Recenzja książki Grzegorza Prusa Polska prowincja paulinów w czasie panowania dynastii
Wazów w Polsce (1587-1668). Studium nad składem personalnym paulinów
polskich

Szpak, Jacek

Archiwa Biblioteki i Muzea Kościelne

Jacek Szpak

Directory of Open Access Journals

A R C H I WA ,  B I B L I O T E K I I MUZEA KOŚCIELNE 110 (2018)JACEK SZPAK* – KATOWICEW SPRAWIE BADAŃ NAD SKŁADEM PERSONALNYM ZAKONU PAULINÓW W POLSCEGrzegorz Prus OSPPE, Polska prowincja paulinów w czasie panowania dyna-stii Wazów w Polsce (1587-1668). Studium nad składem personalnym paulinów polskich, Jasna Góra-Częstochowa 2011, Wydawnictwo Zakonu Paulinów „Pau-linianum”, liczba stron liczbowych: 284, liczba stron nieliczbowanych: 8, ilość ilustracji: 20.Książka składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów i aneksu. We wstępie au-tor omówił w bardzo krótkim zarysie dzieje zakonu paulinów w Polsce. Wydaje się jednak, że należałoby temu zagadnieniu poświęcić odrębny rozdział. Granice chronologiczne podjętych badań są nieco sztuczne, ponieważ okres 1587-1668 nie odznaczał się niczym szczególnym w dziejach polskiej prowincji paulinów. Autor jednak wyraźnie stwierdził, że data początkowa (1587) została wyznaczo-na przez zasób źródeł na podstawie, których opracowano poruszane zagadnie-nia. Natomiast koniec badanego okresu wydaje się trudny do przyjęcia, ponieważ rok 1668 nie stanowi żadnej ważnej cezury w dziejach paulinów w Polsce. Wła-ściwszą datą byłby rok 1698, kiedy to rozpoczyna się okres szczególnego okre-su rozkwitu polskiej gałęzi zakonu. Wówczas to bowiem hetman wielki litewski Ludwik Konstanty Pociej ufundował klasztor we Włodawie1. Ta fundacja zapo-czątkowała okres wzmożenia fundacyjnego w polskiej prowincji. Jeszcze lepszą cezurą końcową podejmowanych w książce problemów byłby rok 1706, kiedy to prowincjałem został jeden z najwybitniejszych paulinów polskich, o. Konstan-ty Moszyński. To właśnie jego uzdolnienia administracyjne oraz dyplomatyczne pozwoliły paulinom polskim na zajęcie istotnego miejsca w Kościele katolickim * Jacek Szpak – dr historii; adiunkt w Instytucie Historii, Uniwersytet Śląski; e-mail: starling@onet.eu 1 D. Cichor, Dzieje kościoła i klasztoru paulinów we Włodawie 1698-1864, „Studia Claromon-tana”, 13 (1993) s. 377-378.https://doi.org/10.31743/abmk.2018.110.31RECENZJE I INFORMACJE520w Rzeczpospolitej2. Trzeba jednak przyjąć wyjaśnienia autora, który stwierdził, że górna granica chronologiczna jest czysto teoretyczna, ponieważ omówiono działalność poszczególnych paulinów, którzy wstąpili do zakonu w 1668 r., ale ich działalność wykraczała poza przyjętą granicę chronologiczną.Wykorzystana przez autora literatura jest wyczerpująca dla opracowania pod-jętych zagadnień badawczych. Autor sięgnął również do licznych źródeł rękopi-śmiennych znajdujących się w archiwach paulińskich. Wiele z tych źródeł nie było w ogóle wykorzystanych w dotychczasowych badaniach nad dziejami paulinów polskich. Autor wykorzystał szeroką gamę źródeł rękopiśmiennych znajdujących się w archiwach zakonu na Jasnej Górze w Częstochowie oraz Skałce w Krako-wie. Ponadto kwerendy dokonano w archiwach kościelnych (Archiwum Archidie-cezjalne w Gnieźnie, Archiwum Diecezjalne we Włocławku) oraz w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Wykorzystano również liczną literaturę przedmiotu. Jednak w partii dotyczącej kwestii demografi cznych brak pozycji Cezarego Kuklo, która mogłaby pomóc wyjaśnić wiele poruszanych kwestii, np. przyczyny wzrostu śmiertelności zakonników3. Postawione przez autora pytania i problemy badawcze dotyczą: pochodzenia społecznego zakonników, pochodzenia terytorialnego, imion chrzcielnych i za-konnych. Ponadto o. Grzegorz Prus scharakteryzował proces formacji zakonnej, formę profesji zakonnej, niezbędne warunki dla uzyskania święceń kapłańskich oraz działalność zakonników w polskiej prowincji. Autor wykorzystał do opra-cowania podjętych zagadnień metody komputerowe, a pracę prowadził zgodnie z przyjętym kwestionariuszem pytań badawczych. Należy podkreślić, że wyko-rzystane metody badawcze pozwoliły na opracowanie poruszanych problemów w świetle zachowanych źródeł.Autor uwzględnił tylko tych zakonników, którzy złożyli śluby i pozostali w zakonie do końca życia. Pominął natomiast tych, którzy z różnych powodów opuścili szeregi zakonu. Wydaje się że podjęcie tego wątku byłoby ważne dla poznania motywów i okoliczności w których poszczególni kandydaci opuści-li zakon. Czy były to powody zdrowotne, rodzinne, może niezdolność do życia w określonym