Fethi Kerim KAZANÇ'ın Varlık, Bilgi, Değer ve Siyaset Üzerine Kelam Yazıları isimli eserinin tanıtımı

Gündoğan, Saim

Kazanç, Fethi Kerim

Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi

Turkish

Bu eser, kelâm ilminin kimi temel problemlerini daha yakından görmeyi ve anılan problemlere çözüm(ler) getirmeyi amaçlayan bir çalışmadır. Bu amaç doğrultusunda Allah’ın varlığının delilleri, Allah-âlem münasebeti, nedensellik düşüncesi ve cevher-araz metafiziği, bilgi sorunu, ahlâk problemi ve siyasal otorite anlayışı gibi birtakım meselelere yer verilmiştir. Yazarın amacı klâsik dönemde siyasî, sosyal ve kültürel faktörlerin etkisiyle tartışma konusu edilen kimi kelamî sorunlara genel olarak nasıl yaklaşıldığını ortaya koymaktır. Bu bağlamda söz konusu eser, İslâm kelamcılarının itikadî sorunları nasıl çözüme kavuşturduklarını ve klâsik dönemde getirilen çözüm önerilerinin günümüzde ne ölçüde tutarlı, anlamlı, işlevsel ve geçerli olduğunu daha yakından tanıma, görme ve tespit etme imkânını elde edebilmek için kaleme alınmıştır

