Gwóźdź, Andrzej

Kwartalnik Filmowy

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

             Title: Historia nie toczy się kołem : wspomienie o Alinie Madej  Author: Andrzej Gwóźdź  Citation style: Gwóźdź Andrzej. (2019). Historia nie toczy się kołem : wspomienie o Alinie Madej. "Kwartalnik Filmowy" (2019), nr 107, s. 233-236. DOI:  10.36744/kf.177    233Historia nie toczy się kołemWspomnienie o Alinie Madej Andrzej GWóźdź Znaliśmy się długo, a nawet bardzo długo, bo od początku studiów polonis-tycznych, które wraz z Aliną Madej rozpoczynaliśmy wspólnie w UniwersytecieŚląskim na początku lat 70. ubiegłego wieku. Kiedy w 1977 r. kończyliśmy studia,Alina już od roku pracowała. Zatrudniona jeszcze na ostatnim roku studiów zasprawą rekomendacji głównie doktora Władysława Banaszkiewicza, który wrazz docent Alicją Helman organizował śląskie filmoznawstwo i szybko odkrył jej ta-lent badawczy, kończyła właśnie pracę magisterską zatytułowaną Powieść filmowaokresu dwudziestolecia międzywojennego. Kiedy mnie znosiło w stronę teoriiPOŻEGNANIAAlina Madej1953-2019107gwozdz:kwartalnik_filmowy  2019-10-24  11:50  Strona 233filmu, Alina szlifowała ostrogi historyczki filmu. Obydwojgu nam filmoznawstwojawiło się jako remedium na polonistyczną rutynę – studiowaliśmy przecież wiedzęo filmie, której wprawdzie nie było (i ciągle nie ma) na liście dyscyplin naukowych,ale tym bardziej czuliśmy się wyjątkowi. Spotykaliśmy się zatem najpierw w zespole powstałego w 1974 r. ZakładuWiedzy o Filmie na Wydziale Filologicznym, a po powstaniu Wydziału Radiai Telewizji – przez dłuższy czas także na tym wydziale, wreszcie przez niemaltrzy dekady w Zakładzie Filmoznawstwa i Wiedzy o Mediach na Wydziale Filo-logicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Wzrastaliśmy pod czujnymokiem docent Alicji Helman – naszej wspaniałej mentorki – która z równym za-angażowaniem towarzyszyła naszym odmiennym pasjom. Jedno nas wszak wów-czas bardzo łączyło – wczesnoporanne projekcje dydaktyczne w sosnowieckim„Metalowcu”, w którego hallu przed siódmą elegancko witał studentów i pracow-ników wydziału doktor Banaszkiewicz. To były nasze filmowe uniwersytety, na które w czasach, kiedy nie było u nasjeszcze magnetowidów, uczęszczaliśmy jak na jakieś tajne seanse wtajemniczeniafilmowego. To nic, że wybuchaliśmy śmiechem, mając przed oczami czeskie na-pisy – już na zawsze filmy Eisensteina, Chaplina, Buñuela miały dla nas smak„Metalowca”. Czar ten prysł, kiedy – już na Wydziale Radia i Telewizji – dosta-liśmy pierwsze magnetowidy o pojemności małej szafki (zdaje się, z telewizyjnegodemobilu), z czego skwapliwie skorzystaliśmy. Wreszcie nie musieliśmy gryzmolićołówkiem w ciemnej sali kinowej, w obawie że coś nam nieodwołalnie umknie,bo film musiał przecież szybko wracać do Warszawy. Pamiętam, jak rozkoszowa-liśmy się każdym przesunięciem taśmy w przód czy w tył, a stopklatka wywoły-wała rumieńce na twarzy. I choć jakość tych taśm pozostawiała wiele do życzenia,a magnetowidy się zacinały, mieliśmy wreszcie to, o czym marzyliśmy. Dla Aliny,dla której kino polskie, zwłaszcza to przedwojenne i tużpowojenne, stanowiłogłówny przedmiot fascynacji, zysk to był wprawdzie niewielki, bo tych filmówi tak nie było na kasetach VHS, ale nic to! Alina i tak jeździła regularnie do war-szawskiej filmoteki, a salka projekcyjna i czytelnia przy Puławskiej 61 stały się nadługo jej drugim domem.Było więc naturalne, że swoją pracę doktorską, napisaną pod kierunkiem pro-fesor Alicji Helman, Alina poświęciła przedwojennemu filmowi fabularnemu,uzyskując entuzjastyczne recenzje profesorów Stefana Żółkiewskiego i EdwardaZajička. Powstałe na kanwie rozprawy doktorskiej obronionej na UniwersytecieŚląskim w 1987 r. Mitologie i konwencje. O polskim kinie fabularnym dwudzies-tolecia międzywojennego ukazały się w 1994 r. w krakowskim Universitasiei szybko weszły do