reżimie zakonnym, albo też poszczególne osoby opuściły szeregi paulinów i wstąpiły do innych zgromadzeń zakonnych lub seminariów diecezjal-nych. Podjęcie tego wątku pozwoliłoby również na określenie ile osób opuściło zakon.W rozdziale pierwszym G. Prus podjął badania nad pochodzeniem społecznym i terytorialnym paulinów działających w polskiej prowincji w latach 1587-1668. Ustalono 661 nazwisk, co jest bardzo dużym wynikiem i osiągnięciem. Zakonni-ków, których poddano refl eksji naukowej podzielono na dwie grupy: kapłanów i kleryków oraz braci-laików. Autor podał liczbę oraz porównał dane z okresu dla 2 J. Zbudniewek, Paulini wczoraj i dzisiaj, „Studia Claromonta”, 25 (2007) s. 122-123; W. Kę-der, Jasna Góra wobec politycznych w Rzeczypospolitej w latach 1661-1813, „Studia Claromontana”, 13 (1993), s. 87, 108-110, 121-122, 128-133. O działalności Konstantego Moszyńskiego: B. Kubica, O. Konstanty Moszyński, paulin-biskup, „Studia Claromontana”, 9 (1988) s. 136-194.3 C. Kuklo, Demografi a Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009. Tam też biblio-grafi a C. Kuklo. 521RECENZJE I INFORMACJEktórego prowadzono badania, z danymi z 1772 r. Autorowi udało się ustalić ilu zakonników w dwóch grupach pochodziło z miast, a ilu ze wsi. Przy tym przyjęto zasadę, że każdy kto pochodził z miasta wywodził się ze stanu mieszczańskiego, chyba, że w źródłach lub literaturze zachowały się dodatkowe informacje świad-czące o innym pochodzeniu społecznym. Dla 38% badanej grupy nie ustalono, czy pochodzili z miast czy wsi, ale przyczyną tej luki były braki w materiale archi-walnym. Z badań autora wynika, że sytuacja w polskiej prowincji paulinów była podobna do innych zakonów męskich działających na ziemiach Rzeczpospolitej. Udało się również, co szczególnie cenne, ustalić pochodzenie społeczne. Pauli-ni pochodzenia chłopskiego stanowili 4,6% badanej grupy, mieszczanie 45,1%, a szlachta 8,5%. Niezidentyfi kowano pochodzenia społecznego dla 41,8% osób. Jest to znaczny odsetek, ale wynikało to z luk w materiale archiwalnym. Zakon-nicy spisujący dane nie przykładali bowiem wagi do pochodzenia społecznego. W zakonie nie miało to znaczenia, co potwierdzają badania dotyczące porusza-nych w recenzowanej książce zagadnień dla XVIII i XIX wieku4.  Autor określając pochodzenie terytorialne zakonników korzystał ze źródeł zakonnych oraz ksiąg święceń diecezjalnych. Udało się ustalić 71,1% miejscowo-ści, co należy uznać za bardzo dobry wynik. Przy określaniu nazw miejscowości pojawiły się pewne trudności, co było związane z różnym sposobem zapisywania ich nazw. Jednak udało się ustalić, że większość powołań miała miejsce w mia-stach i miasteczkach położonych blisko klasztorów paulińskich. Przy tej okazji odwołano się do ustaleń dotyczących innych zakonów działających w Polsce, do-konując porównań. G. Prus ustalił także z jakich województw i diecezji Rzeczpospolitej pocho-dzili poszczególni zakonnicy. Wyniki te zostały przeanalizowane w kontekście funkcjonowania placówek paulińskich i ich oddziaływania na okoliczną ludność. W tej część książki pojawił się także Śląsk, ale wydaje się, że powinien on zaleźć się w części, w której omawiano pochodzenie państwowe zakonników. Warto za-uważyć również, że ustalono pochodzenie dla całej grupy paulinów (661 osób), co jest znakomitym wynikiem. W kolejnym (drugim) rozdziale G. Prus omówił proces formacji zakonnej, rozwój studiów zakonnych, szczególnie po Soborze Trydenckim. Autor zwrócił uwagę na liczną grupę paulinów, którzy studiowali w innych niż paulińskie ośrod-ki (Kalisz, Poznań, Wiedeń, Rzym, Praga, Ołomuniec). Warto tutaj podkreślić, że autor uzupełnił wyniki dotychczasowych badań, co jest bardzo istotne. Trzeba jednak sięgnąć do innych źródeł, w których można uzyskać informacje o pocho-dzeniu społecznym czy terytorialnym. Najważniejsze z nich to księgi metrykalne, księgi ziemskie i grodzkie czy księgi miejskie. Takie badania można byłoby pro-wadzić w przyszłości, w specjalnym projekcie badawczym zakrojonym na szero-ką skalę.4 J. Szpak, Struktura organizacyjna i społeczna paulinów polskich w dobie stanisławowskiej, w: Nad społeczeństwem staropolskim, t. 1. Kultura-instytucje-gospodarka w XVI-XVIII wieku, red. K. Łopatecki. W. Walczak. Białystok 2007, s. 447-470; tenże, Struktura organizacyjna i społeczna paulinów w Rzeczypospolitej w czasach saskich, w: Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konfl ik-ty polityczne w Europie w XVIII wieku, red. L. Harc. G. Wąs. Wrocław 2009, s. 354-381.RECENZJE I INFORMACJE522Autorowi