Fethi Kerim Kazanç

Saim Gündoğan

Directory of Open Access Journals

Varlık, Bilgi, Değer ve Siyaset Üzerine Kelam Yazıları

Sirnak University Institutional Repository

201Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisiVarlık, Bilgi, Değer ve Siyaset Üzerine Kelam YazılarıEssays of the Science of Kalam on Being, Knowledge, Value and PoliticsFethi Kerim KAZANÇAraştırma Yayınları, Ankara, 2014, 464s. Tanıtan: Saim GÜNDOĞAN *Bu eser, kelâm ilminin kimi temel problemlerini daha yakından görmeyi ve anılan problemlere çözüm(ler) getirmeyi amaçlayan bir çalışmadır. Bu amaç doğ-rultusunda Allah’ın varlığının delilleri, Allah-âlem münasebeti, nedensellik dü-şüncesi ve cevher-araz metafiziği, bilgi sorunu, ahlâk problemi ve siyasal otorite anlayışı gibi birtakım meselelere yer verilmiştir. Yazarın amacı klâsik dönemde siyasî, sosyal ve kültürel faktörlerin etkisiyle tartışma konusu edilen kimi kelamî sorunlara genel olarak nasıl yaklaşıldığını orta-ya koymaktır. Bu bağlamda söz konusu eser, İslâm kelamcılarının itikadî sorunları nasıl çözüme kavuşturduklarını ve klâsik dönemde getirilen çözüm önerilerinin günümüzde ne ölçüde tutarlı, anlamlı, işlevsel ve geçerli olduğunu daha yakından tanıma, görme ve tespit etme imkânını elde edebilmek için kaleme alınmıştır. Bu yaklaşımlar ışığında şekillenen eserde ortaya konulan düşünceler, geçmiş ile gü-nümüz kelamî düşünce sistemi arasında bir köprü görevi üstlenmiş olmakla be-raber devamlılığı da sağlar mahiyette bir öz taşıyacak olanlar seçilmiştir. Çünkü kültürel mirasla birlikte, kelâm disiplininden tamamen kopmadan, kelâmın klâsik yapı ve çözüm üretme modelinin ötesine geçerek günümüzün kelâmî sorunlarına daha gerçekçi, sade, sağlam ve bilimsel çözümler ortaya koyabilmek, bu eserin başlıca amacıdır. Nitekim dinamik bir kelâm bakış açısı, esas itibariyle sabit ve dogmatik değil, canlı ve hareketli bir yaklaşımı öngörür. Bu öngörü bağlamında eser, mukayeselerle daha bir netlik ve belirginlik kazanmış olup, varlık-bilgi-değer organik bütünlüğü esas olmak üzere üç temel problem etrafında odaklanmıştır. Anılan bütünlük, varlık-bilgi-değer konularından herhangi biri tam anlamıyla kavranarak ve çözüme kavuşturularak diğerlerine vâkıf olmayı mümkün hale ge-tirmesi açısından son derece önemlidir (s. 9-10).    Yukarıda ifade edilen bakış açısı ve özellikle bütüncül bir yaklaşımla kelâm problemlerinin okunması ve tartışılması gerektiği kanısını taşıdığımız için, bu eseri tanıtmayı ve dilimizin döndüğü kadar değerlendirmelerde bulunmayı uygun gördük. Anılan bu eser, giriş, üç bölüm ve eklerden oluşmaktadır.* Arş. Gör., Hakkâri Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Din Felsefesi A.B.D. saimgndgn@gmail.com.202Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisiEserin I. Bölümünde anılan organik birliğin birinci basamağı olan varlık ve buna bağlı olarak neden ve yaratma ele alınmıştır. Bu çerçevede Allah’ın varlığı-na ilişkin dış âlemden çıkartılan tabiî deliller ve eleştirileri ortaya konulmuştur. Tanrı’nın delilleri, genelde apriori delillerden ontolojik delil ve a posteriori delil-lerden kozmolojik delil ve bu delillerin uzantıları olduğu tespit edilen diğer bazı deliller, bu bölümde ele alınmıştır. Anılan delillerden kozmolojik (evren bilimsel) delil, evrenin varlığına dayanarak Allah’ın varlığını ispat etmek ister.  