฐ, ์
๋ฌด์ ํ ๋น๊ณผ ์
๋ฌด ์ง์์ ์๊ตฌ๊ฐ ์ธ๋ ฅ์ ์ฐจ๋ณ์ฑ์ ๋ฐ๋ฅด์ง ์์ผ๋ฉด์ ์ด๊ฒ์ด ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ ๋ฎ์ถ๊ณ ๊ฒฐ๊ณผ์ ์ผ๋ก ์ธ๋ถ์ ๊ฐ์ ์ ์ ๋ฐํ ๊ฒ์ด๋ผ๊ณ ๊ฐ์ ํ๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ถ์ ์ ๋ต์ ๋ณด๊ฑด์์ ๊ทผ๋ฌด์ ๊ฐ์ธ์ ๋จ์๋ก, ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ, ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ, ์ธ๋ถ์ ์์ค์ ํ์ธํ๊ณ ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ์ด ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ๊ณผ ์ธ๋ถ์ ๋ฏธ์น๋ ์ํฅ์ ์ค์ฆ์ ์ผ๋ก ๋ถ์ํ๋ ๊ฒ์ด๋ฉฐ, ์ด๋ฅผ ์ํด ๊ฒฝ๊ธฐ๋ ์์ฌ ๋ณด๊ฑด์์ ๊ทผ๋ฌด ์ค์ธ ๊ตฌ์ฑ์์ ๋์์ผ๋ก 2022๋
1์์ ์จ๋ผ์ธ ์ค๋ฌธ์กฐ์ฌ๋ฅผ ์ํํ์๋ค. ๋ถ์์ ํ์ฉํ ์ด ์๋ต์์ ์๋ 517๋ช
์ด์์ผ๋ฉฐ, ์๋ต์์ ์ ์ฒด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๋์์ผ๋ก ๊ธฐ์ ํต๊ณ๋ถ์, ์๊ด๋ถ์, ๋ถ์ฐ๋ถ์, ์๊ณ์ ํ๊ท๋ถ์์ ์ํํ์๋ค.
๋ถ์ฐ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ ๋์์์ ๊ณ ์ฉ ํํ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ด๊ณผ๊ทผ๋ฌด ์๊ฐ์ ์ฐจ์ด๊ฐ ์ ์ํ์์ผ๋ฉฐ, ์ฑ๋ณ, ์ฐ๋ น, ์ง์ข
, ๊ณ ์ฉ ํํ์ ๋ฐ๋ผ ๊ฐ๋นํ ์ ์๋ ๋ฏผ์ ๋์ ์๊ตฌ ์์ค์ ์ฐจ์ด๊ฐ ์ ์ํ์๋ค. ์ฑ๋ณ, ์ฐ๋ น, ์ง์ข
, ๊ณ ์ฉ ํํ, ๊ทผ๋ฌด ์ง์ญ, ๊ทผ์์ฐ์์ ๋ฐ๋ฅธ ๋์์๊ฐ ์ธ์ํ๋ ๋ถ๋ฐฐ๊ณต์ ์ฑ, ์ ์ฐจ๊ณต์ ์ฑ ์์ค์ ์ฐจ์ด๋ ์ ์ํ๊ฒ ๋ํ๋ฌ๋ค.
๋์์์ ์ผ๋ฐ์ ํน์ฑ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ ์ดํด๋ณด์์ ๋ ์ฑ๋ณ, ์ฐ๋ น, ์ง์ข
, ๊ณ ์ฉ ํํ, ๊ทผ๋ฌด ์ง์ญ, ์ฝ๋ก๋19 ์
๋ฌด ๊ธฐ๊ฐ, ๊ทผ์์ฐ์์ ๋ฐ๋ฅธ ์ฐจ์ด๊ฐ ์ ์ํ์์ผ๋ฉฐ, ์ฐ๋ น, ๊ณ ์ฉ ํํ, ๊ทผ๋ฌด ์ง์ญ, ๊ทผ์์ฐ์์ ๋ฐ๋ฅธ ์ง๋ฌดํจ๋ฅ๊ฐ์ ์ฐจ์ด๋ ์ ์ํ๊ฒ ๋ํ๋ฌ๋ค. ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ, ๋จ์ฑ์ ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ด ์ฌ์ฑ๋ณด๋ค ๋๊ฒ ๋ํ๋ฌ์ผ๋ฉฐ, ์ฐ๋ น์์๋ 50๋ ์ด์์ ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ด ๊ฐ์ฅ ๋์๋ค. ๊ฐํธ์ง์ ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ด ๊ฐ์ฅ ๋ฎ์์ผ๋ฉฐ ๊ทผ์์ฐ์๊ฐ 1๋
๋ฏธ๋ง์ผ ๋ ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ด ๋์๋ค. ์ง๋ฌดํจ๋ฅ๊ฐ์ ๊ฒฝ์ฐ 50๋ ์ด์์ด ๋ค๋ฅธ ์ฐ๋ น๋๋ณด๋ค ๋๊ฒ ๋ํ๋ฌ์ผ๋ฉฐ, ๊ทผ์์ฐ์๊ฐ 10๋
์ด์์ผ ๋ ํจ๋ฅ๊ฐ์ด ๊ฐ์ฅ ๋์๋ค.