udało się ustalić imiona chrzcielne zakonników w 517 przypad-kach (na 661 osób), co jest bardzo dobrym wynikiem. Nieco mniej ustalono imion zakonnych, bo w 422 przypadkach, ale i to jest bardzo dobrym osiągnięciem (63,84% badanej grupy). Ustalenia imion chrzcielnych i zakonnych mają pew-ne znaczenie dla poznania mentalności ówczesnych ludzi. Pozwalają bowiem na poznanie „mody” w nadawaniu imion na chrzcie. W przyszłości można byłoby pokusić się o określenie, które imiona były szczególnie popularne w poszcze-gólnych diecezjach oraz określić co wpływało na taki wybór imienia, czy może imiona patronów diecezji lub imiona patronów parafi i z których wywodzili się przyszli zakonnicy? Z kolei ustalenie imion zakonnych pokazuje, którzy święci cieszyli się szczególną estymą wśród paulinów polskich. Może to być pewnym czynnikiem informującym o duchowości zakonnej.Dużym osiągnięciem badawczym jest ustalenie przez autora ilości profesji za-konnych w okresach 5., 10. i 25. letnich. Dzięki temu udało się określić dynamikę powołań w polskiej prowincji. Autor zadał również pytanie: kto i gdzie udzie-lał święceń kapłańskich paulinom? Niestety wykorzystano tylko księgi święceń diecezji krakowskiej i poznańskiej, pomijając inne diecezje. Stąd ustalono miej-sce święceń dla zaledwie 28,3% osób z badanej grupy 661 zakonników. Ta część książki wymaga uzupełnienia w przyszłych badaniach. W rozdziale trzecim autor omówił strukturę organizacyjną zakonu i polskiej prowincji. Podzielił urzędy na pełnione w zarządzie generalnym zakonu (generał, sekretarz zakonu, itp.), na urzędy prowincjalne (prowincjał, sekretarz prowincji, defi nitorzy prowincji, itp.), urzędy związane z formacją zakonną (mistrz nowi-cjatu, socjusz, wykładowcy seminarium zakonnego), urzędy związane z zarzą-dem poszczególnych klasztorów (przeor, podprzeor, prokurator, itp.) oraz urzędy związane z działalnością duszpasterską (kaznodzieje, spowiednicy, promotorzy bractw). Poruszono także kwestie związane z innymi dziedzinami życia zakon-nego: zarządzaniem twierdzą jasnogórską czy zarządem ekonomicznym klaszto-rów. Autor dość skomplikowaną materię omówił w sposób klarowny i jasny, co pozwala na szybkie zorientowanie się czytelników nie znających problematyki struktury wewnętrznej wspólnoty zakonnej. W części tej przedstawiono również zagadnienia związane z nauką w zakonie. Szczególne znaczenie ma ten fragment pracy, w której autor przedstawił karierę naukową paulinów polskich. Podjęto tutaj takie zagadnienia jak: uzyskane tytuły naukowe czy dziedziny nauki, jakimi zajmowali się paulini.W rozdziale czwartym omówiona została działalność paulinów polskich na niwie kultury i sztuki. Ustalenia autora pozwoliły na uzupełnienie dotychcza-sowych badań. Jednak tę część książki należałoby rozszerzyć o inne dziedziny działalności paulinów. Trzeba bowiem wspomnieć o osiągnięciach w dziedzinie administracyjnej i gospodarczej. Należało omówić kontakty z ówczesnymi elitami społeczno-politycznymi oraz dworem królewskim. Na szczególną uwagę zasłu-guje działalność duszpasterska zarówno w kościołach paulińskich, jak i na dwo-rach magnackich czy królewskim (kapelani). Taką działalność prowadzili paulini 523RECENZJE I INFORMACJEw XVII i XVIII w., dlatego należałoby ustalić, czy wcześniej paulini polscy peł-nili funkcje kapelanów5.W rozdziale piątym przedstawione zostały kwestie związane z wiekiem za-konników. Ustalono wiek przy wstąpieniu do zakonu, wyliczono średnią wie-ku ogółem dla całej badanej grupy oraz dla kapłanów, kleryków i braci-laików w okresach 25. letnich. Autor odniósł swoje ustalenia do sytuacji w innych za-konach funkcjonujących na ziemiach Rzeczpospolitej. Dzięki żmudnej i długiej kwerendzie, autor ustalił długość życia dla 70,3% badanej grupy zakonników, co jest bardzo dobrym wynikiem. Dzięki zebranemu materiałowi G. Prus usta-lił średni wiek życia paulinów na 50,5 roku. Na uwagę zasługuje również fakt, że autor ustalił średnią wieku życia dla grupy kapłanów i kleryków oraz braci--laików. Wyniki badań pozwoliły na skonstatowanie, że wiek paulinów polskich wzrastał, zarówno w odniesieniu do całej badanej grupy, jak i w odniesieniu do kapłanów, kleryków i braci-laików. Niestety nie udało się wyjaśnić spadku dłu-gości życia dla braci-laików w latach 1672-1681 (s. 145). Wydaje się również, że próba wyjaśnienia przyczyn wzrastającej śmiertelności korzystając z ustaleń dla ludzi świeckich nie jest do końca uzasadniona. Rytm życia w klasztorze był odmienny od życia osób świeckich, więc i pewne uwarunkowania bytowe