Bu delilin dayandığı esas kaide, illiyet prensibidir. Kâinatta bulunan illiyet sonsuza dek gi-demeyeceği için, illeti olmayan bir ilk illetin kabulü kaçınılmazdır ki o da bizatihi var olan Tanrı’dır. Kozmolojik delil kapsamında hudûs delili, imkân delili, hareket delili ve ilk sebep delili ele alınmıştır (s. 17-18). Ayrıca kozmolojik delile ilişkin eleştirilere de yer verilmiştir. Hudûs ve imkân kavramlarından yola çıkılarak ge-liştirilen eleştirilere, İslâm düşünce tarihinde İbn Rüşd’de rastlanmıştır. İbn Rüşd, Allah’ın birliğini ve benzerinin bulunmadığını Kur’ân’dan hareketle akıl yoluyla doğrular. O, Allah’ın bilinmesi hususunda ileri sürülen bu delillerin bilgi vermek-ten uzak olduğunu öne sürmüştür. Çünkü ona göre, Allah’ı tanımanın ve bilmenin en sade ve kolay yolu Kur’ân’dır. Hudûs delili ile ilgili olarak, İbn Rüşd’ün bir başka eleştirisi de “cevâz delili”dir. Cevâz delili, “âlem bütünüyle caizdir, şimdiki halinden tamamen başka türlü de olabilirdi” biçiminde formülleştirilmiştir (s. 24-29).Ele alınan bir diğer delil, amaç ve düzen (tasarım) delilidir. İnayet, hikmet, nizam-ı âlem, illet-i gaiyye, ihtira delili adıyla anılan bu delil, hudûs ve imkân delillerine göre daha açık ve seçiktir. İbn Rüşd, “güneşin duyuya nispeti kadar açık olan delil” ifadesini kullanmaktadır. Temel önermeleri şunlardır: 1. Evren, birbiri-ne uygun bir sebepler ve gayeler manzumesi arz eder. 2. Sebepler ve gayeler man-zumesi olan her şey, âlim ve akıllı bir illetin eseridir. 3. O halde, evren de âlim ve akıllı bir illetin eseridir ki o da Allah’tır (s. 29-32). Teleolojik delil olarak da ifade edilen bu delile ilişkin eleştiriler, eserde dile getirilmiştir. Bu delili, William Paley gibi filozoflar savunurken, D. Hume ve Kant gibi filozoflar da eleştirmiştir. Hume’a göre bu delil, Tanrı’nın hem varlığını hem de birliğini kanıtlamada yeter-sizdir. Zira ona göre, bir binanın yapımında nasıl birçok usta çalışıyorsa, evrenin oluşumunda da neden birçok Tanrı birlikte çalışmış olmasın? Buna açıkça şöyle yanıt verilebilir: eğer evrenin nizamı bir tek Tanrı’dan değil de, daha çok Tanrı’nın elinden çıkmış olsaydı, o zaman âlemin farklı bölümlerinde değişik Tanrıların ey-lemlerinin farklı durumları görünürdü. Bir diğer eleştiri, evrenin tesadüfen veya şans eseri olarak var olmuş ve zamanla düzenli hale gelmiş olabileceği biçiminde Hume’un ileri sürdüğü itirazdır. Ancak bu itiraz, tutarlı görünmemektedir. Kant ise ontolojik, kozmolojik ve teleolojik delilleri ciddi bir şekilde eleştirir. Buna kar-şılık olarak “ahlâk delili”ni öne sürer (s. 32-37).Bu bölümün devamında, Eş’arilerin sebeplilik kavramına yaklaşımı doğrultu-sunda Allah-âlem münasebeti sorunu ele alınmıştır. Eş’ariler, ortaya öyle kurallar 203Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisikoymuşlar ki, bu kurallar yüzünden bütün ilimler, fenler ve hikmetler değersiz ve anlamsız kalıyordu. Örneğin, sebepler ve o sebeplerin meydana getirdiği değişmez ilkeler hiçbir anlam ifade etmiyordu. Bu kuralı bir an için kabul etsek bile bütün ilim, fen, araştırma ve buluşlar, hatta bütün ilmî gelişmeler ve dönüşümler ister istemez sona erecektir. Eş’arilere göre Allah, tüm evrenin hareket etmesini sağla-yan yasaların işleyişini ve âdetin akışını ters yüz edebilir. Onlar, kelâmî sistemle-ri içinde mucizenin, sonsuza dek geçerli olduğu düşünülen katı fizik yasalarının çiğnenmesi ya da geçici bir süre askıya alınması anlamındaki alışagelmiş kullanı-mına önemli bir yer verirler. Eş’arilerin düşünce sistemlerinde keyfice ve gelişigü-zel hareket eden, mutlak manada hür ve her an doğrudan müdahaleci bir Allah tasarımı, üzerinde uzlaşılmış bir esastır. Mu’tezile mezhebinin aksine, Eş’arilere göre, Allah’ın iradesi ve kudreti hiçbir illet, zorunluluk ve yasa altında bulunmadı-ğı için O, tıpkı öteki âlemde cennetlikleri cehenneme; cehennemlikleri de cennete gönderebileceği gibi, öylece evrendeki fiziksel yasaların işleyişini ve gidişatını da bozup ters yüz edebilir (s. 40-97).Eserin II. Bölümünde organik bütünlüğün ikinci basamağı olan bilgi ele alın-mıştır. Bu bağlamda öncelikle belli başlı bilgi türleri ortaya konulmuştur. Ele alı-nan bilgi türleri, gündelik