Bigaj, Rec Jan

Polish

PhilPapers

www.argument-journal.eu Published online: 21.12.2015BOOK REVIEWS AND NOTES / RECENZJE KSIĄŻEK I NOTYARgumENTVol. 5 (1/2015) pp. 285–290e ‑ISSN 2084 –1043 ISSN 2083 –6635Seweryn Blandzi, Między aletejologią Parmenidesa a ontoteologią Filona. Rekonstrukcyjne studia historyczno ‑genetyczneWarszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2013, 350 s. (seria Studia z filozofii systematycznej)  ISBN 978–83–7683–063–6mIędzY PRAWDĄ ONTOlOgICZNĄ A BOgIEmZa opinio communis można uznać, że cały gmach filozofii europejskiej wznosi się na fundamencie myśli starogrec‑kiej. Pewne symptomy budzą jednak podejrzenie, że przy zakładaniu tego fundamentu epigoni greków popełni‑li błędy, które skutkują pojawianiem się na budowli rys grożących wręcz jej zawaleniem1. Idąc za tą metaforą, mo‑glibyśmy wysunąć postulat opracowania przez specjalistów takich technologii, które pozwalałyby usunąć te głęboko umiejscowione, zastarzałe wady. Otóż w przypadku podwalin filozofii specjali‑styczną umiejętnością umożliwiającą dokonywanie korekt w głębiach minione‑go czasu okazuje się filologiczna analiza źródeł. Taką prowadzi od lat prof. Se‑weryn Blandzi, który właśnie filologię traktuje jako podstawowy instrument, przydzielając mu rolę naprawczą wobec filozofii. W jego ujęciu filologia staje się swoistą ancilla philosophiae2, co ujawniło się z całą ostrością w niedawnej publikacji Między aletejologią Parmenidesa a ontoteologią Filona.Autor realizuje tu postulat „powrotu do źródeł”, sięgając samych archaicz‑nych początków filozofii, gdzie — jak stwierdza — „miało miejsce źródłowe 1  W książce, do której omówienia tu przystępuję, zwraca się uwagę na „odczuwany kryzys podstaw filozofii” (s. 38) oraz obsesyjną wręcz myśl o „końcu filozofii” (s. 40).2  Owa „służebność” nie ma jednak odcienia deprecjonującego, zwłaszcza jeśli się filozofię postawi w tym zaszczytnym miejscu, jakie jej przyznali starożytni, a którą wieki późniejsze nobilitowały jeszcze bardziej mianem ancilla theologiae. 286 Book reviews and notes / Recenzje książek i notydoświadczenie Prawdy jako Samego Bytu” (s. 40). W nawrocie do owego do‑świadczenia, w jego — jak to określa oryginalną lingwistyczną konstrukcją — „odpomnieniu” można by upatrywać remedium na obserwowane objawy dekadencji filozofii we współczesności. A wszystko zaczęło się od specyficznego posługiwania się przez greków chyba najczęściej używanym w ich języku sło‑wem e)sti/ (w bezokoliczniku: ei)=nai), które spontanicznie chciałoby się prze‑łożyć na polski przez „jest” („być”), a którego dokładne odpowiedniki, wbrew pozorom, trudno jednak znaleźć w innych językach. Ta jakże ważna filozoficz‑nie kopula e)sti/ „nie odpowiada dokładnie naszej kopuli, którą my kojarzymy mocniej z podmiotem, nadając jej tym samym sens przedmiotowy” (s. 222). Niepostrzeżenie wkrada się więc sens egzystencjalny, w greckiej formie ledwo, jeżeli w ogóle, wyczuwalny, zdominowany przez orzecznikowość3. A słowo to, ten „czasownik czasowników” (s. 31), „słowo nad słowami” (s. 34), występowa‑ło w grece w imponującej liczbie funkcji i znaczeń, którym Blandzi poświęca znaczną część swoich dociekań.Po krytycznym zwróceniu uwagi, że „w przekładach i komentarzach pa‑nuje wszechwładnie znaczenie egzystencjalne czasownika ei)=nai”, nadawane mu bezzasadnie, „jest to bowiem w jego najbardziej reprezentatywnej funkcji spójka predykatowa, która zyskuje wartość syntaktyczną i semantyczną wyłącz‑nie z orzecznikiem” (s. 82), autor wymienia bogatą listę funkcji tego słowa: asertywną, tożsamościową, potencjalną, statyczną (w tym witalną), lokacyjną, duratywną (bliską znaczeniu egzystencjalnemu). Na szczycie zaś stawia „nie‑zwykle doniosłą, centralną, niestety rzadko zauważaną i docenianą funkcję we‑rytatywną” (s. 82 n.). Słowo e)sti/ (a w pewnym stopniu i jego domniemane odpowiedniki poza językiem greckim) w całym zakresie swych form zasadniczo przeznaczone było do wyrażania prawdy, stwierdzania, jak jest naprawdę. Praw‑dziwość nie dotyczyła jednak istnienia, które się zakładało jako oczywiste, ale natury rzeczy oraz wszelkich sytuacji, w jakich