kanonu filmoznawczego. W okresie dzielącym doktorat odpublikacji Alina doskonaliła, uzupełniała i cyzelowała wątki pracy. Książka zaśzadziałała jak ożywczy ferment, oferowała bowiem oryginalny wgląd kulturo-znawczy w przedwojenne kino polskie rozumiane jako syndrom zarazem insty-tucjonalny i psychospołeczny, co w rodzimym filmoznawstwie, nienawykłym dostawiania pytań kulturze i traktowania kina jako instytucji kinematograficznej,było nowością. W tym samym czasie ziściła się oryginalna inicjatywa wydawnicza, niestetybez kontynuacji, choć zapewne zamierzona jako początek cyklu – napisana wrazz zakładowym kolegą Jakubem Zajdlem „Śmierć jak kromka chleba”. Historia234ANDRZEJ GWÓŹDŹ107gwozdz:kwartalnik_filmowy  2019-10-24  11:50  Strona 234jednego filmu (Warszawa 1994), ze znakomitą rozmową między innymi z Kazi-mierzem Kutzem. Także wydana w tym samym roku pod redakcją Aliny i TadeuszaMiczki praca zbiorowa Syndrom konformizmu. Kino polskie lat sześćdziesiątych(Katowice 1994) doczekała się zasłużonej renomy i znalazła się wśród najważniej-szych książek o kinie tamtej dekady. Jeszcze w tym samym roku Alina współpra-cowała przy prestiżowym wydawnictwie Instytutu Kultury oraz KomitetuKinematografii zatytułowanym Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Film. Ki-nematografia, pod redakcją Edwarda Zajička (Warszawa 1994), do którego przy-gotowała otwierające tom studium zatytułowane Kino.Alina nie pisała wiele, ale zawsze były to pozycje ważkie (nigdy przypadkoweczy przyczynkarskie), stanowiące istotny wkład do wiedzy na temat szeroko ro-zumianej kultury filmowej, metodologicznie nowatorskie i świetnie napisane. Nakolejną monografię Aliny trzeba było czekać do roku 2002. Wydana w jej rodzin-nym Bielsku-Białej, poddana wcześniej wnikliwej, a zarazem w pełni aprobatyw-nej ocenie profesor Małgorzaty Hendrykowskiej, monografia Kino. Władza.Publiczność. Kinematografia polska w latach 1944–1949 (będąca podstawą pro-cedury habilitacyjnej, doprowadzonej do finału w 2002 r.), stała się niemal na-tychmiast lekturą obowiązkową nie tylko filmoznawców akademickich, tymbardziej że okres będący przedmiotem książki był słabo opracowany i generalnieźle obecny w polskiej historiografii kina, owiany tzw. postpeerelowską legendą.Podobnie jak w książce podoktorskiej, Alina fortunnie połączyła w niej perspek-tywę instytucjonalną z psychospołeczną, badając powiązane ze sobą praktykii dyskursy kinematograficzne zarówno organizacyjno-produkcyjne, jak i este-tyczne oraz konteksty społeczno-polityczne. Odkryła wiele faktów i zjawisk, którez finezją interpretowała w duchu nowoczesnej historiografii, dając kolejny przykładrzetelności badawczej i odkrywczości. Książka, będąca w głównej mierze wnikliwąhistorią polityczną polskiego kina z okresu tuż po wojnie, zyskała szybko uznanierównież w szerokich kręgach czytelniczych i otrzymała przyznawaną przez redak-cję „Kina” Nagrodę im. Bolesława Michałka za najlepszą książkę filmową roku.Alicja Helman, oceniając dorobek Aliny w związku z jej procedurą habilita-cyjną, trafnie wiązała go ze zwrotem, jaki dokonał się w Polsce w badaniach his-torycznych nad filmem w latach osiemdziesiątych. Zaowocował on publikacjami,które nie tylko znamionują po prostu rozkwit badań, ale także sygnalizują radykalnązmianę metodologiczną. Prosty linearny opis następstwa zdarzeń zostaje zastąpionyanalizą mechanizmów generatywnych: technologicznego, ekonomicznego, socjo-logicznego i estetycznego, których współdziałanie determinuje rozwój zjawiskafilmu i jego różnorodne uwikłania w systemy kultury. Do tego jednak potrzebne były gruntowne badania źródłowe, powodowane nie-ufnością wobec wcześniejszych, często koniunkturalnych ustaleń, obliczone na re-wizje i reinterpretacje korpusu materiałów źródłowych. Właśnie one stanowiłyo marce naukowej Aliny, która przez całe lata „włamywała się” do archiwów, byprowadzić w