bilgi veya sağduyu bilgisi (naiv hayat bilgisi), bilimsel bilgi (bu bilgi türü başlığı altında formel, doğa ve insan bilimleri incelenmiştir), teknik, felsefî, estetik ve dinsel bilgidir (s. 103-145).Ayrıca bu bölümde İslâm kelâmında bilgi problemi de ortaya konulmuştur. Bu çerçevede bilginin imkânı ve nesnel gerçeklik tartışılmıştır. Bilginin imkânı ve hakikatin varlığı hakkında şüphe duyan ilk filozoflar Sofistler’dir. Maturîdî’ye göre inanç mümkünse, bilgi de mümkündür. Bilginin kaynağı konusu da ele alınan bir diğer meseledir. İslâm kelâmcılarına göre bilginin kaynakları deyince, duyular (ıyan=ayn=görme), haberler (vahiy) ve akıl (nazar) anlaşılır. Ayrıca ilham ve sezgi (kalbe doğma) de bilginin kaynaklarından kabul edilmektedir (s. 146-173).Eserin III. Bölümünde anılan bütünlüğün üçüncü basamağı olan “değer” ortaya konulmuştur. Bu bağlamda hem değer statüsü ve siyaset, hem de klasik kelâmda ahlâk sorunu tartışılmıştır. Ahlâkî öznelcilik, ahlaki yargı ya da değerleri oluşturmanın rasyonel ya da nesnel bir yolunun bulunmadığını öne sürer. Ahlâkî nesnelcilik; iyilik, güzellik ve doğruluk gibi ahlâki değerlerin, herhangi bir yargı-cın ya da bu nitelikteki bir gözlemcinin arzu veya görüşlerini dikkate almadan, belli nesneler ya da eylemlerde gerçek bir varlığa sahip olduğunu savunan görüş-tür (s. 175-190).Mu’tezile kelâmcıları, eylemlerin ahlaki iyilik ve kötülük niteliklerini, Allah’ın emir ve nehiylerinin belirlediğini öne süren Eş’arilere karşı çıkarken, Allah’ın bir şeyi yasaklamış olmasının, yasaklanan şeyin kötülüğüne; emretmesinin ise emre-dilen şeyin iyiliğine delalet ettiğini, yoksa birinin kötülüğünün diğerinin iyiliğini 204Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisivacib kılmadığını ileri sürerler. Dolayısıyla Mu’tezile kelâmcılarına göre, bir şe-yin Allah’ın emir ve nehiylerinden ötürü ahlâken vacib olması imkânsızdır. Buna örnek olarak Nahl Sûresi 90. ayet gösterebilir. Mu’tezile davranışların ahlâkî de-ğerlerinin vahiyle belirlendiği görüşünü kabul etmemekte; iyilik, kötülük, adalet, zulüm gibi değerlerin vahiyden önce de fiillerde ontolojik anlamda nesnel bir hakikat olarak bulunduğunu savunmaktadır. Maturîdî irade, kader ve ahlâkî de-ğerler konusunda Mu’tezile’ye yakın bir görüşü benimsemektedir. Eş’arilere göre iyi, kötü, adalet, haksızlık gibi Allah’ın iradesinden ayrı ve bağımsız nesnel ahlâk değerlerinden söz edilemez. O halde iyi ve kötü gibi ahlâkî kavramlara muhteva kazandıran güç, Allah’ın emir ve nehiyleridir. Buna göre, Allah tarafından emredi-len davranışlar ahlâken iyi; yasaklananlar da ahlâken kötüdür. Yalan, sadece Allah onu kötü kıldığı için kötüdür; eğer Allah yalanı iyi kılsaydı, iyi olurdu (s. 191-202).İnsanın filleri ve ahlâkî sorumluluğu tartışmaları bağlamında Cebriyye gö-rüşünü benimseyen âlimlere göre, insan nekudrete, neiradeye nede fiile sahiptir. Kaderiyye görüşünü benimseyen âlimlere göre ise insan eylemden önce, kendi nefsinde bir kudret ve iradeye sahiptir. Yani insan tercihlerinde tamamen hürdür. Maturîdî’ye göre Allah insana aklı, doğruyu ve yanlışı, iyiyi ve kötüyü, yararlı ve zararlıyı ayırt etme gücünü; düşünme, hissetme, arzu etme, muhakeme etme gibi kabiliyet ve yeteneklerini bahşetmiş ve insanları doğru yola iletmek için peygam-berler ve kitaplar göndermiştir (s. 202-220).Aynı bölümde Sünni kelâmcıların değer nazariyelerinin toplumsal, kültürel ve siyasal sonuçlarının neler olduğu irdelenmiştir. Sünni kelâmcıların ortaya at-tıkları değer nazariyesi donuk, statik, durgun, durağan ve gelişmeyen, içine kapa-nık ve ihtiyaçları hep aynı kalan bir sosyo-kültürel yapının oluşmasına sebebiyet vermiştir. Ehl-i sünnet kelâmcıları, kişiyi kader kurbanı halinde tutup bireysel ve toplumsal anlamda onun özgürlükçü ve girişimci bir dünya görüşü oluşturmasını engellemiş gibi görünmektedir. Ehl-i sünnet kelâmcılarının siyasal öndere mutlak itaat ilkesinin, bu tür bir siyasi dogmanın İslâm toplumunun benliğine yerleşme-sine zemin hazırlamış olduğu tarihsel ve kültürel bir vakıa olarak ortadadır. Ehl-i sünnet kelâmcılarının ahlâkî değer nazariyesi, demokratik, özgürlükçü-çoğulcu-katılımcı bir siyasi yapının kurulamamasına ve işlememesine sebep olmuştur (s. 221-230).   