์ฑ๋ณ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ธ๋ถ์ ์ฐจ์ด์์๋ ์ฌ์ฑ์ด ๋จ์ฑ๋ณด๋ค ์ธ๋ถ ์์ค์ด ๋์์ผ๋ฉฐ, 30๋์ ์ธ๋ถ ์์ค์ด ๋ค๋ฅธ ์ฐ๋ น์ ๋นํด ๋์๋ค. ๊ฐํธ์ง์ ์ธ๋ถ ์์ค์ด ๋ค๋ฅธ ์ง์ข
์ ๋นํด ๋์์ผ๋ฉฐ, ๊ทผ์์ฐ์๊ฐ 1๋
์ด์ 3๋
๋ฏธ๋ง, 3๋
์ด์ 10๋
๋ฏธ๋ง์ธ ๊ฒฝ์ฐ์ ์ธ๋ถ ์์ค์ด ๊ฐ์ฅ ๋์๋ค.
์ฑ๋ณ, ์ฐ๋ น, ์ง์ข
, ๊ทผ์์ฐ์๋ฅผ ํต์ ํ ์ํ์์ ์ฝ๋ก๋19 ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ์ ์ํฅ์ ํ์ธํ๊ธฐ ์ํด ์๊ณ์ ํ๊ท๋ถ์์ ์ํํ์๋ค. ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ ๊ฒฝ์ฐ ์ฝ๋ก๋19 ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ์ ํฌ์
ํ์์ ๋ ๋ชจํ์ ์ค๋ช
๋ ฅ์ด ์ฆ๊ฐํ์์ผ๋ฉฐ, ๋ณํ๋์ ๋ฐ๋ฅธ ์ ์ํ๋ฅ ์ p<0.001๋ก ์ ์ํ์๋ค. ๊ฐ๋นํ ์ ์๋ ๋ฏผ์ ์๊ตฌ ๋น๋๊ฐ ๋์์๋ก ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ด ๋ฎ์์ก๊ณ , ์ ์ฐจ๊ณต์ ์ฑ์ ๋๊ฒ ์ธ์ํ ์๋ก ์ง๋ฌด๋ง์กฑ์ ๋๊ฒ ๋ํ๋ฌ๋ค.
์ง๋ฌดํจ๋ฅ๊ฐ์ ๊ฒฝ์ฐ ์ฝ๋ก๋19 ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ์ ํฌ์
ํ ํ ๋ชจํ์ ์ค๋ช
๋ ฅ์ด ์ฆ๊ฐํ์์ผ๋ฉฐ, ๋ณํ๋์ ๋ํ ์ ์ํ๋ฅ ์ p<0.001์ด์๋ค. ๊ฐ๋นํ๊ธฐ ์ด๋ ค์ด ๋ฏผ์ ๋์ ์๊ตฌ ๋น๋๊ฐ ๋์ด๋ ์๋ก ์ง๋ฌดํจ๋ฅ๊ฐ์ ๊ฐ์ํ์๊ณ , ๋ถ๋ฐฐ๊ณต์ ์ฑ ์์ค์ด ๋์์๋ก ์ง๋ฌดํจ๋ฅ๊ฐ์ ๋์์ก๋ค.