różniły się. Poza tym trzeba byłoby ustalić, czy wzrost śmiertelności następował w klasz-torach usytuowanych w miastach czy na wsiach. Autor w tej części książki ustalił również średnią długość życia w szeregach zakonnych po złożeniu profesji (28,7 lat) dla całej badanej grupy oraz dla grupy kapłanów i kleryków oraz braci-laików. Książka jest wzbogacona aneksem, w którym autor przedstawił zachowane w źródłach informacje dotyczące życia i działalności paulinów. Dzięki temu dodat-kowi wartość prezentowanej pracy niepomiernie wzrasta. Prezentowany materiał przedstawiono za pomocą tabel, które są skonstruowane przejrzyście i dają jasny obraz omawianych zagadnień.Reasumując należy stwierdzić, że prezentowana książka autorstwa Grzegorza Prusa OSPPE jest bardzo cennym wkładem w badania nad dziejami zakonów pol-skich. Książka stała się inspiracją do postawienia szeregu pytań i problemów ba-dawczych, które powinny być opracowane w przyszłości. Pojawia się bowiem po-stulat szeroko zakrojonych badań w odniesieniu do wszystkich zakonów męskich i żeńskich działających na ziemiach polskich od średniowiecza do współczesno-ści. Badania te powinny być podjęte w archiwach zakonnych, innych instytucjach kościelnych oraz państwowych w Polsce i za granicą. W ten sposób można byłoby 5 Posługę duszpasterską pełnili paulini polscy na dworze fundatorów (Ludwika Konstantego Pocieja, czy Męcińskich z Żarek), na dworach magnackich, np. koniuszego koronnego księcia Wła-dysława Dominika Zasławskiego oraz na dworze królewskim Stanisława Augusta Poniatowskiego, patrz: Archiwum Zakonu Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie (AJG) 1549, s. 8; Cichor, Dzieje konwentu i klasztoru, s. 398-399; D. Złotkowski, Udział zakonu ojców paulinów w życiu społeczno- politycznym Rzeczypospolitej w XVIII wieku, Częstochowa 1994, s. 86; W. Czapliński, J. Długosz, Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1982, s. 61.RECENZJE I INFORMACJE524stworzyć słowniki zakonnic i zakonników działających na ziemiach polskich, któ-re przedstawiałyby ich działalność na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej6. Recenzowana praca daje szeroki obraz struktury społecznej oraz działalności paulinów w polskiej prowincji w latach 1587-1668. Książka G. Prusa OSPPEspełniła bardzo ważną rolę, ponieważ jest inspiracją do stawiania kolejnych pro-blemów i pytań badawczych, zatem autor osiągnął swoją pracą najważniejszy efekt na jaki może liczyć badacz przeszłości. Słowa kluczowe: paulini; zakon; Rzeczpospolita; Jasna GóraBIBLIOGRAFIABorkowska M., Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej, t. 1-2, Warszawa 2004-2005.Borkowska M., Liczebność i skład osobowy klasztorów benedyktynek kongregacji cheł-mińskiej, „Nasza Przeszłość”, 49 (1978) s. 243-269.Brudziński A., Kanonicy regularni od pokuty na ziemiach polskich. Kraków 2003. Cichor D., Dzieje kościoła i klasztoru paulinów we Włodawie 1698-1864, „Studia Claro-montana”, 13 (1993) s. 365-446.Czapliński W., Długosz J., Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1982.Kęder W., Jasna Góra wobec politycznych w Rzeczypospolitej w latach 1661-1813, „Stu-dia Claromontana”, 13 (1993) s. 6-204.Kubica B., O. Konstanty Moszyński, paulin-biskup. „Studia Claromontana”, 9 (1988) s. 136-194.Kuklo C., Demografi a Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009.Szpak J., Struktura organizacyjna i społeczna paulinów polskich w dobie stanisławow-skiej, w: Nad społeczeństwem staropolskim, t. 1, Kultura-instytucje-gospodarka w XVI-XVIII wieku, red. K. Łopatecki, W. Walczak, Białystok 2007, s. 447-470.Szpak J., Struktura organizacyjna i społeczna paulinów w Rzeczypospolitej w czasach saskich, w: Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konfl ikty polityczne w Europie w XVIII wieku, red. L. Harc, G. Wąs, Wrocław 2009, s. 353-381 .Zbudniewek J., Paulini wczoraj i dzisiaj, „Studia Claromonta”, 25 (2007) s. 5-288.Złotkowski D., Udział zakonu ojców paulinów w życiu społeczno-politycznym Rzeczypo-spolitej w XVIII wieku, Częstochowa 1994.6 Co prawda powstało już kilka takich publikacji. Należy wymienić m.in. prace M. Borkow-skiej, np. Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej, t. 1-2, Warszawa 2004-2005 czy Li-czebność i skład osobowy klasztorów benedyktynek kongregacji chełmińskiej, „Nasza Przeszłość”, 49 (1978) s. 243-269 oraz książkę A. Brudzińskiego pt. Kanonicy regularni od pokuty na ziemiach polskich, Kraków 2003. Jednak badania te nie wyczerpują problemu i nadal istnieje potrzeba badań nad tym zagadnieniem. 

