Different angles on the same phenomenon: Clientelism through calculation, moral obligation, and habitus

Abstract

U radu su predstavljena i analizirana tri pristupa koja dominantno oblikuju polje istraživanja klijentelizma danas: pristup koji klijentelizam posmatra kao ekonomsku razmenu u kojoj svi uključeni akteri (klijenti i patroni, odnosno brokeri) racionalno procenjuju dobitke i gubitke, stanovište koje fenomenu prilazi iz ugla moralne ekonomije stavljajući naglasak na moralnu obavezu i recipročnost, i sociokulturna koncepcija oslonjena na ideju klijentelističkog habitusa. Istraživanja koja počivaju na jednoj od tri teorijske pozicije ostale tretiraju kao rivalske, što često implicira metodološke i normativne podele. U našem radu ćemo izložiti argumentaciju u prilog shvatanja da sama priroda klijentelizma oličena u neformalnoj odgođenoj razmeni otvara mogućnost prožimanja teorijskih perspektiva, te da je njegova arhitektonika sačinjena i od interesa i strategija, i od afekata, i od dispozicija i navika. Uvažićemo pretpostavku instrumentalističkog pristupa da su pojedinci ili grupe koji stupaju u klijentelističku razmenu svesni svojih interesa, skloni premeravanju uloženog i dobijenog, i sposobni da razmišljaju o alternativama, ali i gledište zajedničko normativističkom i sociokulturnom pristupu da se transakcija ne odvija u vakuumu, niti u svetu čistog ekonomskog kalkulusa, već u zajednici koja pred pojedince i grupe stavlja određene obaveze i očekivanja, te klijentelističkom odnosu obezbeđuje stabilnost i trajanje. Na kraju ćemo se založiti za kritičku i refleksivnu integraciju pristupa.This paper presents and analyses three dominant approaches that shape contemporary research on clientelism: the economic exchange approach, where all involved actors (clients, patrons, or brokers) rationally assess gains and losses; the moral economy perspective, emphasizing moral obligation and reciprocity; and the sociocultural conception grounded in the idea of clientelist habitus. Research following one of these theoretical positions often treats the others as rivals, leading to methodological and normative divisions. This paper argues that the very nature of clientelism, embodied in informal delayed exchange, allows for the integration of these theoretical perspectives. We argue that its architecture comprises interests and strategies, as well as affects, dispositions, and habits. We acknowledge the instrumentalist perspective’s assumption that individuals or groups engaging in clientelist exchanges are aware of their interests, capable of weighing inputs and outcomes and considering alternatives. Simultaneously, we recognize the shared view of normative and sociocultural approaches that transactions do not occur in a vacuum or a purely economic calculus but within a community imposing specific obligations and expectations, thus ensuring the stability and longevity of clientelist relationships. Finally, we advocate for a critical and reflective integration of these approaches