์ธ๋ถ์ ์ฝ๋ก๋19 ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ์ ํฌ์
ํ ํ ๋ชจํ์ ์ค๋ช
๋ ฅ์ด ์ฆ๊ฐํ์์ผ๋ฉฐ, ๋ณํ๋์ ๋ํ ์ ์ํ๋ฅ ์ p<0.001์ด์๋ค. ์ด๊ณผ๊ทผ๋ฌด ์๊ฐ์ด ๋์ด๋ ์๋ก, ๊ฐ๋นํ ์ ์๋ ๋ฏผ์ ๋์ ์๊ตฌ ๋น๋๊ฐ ๋์ด๋ ์๋ก ์ธ๋ถ ์์ค์ ๋์์ก์ผ๋ฉฐ, ์ ์ฐจ๊ณต์ ์ฑ ์์ค์ด ๋์์ง์๋ก ์ธ๋ถ ์์ค์ ๋ฎ์์ก๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์ ํจ์๋ ๋ค์๊ณผ ๊ฐ๋ค. ์ฑ๋ณ, ๊ทผ๋ฌด ์ง์ญ, ์ง์ข
, ๊ทผ์์ฐ์ ๋ฑ ๊ทผ๋ฌด์์ ์ผ๋ฐ์ ํน์ฑ์ ๋ฐ๋ผ ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ๊ณผ ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ, ์ธ๋ถ์์ ์ํฅ์ด ์์ดํ๋ฉฐ ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ์ด ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ๊ณผ ์ธ๋ถ์ ์ํฅ์์ธ์ด ๋ ์ ์๊ธฐ์ ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ ์ ๊ณ ํ๊ธฐ ์ํ ์กฐ์ง ์ฐจ์์ ๋
ธ๋ ฅ์ด ์๊ตฌ๋๋ค. ๋ํ ๊ทผ๋ฌด ํ๊ฒฝ์ ๊ฐ์ ์ ์ํ ์ ์ฑ
์ ์๋ฆฝ์์ ๋์์์ ๋ํ ๊ณ ๋ ค์ ์ฐ์ ์์ ํ๋จ์ด ํ์ํ ๊ฒ์ด๋ค.The public health center has functioned as a front-line public health organization in responding to COVID-19 since the first confirmed case of COVID-19 occurred in Korea on January 20, 2020. This means that for nearly three years, health center workers have continued to work increased due to the COVID-19 response, such as epidemiological investigations, support for responding to infectious diseases, requesting samples, reporting, and transferring patients. Usually, responding to infectious diseases is part of the various tasks faced by health center workers, but the COVID-19 pandemic continues for nearly three years, changing the work environment and life of health center workers.
The COVID-19 situation has changed such as the emergence of mutant viruses, the spread of vaccines and treatments, and the threshold of antibodies caused by vaccination and infection, and there have been significant alterations and changes in COVID-19 response policies. For health workers, these changes mean frequent changes in related policies and guidelines, and internal and external coordination to make new policies and guidelines work again, especially in response to numerous complaints that such changes themselves can cause. The work and the uncertainty caused by it are accumulating.
This study was intended to examine this very part. Specifically, according to the organizational management and organizational behavior literature, it is assumed that the accumulation of uncertainties related to COVID-19 work will affect job effectiveness, such as job satisfaction or job efficacy, and that this will reduce job fairness awareness and cause embitterment.
The analysis strategy of this study is to explore the level of work related fairness, job effectiveness, and embitterment for individual workers at public health centers, and to empirically analyze the effect of work related fairness on job effectiveness and embitterment. For this, an online survey was conducted in January 2022 for members working at public health centers in Gyeonggi-do. The total number of respondents used for the analysis was 517, and descriptive statistical analysis, correlation analysis, variance analysis, and hierarchical regression analysis were performed on the total data of the respondents.
As a result of the ANOVA, the difference in overtime hours according to the subject's employment type was significant, and the difference in the level of unaffordable civil complaint response requests was significant according to gender, age, occupation, and employment type. Differences in the level of distribution fairness and procedural fairness perceived by subjects according to gender, age, occupation, employment type, working area, and job tenure were also significant.
When examining job satisfaction according to the general characteristics of the subjects, differences were significant according to gender, age, occupation, employment type, working area, COVID-19 working period, and job efficacy according to age, employment type, working area, and job tenure.
As a result of the analysis, men's job satisfaction was higher than that of women, and job satisfaction was the highest among those in their 50s and older. Job satisfaction in nursing was the lowest, and job satisfaction was high when the job tenure was less than one year. In the case of job efficacy, those in their 50s and older were higher than those in other age groups, and when the job tenure was more than 10 years, the efficacy was the highest.
In terms of the difference in embitterment according to gender, women had a higher level of anger than men, and the level of anger in their 30s was higher than that of other ages. The level of embitterment in nursing jobs was higher than in other occupations, and the level of embitterment was the highest when the Job tenure was 1 year or more and less than 3 years or more and less than 10 years.
Hierarchical regression analysis was conducted to confirm the effect of the fairness of COVID-19 work while controlling gender, age, occupation, and Job tenure. In the case of job satisfaction, the explanatory power of the model increased after the input of COVID-19 work related fairness, and the significance probability for the amount of change was p<0.001. The higher the frequency of unaffordable complaints, the lower the job satisfaction, and the higher the recognition of procedural fairness, the higher the job satisfaction.