W sprawie badań nad składem personalnym zakonu paulinów w Polsce.

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

Title: W sprawie badań nad składem personalnym zakonu paulinów w Polsce  Author: Jacek Szpak Citation style: Szpak Jacek. (2018). W sprawie badań nad składem personalnym zakonu paulinów w Polsce. "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" (T. 110 (2018), s. 519-528), doi 10.31743/abmk.2018.110.31A R C H I WA ,  B I B L I O T E K I I MUZEA KOŚCIELNE 110 (2018)JACEK SZPAK* – KATOWICEW SPRAWIE BADAŃ NAD SKŁADEM PERSONALNYM ZAKONU PAULINÓW W POLSCEGrzegorz Prus OSPPE, Polska prowincja paulinów w czasie panowania dyna-stii Wazów w Polsce (1587-1668). Studium nad składem personalnym paulinów polskich, Jasna Góra-Częstochowa 2011, Wydawnictwo Zakonu Paulinów „Pau-linianum”, liczba stron liczbowych: 284, liczba stron nieliczbowanych: 8, ilość ilustracji: 20.Książka składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów i aneksu. We wstępie au-tor omówił w bardzo krótkim zarysie dzieje zakonu paulinów w Polsce. Wydaje się jednak, że należałoby temu zagadnieniu poświęcić odrębny rozdział. Granice chronologiczne podjętych badań są nieco sztuczne, ponieważ okres 1587-1668 nie odznaczał się niczym szczególnym w dziejach polskiej prowincji paulinów. Autor jednak wyraźnie stwierdził, że data początkowa (1587) została wyznaczo-na przez zasób źródeł na podstawie, których opracowano poruszane zagadnie-nia. Natomiast koniec badanego okresu wydaje się trudny do przyjęcia, ponieważ rok 1668 nie stanowi żadnej ważnej cezury w dziejach paulinów w Polsce. Wła-ściwszą datą byłby rok 1698, kiedy to rozpoczyna się okres szczególnego okre-su rozkwitu polskiej gałęzi zakonu. Wówczas to bowiem hetman wielki litewski Ludwik Konstanty Pociej ufundował klasztor we Włodawie1. Ta fundacja zapo-czątkowała okres wzmożenia fundacyjnego w polskiej prowincji. Jeszcze lepszą cezurą końcową podejmowanych w książce problemów byłby rok 1706, kiedy to prowincjałem został jeden z najwybitniejszych paulinów polskich, o. Konstan-ty Moszyński. To właśnie jego uzdolnienia administracyjne oraz dyplomatyczne pozwoliły paulinom polskim na zajęcie istotnego miejsca w Kościele katolickim * Jacek Szpak – dr historii; adiunkt w Instytucie Historii, Uniwersytet Śląski; e-mail: starling@onet.eu 1 D. Cichor, Dzieje kościoła i klasztoru paulinów we Włodawie 1698-1864, „Studia Claromon-tana”, 13 (1993) s. 377-378.https://doi.org/10.31743/abmk.2018.110.31RECENZJE I INFORMACJE520w Rzeczpospolitej2. Trzeba jednak przyjąć wyjaśnienia autora, który stwierdził, że górna granica chronologiczna jest czysto teoretyczna, ponieważ omówiono działalność poszczególnych paulinów, którzy wstąpili do zakonu w 1668 r., ale ich działalność wykraczała poza przyjętą granicę chronologiczną.Wykorzystana przez autora literatura jest wyczerpująca dla opracowania pod-jętych zagadnień badawczych. Autor sięgnął również do licznych źródeł rękopi-śmiennych znajdujących się w archiwach paulińskich. Wiele z tych źródeł nie było w ogóle wykorzystanych w dotychczasowych badaniach nad dziejami paulinów polskich. Autor wykorzystał szeroką gamę źródeł rękopiśmiennych znajdujących się w archiwach zakonu na Jasnej Górze w Częstochowie oraz Skałce w Krako-wie. Ponadto kwerendy dokonano w archiwach kościelnych (Archiwum Archidie-cezjalne w Gnieźnie, Archiwum Diecezjalne we Włocławku) oraz w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Wykorzystano również liczną literaturę przedmiotu. Jednak w partii dotyczącej kwestii demografi cznych brak pozycji Cezarego Kuklo, która mogłaby pomóc wyjaśnić wiele poruszanych kwestii, np. przyczyny wzrostu śmiertelności zakonników3. Postawione przez autora pytania i problemy badawcze dotyczą: pochodzenia społecznego zakonników, pochodzenia terytorialnego, imion chrzcielnych i za-konnych. Ponadto o. Grzegorz Prus scharakteryzował proces formacji zakonnej, formę profesji zakonnej, niezbędne warunki dla uzyskania święceń kapłańskich oraz działalność zakonników w polskiej prowincji. Autor wykorzystał do opra-cowania podjętych zagadnień metody komputerowe, a pracę prowadził zgodnie z przyjętym kwestionariuszem pytań badawczych. Należy podkreślić, że wyko-rzystane metody badawcze pozwoliły na opracowanie poruszanych problemów w świetle zachowanych źródeł.Autor uwzględnił tylko tych zakonników, którzy złożyli śluby i pozostali w zakonie do końca życia. Pominął natomiast tych, którzy z różnych powodów opuścili szeregi zakonu. Wydaje się że podjęcie tego wątku byłoby ważne dla poznania motywów i okoliczności w których poszczególni kandydaci opuści-li zakon. Czy były to powody zdrowotne, rodzinne, może niezdolność do życia w określonym reżimie zakonnym, albo też poszczególne osoby opuściły szeregi paulinów i wstąpiły do