Ayrıca bu bölümde siyasal otorite anlayışının temelleri tartışılmıştır. Ulul-emre itaat kavramı Sünnilikte devlete itaat; Şiilikte ise İmam’a itaat olarak algılan-mıştır. Gazzalî’ye göre din ile devlet ikiz kardeş gibidir. Din temel olduğu halde devlet bekçidir. Temeli olmayan bir yapı yıkılmaya mahkûm olduğu gibi, bekçisi olmayan bir şey de kaybolmaya mahkûmdur. Devletin temel görevi güvenlik, ada-let ve refahın artırılmasıdır. Gazzalî’ye göre, eğer bir devlet danışmayı terk eder, kötü yönetime kayar, yöneticilerde bilgisizlik ve gurur artar, iş ehline verilmezse 205Şırnak Üniversitesiİlahiyat FakültesiDergisiartık bozulma ve çöküş başlamış demektir. İbn Teymiyye, Gazzalî gibi, dünyevî olanı gerekli ama uhrevînin emrinde görür (s. 221-282).Siyasal otorite anlayışının meşruiyet temellerinin ne olduğu, tartışılan önemli hususlardan biridir. Eş’ari mezhebine mensup kelâmcılar, kayıtsız-şartsız itaat ek-seninde siyasal otorite kavramını, onun kaynağı ve meşruiyetini çeşitli faktörler ışığında ele almıştır. Bu faktörler şunlardır: 1. Dini naslar ve inançlar. 2. Mutlak ilâhî kudret ve doktrini. 3. Cebir ideolojisi: Cebriyeci anlayış ve yoruma göre, insa-nın başına gelen her şey, onun iradesinin ve gücünün etkinliği dışında gerçekleşir ve son tahlilde bütün olup bitenler, tamamen her şeye gücü yeten Allah’ın mutlak meşietinden doğmaktadır. 4. İmamet etrafında yürütülen siyasi tartışmalar: Ehl-i sünnet düşünce sisteminde insan, tek başına bireysel olarak bir şeyler üretemez; bireysel varlığını, kimliğini ve entelektüel gücünü ortaya koyamaz. Ancak kimi dinsel otoritelere başvurmak suretiyle birtakım bilgiler elde ederek aydınlanabi-lir. İşte buna bağlı olarak İslâm medeniyeti, maalesef, kâinata hâkim olup onun sırlarını, yasalarını, düzenliliklerini ve kâinattaki nesneler ve olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkisini araştırmaya, bulmaya ve keşfetmeye çalışmak yerine, nasçı ve fıkha ağırlık veren şekilci bir medeniyet olmaktan öteye geçememiştir. 5. Mürciî tutum: ılımlı, uzlaşımcı ve hoşgörü esasına dayalı bir teolojik iman nazariyesini temsil eden irca düşüncesi, İslâm toplumunda sabır ilkesinin ve buna bağlı olarak fitneden uzak durma, fiilî olarak mevcut yönetime muhalefet etmekten çekinme ve tam bir pasiflik anlayışının yerleşmesini sağlamıştır. 6. Yabancı menşeli sosyo-kültürel faktörler (s. 283-346).Sonuç itibariyle tanıtımını yaptığımız bu eserde varlık, bilgi, değer ve siyaset konuları bir bütünlük halinde ortaya konulmuş olup klâsik kelâm problemlerine yönelik olarak ortaya konulan eski ve yeni çözüm modelleri esas alınarak yeni bir bakış açısı geliştirmek amaçlanmıştır. Dolayısıyla Kazanç tarafından hazırlanan bu eserde varlık, bilgi, değer ve siyaset felsefesi alanında hem birtakım boşlukların doldurulduğu, hem de anılan konuların bir bütünlük içinde sunulduğu görülmek-tedir.

Varlık, bilgi, değer ve siyaset üzerine kelam yazıları

http://openaccess.sirnak.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11503/631/Varl__k%2c%20Bilgi%2c%20De__er%20ve%20Siyaset%20__zerine%20Kelam%20Yaz__lar__%5b%23377617%5d-402873.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Varlık, bilgi, değer ve siyaset üzerine kelam yazıları

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Sirnak University Institutional Repository