In terms of job efficacy, the explanatory power of the model increased after the introduction of COVID-19 work related fairness, and job efficacy decreased as civil complaint response demands increased, and job efficacy increased as distribution fairness increased.
In embitterment, the explanatory power of the model increased after the introduction of work related fairness. As overtime hours increased and the frequency of requests for unaffordable civil complaints increased, the level of embitterment increased, and the level of embitterment decreased as the level of procedural fairness increased.
The implications of this study are as follows. Depending on the general characteristics of workers, such as gender, work area, occupation, and job tenure, work related fairness, job effectiveness, and embitterment differ, and organizational efforts are required to raise fairness awareness. In addition, it will be necessary to consider and prioritize the subjects in establishing policies to improve the working environment.์ 1 ์ฅ ์๋ก 1
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ ๋ฐ ํ์์ฑ 1
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ชฉ์ 4
์ 3 ์ ์ฉ์ด์ ์ ์ 4
์ 2 ์ฅ ๋ฌธํ ๊ณ ์ฐฐ 6
์ 1 ์ ๊ณต์ค๋ณด๊ฑด์๊ธฐ ๋์๊ณผ ๋ณด๊ฑด์๋ฃ์ธ๋ ฅ 6
1. Health System Framework 6
2. ๊ณต์ค๋ณด๊ฑด์๊ธฐ์ ๋ณด๊ฑด์๋ฃ์ธ๋ ฅ์ ๊ฒฝํ 6
3. ๋ณด๊ฑด์์ ์ฝ๋ก๋19 ๋์ 7
์ 2 ์ ๊ณต์ ์ฑ 8
1. ๊ฐ๋
๊ณผ ๊ตฌ์ฑ์์ 8
2. ๊ณต๊ณต์ ์์ญ์์์ ๊ณต์ ์ฑ 10
์ 3 ์ ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ๊ณผ ์ธ๋ถ 11
1. ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ 11
2. ์ธ๋ถ 13
์ 4 ์ ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ๊ณผ ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ, ์ธ๋ถ 14
1. ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ๊ณผ ์ง๋ฌด ํจ๊ณผ์ฑ 14
2. ์
๋ฌด ๊ณต์ ์ฑ๊ณผ ์ธ๋ถ 15
์ 3 ์ฅ ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฉ๋ฒ 16
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ์ค๊ณ ๋ฐ ์ฐ๊ตฌ๊ฐ์ค 16
1. ์ฐ๊ตฌ ์ค๊ณ 16
2. ์ฐ๊ตฌ๋์ ๋ฐ ์๋ฃ์์ง 17
3. ์ธก์ ๋๊ตฌ 18
์ 2 ์ ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ 25
์ 4 ์ฅ ์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ 26
์ 1 ์ ๋์์์ ์ผ๋ฐ์ ํน์ฑ 26
์ 2 ์ ๋ณ์ ์ธก์ ๋ฐ ๋ณ์ ๊ฐ ์๊ด๊ด๊ณ 26
์ 3 ์ ๋ถ์ฐ๋ถ์ 32
์ 4 ์ ์๊ณ์ ํ๊ท๋ถ์ 40
์ 5 ์ฅ ๋
ผ์ 48
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ ๊ณ ์ฐฐ 48
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ํ๊ณ ๋ฐ ์์ 50
์ 6 ์ฅ ๊ฒฐ๋ก ๋ฐ ์ ์ธ 53
์ฐธ๊ณ ๋ฌธํ 57
Abstract 66์
์ฟ ํฐ ์ฌ์ฉ ๋น์ฉ์ง๊ฐ์ ๋ฐ๋ฅธ ์๋น์ ์ ํํ ์ฐ๊ตฌ
ํ์๋
ผ๋ฌธ(์์ฌ)--์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ :์๋น์ํ์ ๊ณต,2006.Maste