innych zgromadzeń zakonnych lub seminariów diecezjal-nych. Podjęcie tego wątku pozwoliłoby również na określenie ile osób opuściło zakon.W rozdziale pierwszym G. Prus podjął badania nad pochodzeniem społecznym i terytorialnym paulinów działających w polskiej prowincji w latach 1587-1668. Ustalono 661 nazwisk, co jest bardzo dużym wynikiem i osiągnięciem. Zakonni-ków, których poddano refl eksji naukowej podzielono na dwie grupy: kapłanów i kleryków oraz braci-laików. Autor podał liczbę oraz porównał dane z okresu dla 2 J. Zbudniewek, Paulini wczoraj i dzisiaj, „Studia Claromonta”, 25 (2007) s. 122-123; W. Kę-der, Jasna Góra wobec politycznych w Rzeczypospolitej w latach 1661-1813, „Studia Claromontana”, 13 (1993), s. 87, 108-110, 121-122, 128-133. O działalności Konstantego Moszyńskiego: B. Kubica, O. Konstanty Moszyński, paulin-biskup, „Studia Claromontana”, 9 (1988) s. 136-194.3 C. Kuklo, Demografi a Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009. Tam też biblio-grafi a C. Kuklo. 521RECENZJE I INFORMACJEktórego prowadzono badania, z danymi z 1772 r. Autorowi udało się ustalić ilu zakonników w dwóch grupach pochodziło z miast, a ilu ze wsi. Przy tym przyjęto zasadę, że każdy kto pochodził z miasta wywodził się ze stanu mieszczańskiego, chyba, że w źródłach lub literaturze zachowały się dodatkowe informacje świad-czące o innym pochodzeniu społecznym. Dla 38% badanej grupy nie ustalono, czy pochodzili z miast czy wsi, ale przyczyną tej luki były braki w materiale archi-walnym. Z badań autora wynika, że sytuacja w polskiej prowincji paulinów była podobna do innych zakonów męskich działających na ziemiach Rzeczpospolitej. Udało się również, co szczególnie cenne, ustalić pochodzenie społeczne. Pauli-ni pochodzenia chłopskiego stanowili 4,6% badanej grupy, mieszczanie 45,1%, a szlachta 8,5%. Niezidentyfi kowano pochodzenia społecznego dla 41,8% osób. Jest to znaczny odsetek, ale wynikało to z luk w materiale archiwalnym. Zakon-nicy spisujący dane nie przykładali bowiem wagi do pochodzenia społecznego. W zakonie nie miało to znaczenia, co potwierdzają badania dotyczące porusza-nych w recenzowanej książce zagadnień dla XVIII i XIX wieku4.  Autor określając pochodzenie terytorialne zakonników korzystał ze źródeł zakonnych oraz ksiąg święceń diecezjalnych. Udało się ustalić 71,1% miejscowo-ści, co należy uznać za bardzo dobry wynik. Przy określaniu nazw miejscowości pojawiły się pewne trudności, co było związane z różnym sposobem zapisywania ich nazw. Jednak udało się ustalić, że większość powołań miała miejsce w mia-stach i miasteczkach położonych blisko klasztorów paulińskich. Przy tej okazji odwołano się do ustaleń dotyczących innych zakonów działających w Polsce, do-konując porównań. G. Prus ustalił także z jakich województw i diecezji Rzeczpospolitej pocho-dzili poszczególni zakonnicy. Wyniki te zostały przeanalizowane w kontekście funkcjonowania placówek paulińskich i ich oddziaływania na okoliczną ludność. W tej część książki pojawił się także Śląsk, ale wydaje się, że powinien on zaleźć się w części, w której omawiano pochodzenie państwowe zakonników. Warto za-uważyć również, że ustalono pochodzenie dla całej grupy paulinów (661 osób), co jest znakomitym wynikiem. W kolejnym (drugim) rozdziale G. Prus omówił proces formacji zakonnej, rozwój studiów zakonnych, szczególnie po Soborze Trydenckim. Autor zwrócił uwagę na liczną grupę paulinów, którzy studiowali w innych niż paulińskie ośrod-ki (Kalisz, Poznań, Wiedeń, Rzym, Praga, Ołomuniec). Warto tutaj podkreślić, że autor uzupełnił wyniki dotychczasowych badań, co jest bardzo istotne. Trzeba jednak sięgnąć do innych źródeł, w których można uzyskać informacje o pocho-dzeniu społecznym czy terytorialnym. Najważniejsze z nich to księgi metrykalne, księgi ziemskie i grodzkie czy księgi miejskie. Takie badania można byłoby pro-wadzić w przyszłości, w specjalnym projekcie badawczym zakrojonym na szero-ką skalę.4 J. Szpak, Struktura organizacyjna i społeczna paulinów polskich w dobie stanisławowskiej, w: Nad społeczeństwem staropolskim, t. 1. Kultura-instytucje-gospodarka w XVI-XVIII wieku, red. K. Łopatecki. W. Walczak. Białystok 2007, s. 447-470; tenże, Struktura organizacyjna i społeczna paulinów w Rzeczypospolitej w czasach saskich, w: Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konfl ik-ty polityczne w Europie w XVIII wieku, red. L. Harc. G. Wąs. Wrocław 2009, s. 354-381.RECENZJE I INFORMACJE522Autorowi udało się ustalić imiona chrzcielne zakonników w 517 przypad-kach (na 661 osób), co jest bardzo dobrym wynikiem. Nieco mniej ustalono imion zakonnych, bo w 422 przypadkach, ale i to jest bardzo dobrym osiągnięciem (63,84% badanej grupy). Ustalenia imion chrzcielnych i zakonnych mają pew-ne znaczenie dla poznania mentalności