Dijital Beşerî Bilimler Perspektifinde Engelli Bireylerin Dijital Kültürel Mirasa Erişimi: Yeni Teknolojiler ve Dijital Erişilebilirlik

Abstract

This study examines, from a digital humanities perspective, how persons with disabilities access digital cultural heritage and assesses the accessibility opportunities afforded by emerging technologies. It analyses key technological domains deployed to support the access of people with visual, hearing, cognitive, physical and multiple impairments to digital cultural heritage, including explainable artificial intelligence, three-dimensional modelling, virtual and augmented reality applications, and sign language-supported systems. Methodologically, the study combines qualitative content analysis with a review of the literature. It also evaluates institutional practices in light of international accessibility guidelines such as the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) and the Web Accessibility Initiative – Accessible Rich Internet Applications (WAI-ARIA) specification, relevant European Union directives, and the policies of open access platforms such as Europeana, DARIAH and Time Machine. The findings indicate that making digital cultural heritage accessible for persons with disabilities requires not only technological transformations but also ethical, social and political changes. Accordingly, the study proposes a set of recommendations for the holistic design of digital accessibility policies and underscores that persons with disabilities should be positioned in these digital environments not as passive users but as active participants and co-creators.Bu çalışma, dijital beşerî bilimler perspektifinden engelli bireylerin dijital kültürel mirasa erişimini incelemekte ve yeni teknolojilerin sunduğu erişilebilirlik olanaklarını değerlendirmektedir. Görme, işitme, bilişsel, fiziksel ve çoklu engelli bireylerin dijital kültürel mirasa erişimini desteklemek üzere kullanılan açıklanabilir yapay zekâ, üç boyutlu modelleme, sanal ve artırılmış gerçeklik uygulamaları ile işaret dili destekli sistemler başlıca teknoloji alanları olarak analiz edilmektedir. Bu çalışmada nitel içerik analizi ve literatür incelemesi yöntemleri bir arada kullanılmaktadır. Aynı zamanda “Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri (WCAG)” ve “Erişilebilir Zengin İnternet Uygulamaları (WAI-ARIA)” gibi uluslararası erişilebilirlik rehberleri, Avrupa Birliği direktifleri ve “Europeana”, “DARIAH”, “Time Machine” vb. açık erişim platformlarının politikaları bağlamında kurumsal uygulamalar değerlendirilmektedir. Bulgular, dijital kültürel mirasın engelli bireyler için erişilebilir hâle gelmesinin, teknolojik dönüşümlerin yanı sıra etik, sosyal ve politik bir dönüşüm sürecini de gerektirdiğini göstermektedir. Bu çerçevede dijital erişilebilirlik politikalarının bütüncül biçimde yapılandırılmasına yönelik çeşitli öneriler sunulmakta; engelli bireylerin bu dijital alanlarda pasif kullanıcılar değil, aktif katılımcılar ve ortak üreticiler olarak konumlandırılması temel hedef olarak vurgulanmaktadır