D. H. Lawrence์ women in love ์ฐ๊ตฌ : ๊ฐ์ฒด์ฑ(individuality)์ ์ถ๊ตฌ์ ์ฐฝ์กฐ์ ์ถ์ ๋ชจ์
ํ์๋
ผ๋ฌธ(์์ฌ)--์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ :์์ด์๋ฌธํ๊ณผ ์๋ฌธํ์ ๊ณต,1995.Maste
Spatial Structural Characteristics of Air Transport Network in Asia: Complex Network Approach
ํ์๋
ผ๋ฌธ (์์ฌ)-- ์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ : ์ง๋ฆฌํ๊ณผ, 2017. 2. ์์ ๋ ฌ.๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ชฉ์ ์ ๋ณต์ก ๋คํธ์ํฌ ์ ๊ทผ๋ฒ์ ํตํด 2011๋
๋ถํฐ 2015๋
๊น์ง ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ๊ณต๊ฐ ๊ตฌ์กฐ์ ํน์ฑ์ ์ค๋ช
ํ๋ ๊ฒ์ด๋ค. ํนํ ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ๊ฐ๋
ํ ๋ฐฉ์๊ณผ ๊ตญ์ง์ ์ด์ง์ฑ์ ์ฃผ๋ชฉํ๋ค. ๊ทธ๊ฐ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ๊ตฌ์กฐ๋ฅผ ๋ถ์ํ๋ ์ฐ๊ตฌ๋ค์ ์ธ๊ทธ๋จผํธ ๋จ์๋ก ์์์ ๊ฒฝ๊ณ ๋ด๋ถ์ ํ๊ท ์ ํน์ฑ์ ์ฐพ๋ ๋ฐ ์ฃผ๋ ฅํ์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ ๊ณต๊ฐ์ ๋ฌธ์ (spatial matter)์ ๋ํ ๊ณ ๋ ค๊ฐ ๋ถ์กฑํ๋ค๋ ์ ์์ ์ง์ ๋ฐ์์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ์ด๋ฌํ ๋ฌธ์ ์์์ ๋ฐํ์ผ๋ก ๋คํธ์ํฌ์ ๊ฐ๋
ํ์ ๋ถ์ ์์ค์ ๋ฐ๋ผ ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ ๊ตฌ์กฐ์ ํน์ฑ์ ๋ถ์ํ๊ณ ๊ฒฐ๊ณผ์ ์ฐจ์ด๋ฅผ ํตํด ์์ฌ์ ์ ๋์ถํ๋ค. ์ด๋ ์ฌ๊ฐ์ ํญ๊ณต ์ฌ์ ์ ๋ณด๊ฐ ํฌํจ๋ OAG ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํ์ฉํ๋ค. ์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ์์ฝํ๋ฉด ๋ค์๊ณผ ๊ฐ๋ค.
์ฒซ์งธ, 2011๋
๋ถํฐ 2015๋
๊น์ง ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ๋ ์ ์ฐจ ๊ณ ๋ฐํ๋๋ ์ถ์ธ์ด๋ฉฐ, ํ์น๋ฃจํธ๋ ๊ทน์์์ ์์์์ ๊ณตํญ์ ์ค์ฌ์ผ๋ก ํ๋ ํ๋ธ์ค์คํฌํฌ ๊ตฌ์กฐ๋ก ์กฐ์ง๋์ด ์๋ ๊ฒ์ ํ์ธํ๋ค. ํ์น๋ฃจํธ๊ฐ ์ฆ๊ฐํ๋ ๊ฐ์ด๋ฐ ๊ฑฐ๋ ํ๋ธ ๊ณตํญ์ ํ์น์ฌ๊ฐ ์ฒ๋ฆฌ ๋น์ค ๋ํ ์ฆ๊ฐํ๊ณ ์์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ ๋คํธ์ํฌ์ ๊ฐ๋
ํ์ ๋ฐ๋ฅธ ๊ตฌ์กฐ์ ์ฐจ์ด์ ์ ๋์ ์ธ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น๋ค. ๊ตฌ์ฒด์ ์ผ๋ก ์์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ๋ ๊ทธ ๋ถํฌ์ ์์ด ๋์ด ์ ๋จ๋ ๋ฉฑํจ์ ๋ฒ์น์ ๋ฐ๋ฅด๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ์ผ๋ฉฐ, ์๊ฐ์ ๋ฐ๋ผ ๊ธฐ์กด ๊ณตํญ ๊ฐ์ ์๋ก์ด ์ฐ๊ฒฐ์ด ๋์ด๋๋ ๋ฐฉ์์ผ๋ก ์ฑ์ฅํ๋ ์ค์ด๋ค. ๋ํ, ์์์๋ฅผ ์ง๋๋ ํญ๊ณต ์ธ๊ทธ๋จผํธ๊ฐ ๊ฒฝ์ ์ง๋ฅผ ํฌํจํ๋ ์ ๋์ ๋นํด ๊ฒฝ์ ์ง ์ญํ ์ ์ํํ๋ ๊ณตํญ์ ๊ทน์์์์ผ๋ฉฐ, ์์์ ๋ด ๊ณตํญ์ ์ค์ฌ์ฑ(๋ฐ์ฐฉ์ฌ๊ฐ์), ๋งค๊ฐ์ฑ(ํ์น์ฌ๊ฐ ์)์ ์ง์ํจ์์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ๊ฐ๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ์ด๋ฌํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ ๊ธฐ์กด์ ๊ทธ ์ฐจ์ด๋ง์ด ์ ์๋์ด ์๋ ์ค์ฌ์ฑ๊ณผ ๋งค๊ฐ์ฑ์ด ๊ฒฝํ์ ์ผ๋ก ์ผ์ ํ ๊ด๊ณ ํน์ฑ์ ๊ฐ์ง์ ๋ณด์ฌ์ฃผ๋ฉฐ, ๋์์ ์์์์ ํ์น๋ฃจํธ๊ฐ ๊ฐ๋ ฅํ ํ๋ธ์ค์คํฌํฌ ๊ตฌ์กฐ๋ก ์กฐ์ง๋์ด ์์์ ์์ฌํ๋ค.
