Maszyna aneantyzująca. Paradygmat pamięci zbiorowej w badaniach nad antysemityzmem i Zagładą jako perspektywa likwidatorska

Abstract

The critique of the category of collective memory is not only about terminological inflation, which is problematic in itself. It is about abandoning earlier descriptive categories, which required the use of critical tools and made it necessary to ask first of all about the actual historical state of affairs, power stakes, violence and exclusion, and about responsibility, reckoning and socio-cultural change. Meanwhile, the category of collective memory functions very well without the reality principle. In the collective memory paradigm, instead of relevant and irrelevant representations of reality, we deal with so-called multidirectional memory or so-called memory cultures, understood as equally legitimate representations. As a result, we do not ask about truth and falsehood, but we talk about conflict and dialogue. This paper presents a critique of the category of collective memory due to the construction of its object. Namely, this object is constructed as the past or even – as in the case of the category of restoration of memory – distant past. With regard to the Holocaust, it is de facto an attempt to create distance from events which are not distant in time and will never be distant in space. It is also a way of removing from the field of vision the frame and components of these events, that is, respectively, the socio-cultural context and discursive as well as non-discursive practices, which not only have not been revised and rejected, but are still performed today, often in an unchanged form. The Holocaust is thus removed from the antisemitic continuum of pre-war times, wartime and the post-war period. In other words, the category of collective memory in antisemitism and Holocaust studies makes it difficult, if not impossible, to adequately reconstruct the actual state of affairs and conduct an understanding analysis. As such, this category amounts to a form – usually actual rather than intentional – of taking the side of the perpetrators. The second part of the article looks at the French 1980s and 1990s, that is, the context of the period when Pierre Nora (1931–2025) conceived the category of collective memory, which laid the foundations for the memory paradigm. Both at that time and later, Nora did not spare criticism of the French reckoning with antisemitism and the Holocaust,which he considered excessive. The author of the present study examines the place of Vichy in the collection Les lieux de mémoire, which Pierre Nora edited, and offers reflection on the experience of antisemitism and the Holocaust, shared by Nora himself and those close to him.W krytyce kategorii pamięci zbiorowej nie chodzi jedynie o inflację terminologiczną, która jest problematyczna sama w sobie. Chodzi o rezygnację z wcześniejszych kategorii opisu, które wymagały użycia narzędzi krytycznych i nakazywały pytać przede wszystkim o historyczny stan faktyczny, o stawki związane z władzą, o przemoc i wykluczenie, o odpowiedzialność, rozliczenie i społeczno-kulturową zmianę. Tymczasem kategoria pamięci zbiorowej znakomicie obywa się bez zasady rzeczywistości. W paradygmacie pamięciowym zamiast prawomocnych i nieprawomocnych reprezentacji rzeczywistości mamy tzw. pamięć wielokierunkową czy tzw. kultury pamięci rozumiane jako reprezentacje równoprawne. W rezultacie nie pytamy o prawdę i fałsz, lecz mówimy o konflikcie i dialogu. Tekst przedstawia krytykę kategorii pamięci zbiorowej z uwagi na konstrukcję jej przedmiotu. Przedmiot ten jest konstruowany mianowicie jako przeszłość lub wręcz – jak w wypadku kategorii przywracania pamięci – jako zamierzchła przeszłość. W odniesieniu do Zagłady jest to de facto próba wytworzenia dystansu do wydarzeń nieodległych w czasie, które w przestrzeni nie oddalą się nigdy. Jest to również metoda usunięcia z pola widzenia ramy i komponentów owych wydarzeń, czyli – odpowiednio – kontekstu społeczno-kulturowego oraz praktyk dyskursywnych i niedyskursywnych, które nie tylko nie zostały zrewidowane i odrzucone, lecz wręcz są performowane w teraźniejszości częstokroć w niezmienionym kształcie. Zagłada zostaje tym samym wyjęta z antysemickiego kontinuum: przedwojnie – wojna – powojnie. Innymi słowy, zastosowana w badaniach nad antysemityzmem i Zagładą kategoria pamięci zbiorowej utrudnia, jeśli nie uniemożliwia, adekwatną rekonstrukcję i rozumiejącą analizę stanu faktycznego. Jako taka stanowi – nie intencjonalną zazwyczaj, lecz faktyczną – formę opowiedzenia się po stronie sprawców. W drugiej części tekstu autorka przygląda się francuskim latom osiemdziesiątym i dziewięćdziesiątym XX wieku, czyli kontekstowi epoki, w której Pierre Nora (1931–2025) powołał do życia kategorię pamięci zbiorowej fundującą pamięciowy paradygmat. Wówczas i później Nora nie szczędził krytyki francuskim rozliczeniom z antysemityzmem i Zagładą, uznając je za nadmiarowe. Autorka przygląda się więc miejscu Vichy w obrębie zredagowanych przez niego Miejsc pamięci. Zastanawia się też nad doświadczeniem antysemityzmu i Zagłady, jakie było udziałem samego Pierre’a Nory oraz jego najbliższych