بررسی وضعیت بهداشت و سلامت در زندان‌های دوره قاجار

Abstract

Background and Aim: Public health and healthcare developments during the Qajar era are among the significant topics in the social history of this period. This study aimed to investigate the state of public health and healthcare services in Qajar-era prisons. Methods: This descriptive-analytical research utilized primary documents, travelogues and recent studies to examine hygiene and healthcare conditions in Qajar-era prisons. Ethical Considerations: Throughout the study, principles of academic integrity including trustworthiness, citation accuracy, source originality and impartiality in data analysis were strictly adhered to. Results: The findings revealed that prison locations and sanitary standards were largely neglected by the Qajar government. Prisons primarily served as tools for torture, punishment and retribution, with rehabilitation and hygiene considerations deemed irrelevant. High mortality rates among prisoners stemmed from inadequate sanitation, overcrowded and pest-infested environments (e.g., lice and rodents) and a lack of healthcare access. These dire conditions even provided a sense of "peace of mind" for wardens tasked with tormenting inmates. Travelogues documented prisoners enduring years of deplorable conditions, deprived of basic amenities such as grooming, which led to the spread of diseases within their families upon release. Conclusion: The study underscores the severe deficiency or complete absence of public health infrastructure and healthcare services in Qajar prisons. While personal hygiene was practiced in society due to religious norms, the absence of prison baths, infestations of pests and rampant disease outbreaks exacerbated the squalid conditions. Historical records and travelogues corroborate widespread illness among prisoners and the government’s indifference to substantive reforms, even in the late Qajar period.زمینه و هدف: بهداشت عمومی و سلامت و تحولات این حوزه از موضوعات مهم در تاریخ اجتماعی دوره قاجار است. این پژوهش با هدف بررسی وضعیت بهداشت عمومی و خدمات بهداشتی ـ سلامتی در زندان‌های عصر قاجار انجام شده است. روش: این مطالعه با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از اسناد، سفرنامه‌ها و تحقیقات جدید، به بررسی وضعیت بهداشت و خدمات سلامت در زندان‌های دوره قاجار پرداخته است. ملاحظات اخلاقی: در فرایند پژوهش، اصول امانتداری، صداقت در استناد به منابع، اصالت منابع، و پرهیز از جانبداری در تحلیل داده‌ها رعایت شده است. یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که مکان زندان‌ها و معیارهای بهداشتی آن‌ها در دوره قاجار، چندان مورد توجه حکومت نبود. هدف اصلی زندان‌ها، شکنجه، تنبیه و انتقام از زندانیان بود و ابعاد تربیتی یا رعایت بهداشت در اولویت قرار نداشت. مرگ و میر بالای زندانیان ناشی از نبود بهداشت مناسب، فضای نامناسب (پر از شپش و موش) و عدم دسترسی به خدمات سلامت بود. این شرایط حتی برای زندان‌بانانی که مأمور آزار زندانیان بودند، «آسودگی‌ خاطر» محسوب می‌شد. بر اساس سفرنامه‌ها، زندانیان سال‌ها در شرایطی رقت‌بار زندگی می‌کردند؛ محرومیت از امکانات اولیه مانند تراشیدن ریش و مو و انتقال بیماری‌های خود به خانواده‌ها پس از آزادی، از پیامدهای این بی‌توجهی بود. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش گویای ضعف شدید یا فقدان بهداشت عمومی و خدمات سلامت در زندان‌های قاجار است، هرچند بهداشت فردی به دلیل باورهای دینی در جامعه رواج داشت، اما نبود حمام در زندان‌ها، حضور حشرات موذی و شیوع بیماری‌ها، وضعیت ناگوار این محیط‌ها را تشدید می‌کرد. اسناد تاریخی و سفرنامه‌ها، شواهدی از ابتلای گسترده زندانیان به بیماری‌ها و بی‌توجهی حکومت به اصلاحات اساسی، حتی در اواخر دوره قاجار، ارائه می‌دهند