๋์งธ, ์์์์ ํญ๊ณต ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ๋ฅผ ์ถ์ถํจ์ผ๋ก์จ ํด๋น ๋คํธ์ํฌ์ ๊ตญ์ง์ ์ธ ํํ์ ํจ๊ป ๋ถ์ ๊ธฐ๊ฐ ๋์ ๊ทธ ๊ตฌ์กฐ๊ฐ ์์ ์ ์ผ๋ก ์ ์ง๋จ์ ํ์ธํ๋ค. ์ด๋ ๋คํธ์ํฌ ๊ตฌ์กฐ์ ์ ์ญ์ ํน์ฑ์์๋ ๋ณด์ด์ง ์์๋ ๊ณตํญ ๊ฐ์ ๊ธฐ๋ฅ์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ๋๋ฌ๋ธ๋ค. ๋์ฒด๋ก ์ง๋ฆฌ์ ๊ทผ์ ์ฑ์ด ๋์ ๊ณตํญ๋ค๋ผ๋ฆฌ ์ปค๋ฎค๋ํฐ๊ฐ ํ์ฑ๋์์ผ๋ ๋๋ถ์์์์ ํ๋ธ ๊ณตํญ๋ค๊ณผ ์ด๋ ๋ฑ์ ์์ธ๊ฐ ๋ฐ๊ฒฌ๋์๋ค. ์ด๋ฌํ ์์ํ์ ํจํด๊ณผ ์ง๋ฆฌ์ ๋ฐฐ์ด์ ์ฐจ์ด๋ ํด๋น ๊ตฌ์กฐ์ ์ค๋ช
์ ์์ด ๊ณต๊ฐ์ ์ ์ฝ ์ธ์ ์ง์ ํ์ ๊ณ ๋ ค๊ฐ ํ์ํจ์ ๋ฐฉ์ฆํ๋ค. ๋ํ์ฌ Z์ ์์ ์ฐธ์ฌ๊ณ์๋ฅผ ๋์
ํด ์ถ์ถ๋ ์ปค๋ฎค๋ํฐ๋ฅผ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก ๊ฐ ๊ณตํญ์ ์ญํ ์ ์ฌ์ ์ํ๋ค. ์ด์ ๋ฐ๋ผ ์ ์๋ ์ ์ญ์ ๋ถ์์์ ๋๋ฌ๋์ง ์๋ ๋ก์ปฌ ํ๋ธ์ ์กด์ฌ๋ฅผ ๋๋ฌ๋์ผ๋ฉฐ, ํ์๋ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๋ด์ธ๋ถ์ ๋ํ ๊ฐ ๊ณตํญ์ ์ญํ ์ ๋ณด์ฌ์ฃผ์๋ค. ๋ง์ง๋ง์ผ๋ก ๋คํธ์ํฌ์ ๊ฐ๋
ํ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ์ ๋น๊ต๋ถ์์ ์๋ก ๋ค๋ฅธ ์ค์ผ์ผ(์ ์ธ๊ณ, ์์์)์์ ๊ณตํญ๋ค ์ฌ์ด์ ๊ธฐ๋ฅ์ ๋ถํ์ ๋คํธ์ํฌ์์์์ ์ญํ (์ค์ฌ์ฑ, ๋งค๊ฐ์ฑ)์ ๋ํ๋ธ๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ๊ธฐ์กด ์ฐ๊ตฌ๋ค์์ ์ฃผ๋ก ํ ๊ฐ์ง ๋ฐฉ์์ผ๋ก ๊ฐ๋
ํ๋์ด์จ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ๋ฅผ ์ธ๋ถํํ๊ณ ๋ณต์ก ๋คํธ์ํฌ์ ๋ฐฉ๋ฒ๋ก ์ ํ์ฉํจ์ผ๋ก์จ ์ด๋ค์ ์ฒด๊ณ์ ์ผ๋ก ๋ถ์ํ ์ ์๋ ๊ธฐ๋ฐ์ ๋ง๋ จํ์ผ๋ฉฐ, ๋น๊ต์ ์ ์ ์์ค์ผ๋ก ๋ค๋ฃจ์ด์ ธ์จ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ ์ถ์ถ ๋ฐฉ๋ฒ๋ก ์ ๋์
ํ๊ณ ํด๋น ๊ตฌ์กฐ๋ฅผ ์ฝ๋ ๋ฐฉ๋ฒ์ ์ ์ํ๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ๋ณต์กํ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ๋ฅผ ์ง๋ฆฌํ์ ๊ด์ ์์ ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ์์ฝํ๊ธฐ ์ํ ์ ๊ทผ๋ฒ์ ์ ์ํ์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ ๋์ ์ํธ์์ฉ์ ๋ถ์๊ณผ ์ธ๊ณ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ํ๊ฐ์ ํ์ฉ๋ ์ ์์ ๊ฒ์ผ๋ก ๊ธฐ๋๋๋ค. ํฅํ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ๋ถ์์ ์์์ ๊ฒฝ๊ณ ๋ด๋ถ์ ์์ํ์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ํ์
ํ๋๋ฐ์ ๊ทธ์น๋ ๊ฒ์ด ์๋๋ผ, ์ง์ญ ๊ฐ์ ๋ณต์กํ ํ๋ฆ์ ์ ๋ณด๋ฅผ ์์ถํ๋ ์์
์ผ๋ก ๊ทธ ์๋ฏธ๊ฐ ํ์ฅ๋์ด์ผ ํ๋ค.The purpose of this study is to explain an spatial structure of the air transport network in Asia from 2011 to 2015 through a complex network approach. In particular, this study focuses on the conceptualization and local heterogeneity of the air transport network. Studies on the structure of the air network have been focused on finding the average characteristics inside arbitrary boundaries on a segment basis, and it has been pointed out that there is lack of consideration of spatial matter. Based on this consciousness, this study analyzed the characteristics of the Asian air network structure according to the conceptualization and scale of the network, and derived implications through differences in the results. Our dataset is Official Airline Guide (OAG) booking data including information on the actual routes flown by passengers. The results of the study are summarized as follows.