ówczesnych ludzi. Pozwalają bowiem na poznanie „mody” w nadawaniu imion na chrzcie. W przyszłości można byłoby pokusić się o określenie, które imiona były szczególnie popularne w poszcze-gólnych diecezjach oraz określić co wpływało na taki wybór imienia, czy może imiona patronów diecezji lub imiona patronów parafi i z których wywodzili się przyszli zakonnicy? Z kolei ustalenie imion zakonnych pokazuje, którzy święci cieszyli się szczególną estymą wśród paulinów polskich. Może to być pewnym czynnikiem informującym o duchowości zakonnej.Dużym osiągnięciem badawczym jest ustalenie przez autora ilości profesji za-konnych w okresach 5., 10. i 25. letnich. Dzięki temu udało się określić dynamikę powołań w polskiej prowincji. Autor zadał również pytanie: kto i gdzie udzie-lał święceń kapłańskich paulinom? Niestety wykorzystano tylko księgi święceń diecezji krakowskiej i poznańskiej, pomijając inne diecezje. Stąd ustalono miej-sce święceń dla zaledwie 28,3% osób z badanej grupy 661 zakonników. Ta część książki wymaga uzupełnienia w przyszłych badaniach. W rozdziale trzecim autor omówił strukturę organizacyjną zakonu i polskiej prowincji. Podzielił urzędy na pełnione w zarządzie generalnym zakonu (generał, sekretarz zakonu, itp.), na urzędy prowincjalne (prowincjał, sekretarz prowincji, defi nitorzy prowincji, itp.), urzędy związane z formacją zakonną (mistrz nowi-cjatu, socjusz, wykładowcy seminarium zakonnego), urzędy związane z zarzą-dem poszczególnych klasztorów (przeor, podprzeor, prokurator, itp.) oraz urzędy związane z działalnością duszpasterską (kaznodzieje, spowiednicy, promotorzy bractw). Poruszono także kwestie związane z innymi dziedzinami życia zakon-nego: zarządzaniem twierdzą jasnogórską czy zarządem ekonomicznym klaszto-rów. Autor dość skomplikowaną materię omówił w sposób klarowny i jasny, co pozwala na szybkie zorientowanie się czytelników nie znających problematyki struktury wewnętrznej wspólnoty zakonnej. W części tej przedstawiono również zagadnienia związane z nauką w zakonie. Szczególne znaczenie ma ten fragment pracy, w której autor przedstawił karierę naukową paulinów polskich. Podjęto tutaj takie zagadnienia jak: uzyskane tytuły naukowe czy dziedziny nauki, jakimi zajmowali się paulini.W rozdziale czwartym omówiona została działalność paulinów polskich na niwie kultury i sztuki. Ustalenia autora pozwoliły na uzupełnienie dotychcza-sowych badań. Jednak tę część książki należałoby rozszerzyć o inne dziedziny działalności paulinów. Trzeba bowiem wspomnieć o osiągnięciach w dziedzinie administracyjnej i gospodarczej. Należało omówić kontakty z ówczesnymi elitami społeczno-politycznymi oraz dworem królewskim. Na szczególną uwagę zasłu-guje działalność duszpasterska zarówno w kościołach paulińskich, jak i na dwo-rach magnackich czy królewskim (kapelani). Taką działalność prowadzili paulini 523RECENZJE I INFORMACJEw XVII i XVIII w., dlatego należałoby ustalić, czy wcześniej paulini polscy peł-nili funkcje kapelanów5.W rozdziale piątym przedstawione zostały kwestie związane z wiekiem za-konników. Ustalono wiek przy wstąpieniu do zakonu, wyliczono średnią wie-ku ogółem dla całej badanej grupy oraz dla kapłanów, kleryków i braci-laików w okresach 25. letnich. Autor odniósł swoje ustalenia do sytuacji w innych za-konach funkcjonujących na ziemiach Rzeczpospolitej. Dzięki żmudnej i długiej kwerendzie, autor ustalił długość życia dla 70,3% badanej grupy zakonników, co jest bardzo dobrym wynikiem. Dzięki zebranemu materiałowi G. Prus usta-lił średni wiek życia paulinów na 50,5 roku. Na uwagę zasługuje również fakt, że autor ustalił średnią wieku życia dla grupy kapłanów i kleryków oraz braci--laików. Wyniki badań pozwoliły na skonstatowanie, że wiek paulinów polskich wzrastał, zarówno w odniesieniu do całej badanej grupy, jak i w odniesieniu do kapłanów, kleryków i braci-laików. Niestety nie udało się wyjaśnić spadku dłu-gości życia dla braci-laików w latach 1672-1681 (s. 145). Wydaje się również, że próba wyjaśnienia przyczyn wzrastającej śmiertelności korzystając z ustaleń dla ludzi świeckich nie jest do końca uzasadniona. Rytm życia w klasztorze był odmienny od życia osób świeckich, więc i pewne uwarunkowania bytowe różniły się. Poza tym trzeba byłoby ustalić, czy wzrost śmiertelności następował w klasz-torach usytuowanych w miastach czy na wsiach. Autor w tej części książki ustalił również średnią długość życia w szeregach zakonnych po złożeniu profesji (28,7 lat) dla całej badanej grupy oraz dla grupy kapłanów i kleryków oraz braci-laików. Książka jest wzbogacona aneksem, w którym autor przedstawił zachowane w źródłach informacje dotyczące życia i działalności paulinów. Dzięki temu dodat-kowi wartość prezentowanej pracy niepomiernie wzrasta. Prezentowany materiał przedstawiono za pomocą