nich żmudne kwerendy. Była wnikliwą lektorką i erudycyjną inter-pretatorką źródeł, wiele z nich zresztą dzięki niej po latach ujrzało światło dzienne,wchodząc do świadomości badawczej pokoleń historyków. Do zasobów dokumen-tacji źródłowej Alina włączyła także z powodzeniem źródła mówione, czego świa-dectwem była seria rozmów z twórcami filmowymi i uczonymi zajmującymi siękinem, jakie ukazały się na łamach „Kwartalnika Filmowego” oraz miesięcznika235HISTORIA NIE TOCZY SIĘ KOŁEM107gwozdz:kwartalnik_filmowy  2019-10-24  11:50  Strona 235„Kino” w ostatniej dekadzie ubiegłego stulecia (do klasyki rozmów z ludźmi kinaweszły wywiady między innymi ze Stanisławem Albrechtem i Wandą Jaku-bowską). To były wzorcowe rozmowy, błyskotliwe pod każdym względem, docie-kliwe i świetnie przysposobione do lektury, stanowiące niezastąpione świadectwo„strategii świadka” w piśmiennictwie historycznofilmowym. Alina mocno stąpała po ziemi i za nic miała pokusy różnych sezonowych módbadawczych. I była osobą do bólu uczciwą, bezkompromisową. Wyjątkowo dbałao to, by systemy wartości i ocen, jakie stosowała, uczynić przejrzystymi oraz we-ryfikowalnymi. Nigdy nie narzucała się ze swymi ustaleniami, nie mówiła: „takbyło”, ale: „tak to należy rozumieć, mając do dyspozycji takie a nie inne źródła”.Bo przecież historia nie toczy się kołem. Jak bowiem uzasadniała w artykule His-toria dzisiaj: wątpliwości i nadzieje, opublikowanym w 1992 r. na łamach wroc-ławskich „Studiów Filmoznawczych”, historia jest (…) dyskursem, któregozadaniem jest udzielanie odpowiedzi na zadawane przez historyka pytania. Statusdyskursu historycznego określają te właśnie pytania, a nie – jak powszechnie sięprzyjmuje – jego szczególne właściwości strukturalne. I jak mało kto potrafiła takiepytania zadawać, a z uzyskanych odpowiedzi konstruować właściwe przesłankigruntownie przemyślanych hipotez. Jestem przekonany, że wraz z monografiąKino. Władza. Publiczność inaczej już spoglądamy na zawiłości historii polskiejkinematografii powojennej.Alina była też wytrawną popularyzatorką historii Dziesiątej Muzy. Swoje do-świadczenia i rezultaty badawcze z powodzeniem spożytkowała na łamach „Kina”(przez jakiś czas pełniła tam funkcję kierownika działu teorii i historii filmu)w cyklu poświęconym poszczególnym latom kinematografii, przedrukowanymw Historii kina polskiego pod redakcją Tadeusza Lubelskiego i Konrada J. Zaręb-skiego (Warszawa 2006), dla którego dostarczyła dziewięć wnikliwie udokumen-towanych źródłowo szkiców, głównie o polskim kinie tużpowojennym.Mniej znanym, choć niekoniecznie drugorzędnym obliczem naukowym AlinyMadej było jej zainteresowanie telewizją. W latach 1997-2001 w wewnętrznychwydawnictwach Telewizji Polskiej ukazało się około pięćdziesięciu jej analiz pro-gramów telewizyjnych. Od pierwszego numeru „Kwartalnika Filmowego”z 1993 r. była członkinią Rady Naukowo-Redakcyjnej tego czasopisma. Alina długo chorowała, pisała coraz rzadziej i z czasem już tylko wyjątkowo.Brała wprawdzie jeszcze udział w procedurach awansowych i prowadziła, z corazwiększym wysiłkiem, zajęcia ze studentami, ale na regularne pisanie nie starczałojej już sił. Kilka lat temu przeszła na emeryturę i wycofała się z aktywnego życiaakademickiego. Doktor habilitowana Alina Madej zmarła 4 sierpnia 2019 r. Cztery dni późniejodprowadziliśmy ją na bielsko-bialskie miejsce wiecznego spoczynku.Andrzej GWóźdź236ANDRZEJ GWÓŹDŹ107gwozdz:kwartalnik_filmowy  2019-10-24  11:50  Strona 236

Historia nie toczy się kołem : wspomienie o Alinie Madej

Andrzej Gwóźdź

Directory of Open Access Journals

Historia nie toczy się kołem. Wspomnienie o Alinie Madej

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/16331/1/Gwozdz_historia_nie_kolem_sie_toczy.pdf

Historia nie toczy się kołem : wspomienie o Alinie Madej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

Directory of Open Access Journals