First, from 2011 to 2015, the Asian air transport network is becoming more and more compact, and the transfer route is organized in a hub-and-spoke structure centered on a few airports in West Asia. As the number of transfer routes increases, the proportion of transfer passengers using a giant hub airport is increasing, which has an absolute impact on the difference in structure due to the conceptualization of the network. Specifically, the Asian air network has shown to follow the truncated power law, and is growing in a way that new connections between existing airports increase over time. In addition, very few airports that serve as intermediate points compared to the extent to which the segment of air route across Asia includes that points, and the centrality (number of terminating passengers) and intermediacy (number of transfer passengers) in Asia have an exponential relationship. These results show that the centrality and intermediacy have an empirical relationship, and suggest that the Asian transfer route is organized into a strong hub-and-spoke structure.
Second, by extracting the community structure in the Asian air network, we confirmed that the structure is stable during the period. This reveals functional relationships between airports that were not seen in the global network structure. Generally, communities are formed between airports with high geographical proximity. However, there are exceptions such as hub airports in Northeast Asia and Iran. The difference between these topological patterns and geographical arrangements demonstrates the need for geopolitical considerations in addition to spatial constraints in explaining the structure. In addition, Z-score and participation coefficients were introduced to redefine the role of each airport based on the extracted community. As a result, the former revealed the existence of a 'local hub' that was not revealed in the global analysis, and the latter showed the role of each airport inside and outside of the community. Finally, the comparative analysis of community structure according to network conceptualization shows the functional differentiation between airports and the role (centrality, intermediacy) on a network at different scales (the whole world, Asia).