tabel, które są skonstruowane przejrzyście i dają jasny obraz omawianych zagadnień.Reasumując należy stwierdzić, że prezentowana książka autorstwa Grzegorza Prusa OSPPE jest bardzo cennym wkładem w badania nad dziejami zakonów pol-skich. Książka stała się inspiracją do postawienia szeregu pytań i problemów ba-dawczych, które powinny być opracowane w przyszłości. Pojawia się bowiem po-stulat szeroko zakrojonych badań w odniesieniu do wszystkich zakonów męskich i żeńskich działających na ziemiach polskich od średniowiecza do współczesno-ści. Badania te powinny być podjęte w archiwach zakonnych, innych instytucjach kościelnych oraz państwowych w Polsce i za granicą. W ten sposób można byłoby 5 Posługę duszpasterską pełnili paulini polscy na dworze fundatorów (Ludwika Konstantego Pocieja, czy Męcińskich z Żarek), na dworach magnackich, np. koniuszego koronnego księcia Wła-dysława Dominika Zasławskiego oraz na dworze królewskim Stanisława Augusta Poniatowskiego, patrz: Archiwum Zakonu Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie (AJG) 1549, s. 8; Cichor, Dzieje konwentu i klasztoru, s. 398-399; D. Złotkowski, Udział zakonu ojców paulinów w życiu społeczno- politycznym Rzeczypospolitej w XVIII wieku, Częstochowa 1994, s. 86; W. Czapliński, J. Długosz, Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1982, s. 61.RECENZJE I INFORMACJE524stworzyć słowniki zakonnic i zakonników działających na ziemiach polskich, któ-re przedstawiałyby ich działalność na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej6. Recenzowana praca daje szeroki obraz struktury społecznej oraz działalności paulinów w polskiej prowincji w latach 1587-1668. Książka G. Prusa OSPPEspełniła bardzo ważną rolę, ponieważ jest inspiracją do stawiania kolejnych pro-blemów i pytań badawczych, zatem autor osiągnął swoją pracą najważniejszy efekt na jaki może liczyć badacz przeszłości. Słowa kluczowe: paulini; zakon; Rzeczpospolita; Jasna GóraBIBLIOGRAFIABorkowska M., Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej, t. 1-2, Warszawa 2004-2005.Borkowska M., Liczebność i skład osobowy klasztorów benedyktynek kongregacji cheł-mińskiej, „Nasza Przeszłość”, 49 (1978) s. 243-269.Brudziński A., Kanonicy regularni od pokuty na ziemiach polskich. Kraków 2003. Cichor D., Dzieje kościoła i klasztoru paulinów we Włodawie 1698-1864, „Studia Claro-montana”, 13 (1993) s. 365-446.Czapliński W., Długosz J., Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1982.Kęder W., Jasna Góra wobec politycznych w Rzeczypospolitej w latach 1661-1813, „Stu-dia Claromontana”, 13 (1993) s. 6-204.Kubica B., O. Konstanty Moszyński, paulin-biskup. „Studia Claromontana”, 9 (1988) s. 136-194.Kuklo C., Demografi a Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009.Szpak J., Struktura organizacyjna i społeczna paulinów polskich w dobie stanisławow-skiej, w: Nad społeczeństwem staropolskim, t. 1, Kultura-instytucje-gospodarka w XVI-XVIII wieku, red. K. Łopatecki, W. Walczak, Białystok 2007, s. 447-470.Szpak J., Struktura organizacyjna i społeczna paulinów w Rzeczypospolitej w czasach saskich, w: Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konfl ikty polityczne w Europie w XVIII wieku, red. L. Harc, G. Wąs, Wrocław 2009, s. 353-381 .Zbudniewek J., Paulini wczoraj i dzisiaj, „Studia Claromonta”, 25 (2007) s. 5-288.Złotkowski D., Udział zakonu ojców paulinów w życiu społeczno-politycznym Rzeczypo-spolitej w XVIII wieku, Częstochowa 1994.6 Co prawda powstało już kilka takich publikacji. Należy wymienić m.in. prace M. Borkow-skiej, np. Leksykon zakonnic polskich epoki przedrozbiorowej, t. 1-2, Warszawa 2004-2005 czy Li-czebność i skład osobowy klasztorów benedyktynek kongregacji chełmińskiej, „Nasza Przeszłość”, 49 (1978) s. 243-269 oraz książkę A. Brudzińskiego pt. Kanonicy regularni od pokuty na ziemiach polskich, Kraków 2003. Jednak badania te nie wyczerpują problemu i nadal istnieje potrzeba badań nad tym zagadnieniem. 

W sprawie badań nad składem personalnym zakonu paulinów w Polsce

Grzegorz Prus, Polska prowincja paulinów w czasie panowania dynastii Wazów w Polsce (1587-1668). Studium nad składem personalnym paulinów polskich, Jasna Góra-Częstochowa 2011, Wydawnictwo Zakonu Paulinów „Paulinianum”, liczba stron liczbowych: 284, liczba stron nieliczbowanych: 8, ilość ilustracji: 2

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)

In the matter of research on the personal composition of the Pauline order in Poland

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/15248/1/Szpak_W_sprawie_badan_nad_skladem_personalnym.pdf

W sprawie badań nad składem personalnym zakonu paulinów w Polsce

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

Repozytorium Instytucjonalne KUL (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)