In this study, we subdivided the air transport network, which was conceptualized in one way and laid the basis for systematic analysis of these by using the complex network methodology. We introduced a methodology of community structure detection which is dealt with in a relatively low level and a proposed way to "read" the structure. This provides an approach to effectively summarize a complex air network from a geographical point of view, which can be used to analyze urban interactions and to evaluate the global air network. In future research, the analysis of an air transport network should not be limited to grasping topological relationships within arbitrary boundaries, but expanding its meaning by summarizing information of complex flows among regions.์ 1 ์ฅ ์๋ก 1
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ฐ๊ตฌ๋ชฉ์ 1
์ 2 ์ ๋ถ์๋์๊ณผ ์๋ฃ์ฒ๋ฆฌ๋ฐฉ๋ฒ 4
1. ๋ถ์๋์: OAG passenger booking data 4
2. ์ฉ์ด ์ ์ 4
3. ๋คํธ์ํฌ ๊ตฌ์ถ ๋ฐฉ๋ฒ 6
์ 3 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๊ตฌ์ฑ 11
์ 2 ์ฅ ์ ํ์ฐ๊ตฌ์ ๋ถ์ํ 13
์ 1 ์ ๋์์ฒด๊ณ์ ์ดํด์ ๋คํธ์ํฌ์ ๋์
13
1. ๋์์ ๋ํ ๊ด๊ณ์ ์ฌ๊ณ 13
2. ๋์์ฒด๊ณ์ ์ธํ๋ผ ๋คํธ์ํฌ 15
์ 2 ์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ ๊ตฌ์กฐ ์ฐ๊ตฌ 17
1. ํญ๊ณต๊ตํต์ง๋ฆฌํ ๋ด ๋คํธ์ํฌ ์ฐ๊ตฌ ํ๋ฆ 17
2. ํ๋ธ์ค์คํฌํฌ ๊ตฌ์กฐ์ ํญ๊ณต ํ๋ธ์ ํ์ 19
3. ํญ๊ณต ๋ฐ์ดํฐ์ ๊ธฐ์กด ๋ถ์์ ํ๊ณ 21
์ 3 ์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ํน์ฑ๊ณผ ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ๋ก 23
1. ๋ณต์ก ๋คํธ์ํฌ ์ ๊ทผ๋ฒ์ ๋์
23
2. ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ํน์ฑ 25
3. ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ 26
์ 4 ์ ์ฐ๊ตฌ๋ถ์ํ 30
์ 3 ์ฅ ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ์ ์ญ์ ํน์ฑ 33
์ 1 ์ ์์์ ํญ๊ณต ๋ฃจํธ์ ํน์ฑ 35
1. ์์์์ ํญ๊ณต ๋ฃจํธ, 2011-2015 35
2. ๋ฃจํธ์ ์ธ๊ทธ๋จผํธ 37
์ 2 ์ ์์์ ๊ณตํญ์ ๋ถํฌ ํน์ฑ 41
1. ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ๋ถํฌ 41
2. ํญ๊ณต ํ๋ธ์ ํน์ฑ: ์ค์ฌ์ฑ๊ณผ ๋งค๊ฐ์ฑ 46
์ 3 ์ ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ํ๋ธ๋ค 50
1. ์์์ ํ๋ธ ๊ณตํญ ์์์ ๋ณํ 50
2. ์์์์ ํ๋ธ์ค์คํฌํฌ 55
์ 4 ์ ์๊ฒฐ 60
์ 4 ์ฅ ์์์์ ํญ๊ณต ์ปค๋ฎค๋ํฐ 63
์ 1 ์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ๋ก 63
1. ๋ชจ๋ํ ์ง์ ๊ธฐ๋ฐ์ ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ 64
2. Louvain ๋ฐฉ๋ฒ๋ก 66
3. ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ์ ๋น๊ต ๋ฐฉ๋ฒ๋ก 67
4. ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๋ด ๊ณตํญ์ ์ญํ ํ๊ฐ ๋ฐฉ๋ฒ๋ก 68
์ 2 ์ ์์์ ํญ๊ณต ๋คํธ์ํฌ์ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ๊ตฌ์กฐ ๋น๊ต๋ถ์ 70
1. ์์์ ์์ค: ์ธ๊ทธ๋จผํธ ๋จ์์ O-D ๋จ์ 75
2. ์ธ๊ทธ๋จผํธ ๋จ์: ์์์ ์์ค๊ณผ ์ ์ธ๊ณ ์์ค 80
3. ์ ์ธ๊ณ ์์ค: ์ธ๊ทธ๋จผํธ ๋จ์์ O-D ๋จ์ 82
์ 3 ์ ์๊ฒฐ 84
์ 5 ์ฅ ๊ฒฐ๋ก 87
์ฐธ๊ณ ๋ฌธํ 90
๋ถ๋ก: ์ธ๊ณ ํญ๊ณต ์ฌ๊ฐ ๋ฐ์ดํฐ์ ๊ตฌ์กฐ์ ํน์ฑ 103
Abstract 113Maste