rzeczy te występują, czyli tego wszystkiego, co wyraża orzecznikowość.Wyizolowane słówko e)sti/ jest znaczeniowo puste, „a żeby je uczynić zna‑czącym, trzeba je uzupełnić jakimś predykatem” (s. 223). Po wypowiedzianym samodzielnie słowie e)sti/ grek oczekiwał „przede wszystkim jakiegoś orzeczni‑ka, jakiegoś ti w sensie «czymś», nie «coś»” (s. 86). mogło przy tym chodzić o dowolny typ predykatu, nie tylko o to najściślejsze, istotowe „czym”, ale i „jak wielkim”, „jakim”, „gdzie” itd. I w tym miejscu muszę wyrazić wdzięczność prof. Blandziemu, że dzięki jego wnikliwym analizom oraz wyakcentowaniu predykatywnej strony łącznika e)sti/ umocniłem się w swoich próbach odczyta‑nia sensu tak zwanej kategorii Arystotelesa, co dla moich prac nad Metafizyką 3  W dyskusjach stawia się niekiedy autorowi książki pytanie, czyżby grekom obce były pojęcia istnienia i nieistnienia. Otóż odpowiedź jest prosta: jak najbardziej znali i zajmowali się kwestią powstawania i ginięcia, ale nie wyrażali tego czasownikiem ei)=nai. Book reviews and notes / Recenzje książek i noty 287(również translatorskich) ma istotne znaczenie. Otóż w ujęciu autora omawianej książki słynne perypatetyckie kategorie b yc i a  „oznaczają klasy orzeczników, tj. orzecznikowych uzupełnień łącznika, a nie czegoś na wzór klas istniejących obiektów, lub wydzielonych obszarów znaczeniowych” (s. 85 n.). Chodzi tu więc o „typy różnych możliwych predykatów uzupełniających spójkę” (s. 223). Niezrozumienie tego faktu jest i było w dziejach filozofii powszechne, a do‑tknęło nawet Immanuela Kanta.Tak więc predykatywność greckiego „być” stała mi się, jako badaczowi spu‑ścizny Arystotelesa, bliska. Przyznaję jednak, że wyróżniona w książce wzniosła, ocierająca się o mistykę werytatywność tego słowa w duchu Parmenidesa, mnie onieśmiela. Owszem, nader przekonująco ukazane zostało prawdziwościowe znaczenie czasownika ei)=nai, zwłaszcza w jego formie participium o]n (przytacza‑nego przeważnie w postaci jońskiej: to\ e)o/n). Z satysfakcją czyta się ilustrujące przykłady z prozy jońskiej Herodota, gdzie tak zwany by t, czyli to\\ e)o//n, to po prostu p r awda, a stwierdzenie w jednym z przytoczeń: „dowiedzieli się całej prawdy” (pa=n to\ e)o//n — przecież nie „całego by tu”?) jest wprost rozbrajają‑ce (s. 28). Przemawia też do mnie oryginalna rekomendacja tytułu poematu Parmenidesa: „Wyraz «prawda» widnieje na świadectwie urodzenia filozofii, którym jest poemat dydaktyczny Parmenidesa Peri\ Fu/sewv, będący też auten‑tycznym hymnem na cześć Prawdy, właściwy bowiem wykład tego niezwykłego przekazu opatrzony jest tytułem Peri\) Alhqei/hv (B 2)” (s. 41 n.). I wieczność P r awdo  ‑byc i a, tak zgrabnie udokumentowaną semantycznie, a nawet fo‑netycznie w zestawieniu: e)o/n — ai)w/n (s. 32), jestem w stanie zrozumieć i za‑akceptować. Tym bardziej, że i Arystoteles przekonuje mnie, że nazwa ai)w/n (‘wieczność’) pochodzi od a)ei\ ei)=nai (‘być zawsze’) (s. 33). A w księdze Alpha minor Metafizyki czytam, że „bezwarunkowo i absolutnie prawdziwe powinny być podstawy tego, co trwa wiecznie; zawsze, nie czasami tylko prawdziwe” (przekł. J.B.) (tw=n ai)ei\ o]ntwn a)rxa\v a)nagkai=on ei)=nai a)lhqesta/tav: a)ei/, ou) ga/r pote\ a)lhqei=v).Natomiast czuję, że przerasta mnie „parmenidejskie doświadczenie trans‑cendencji Prawdy”, równoznaczne z „mistycznym doświadczeniem bytowej peł‑ni prawdy, Prawdy w pełni jej bycia” (s. 59). I tu bliski byłby mi wnikliwie przeanalizowany przez Blandziego po Parmenidesie sceptycyzm gorgiasza, że tak doskonałych walorów „nic” — mieć nie może. Tak bowiem ostatecznie rozumiem, po uważnym przestudiowaniu jakże subtelnych analiz omawiane‑go studium, pierwszą z trzech słynnych tez filozofa z leontinoi, odnajdując w czasowniku e)sti/ nie tylko sens predykatywny, ale i potencjalny. Aburdalność egzystencjalnego znaczenia formuły ou)de/n e)sti (‘nic nie istnieje’ = ‘niczego nie ma’) powszechnie przyjmowanego nawet, co musi zdumiewać, przez wytraw‑nych logików, ukazana została z całą jaskrawością (s. 78 n.).Dopiero skrupulatne ujawnianie w konkretnych przypadkach predykatyw‑ności określeń towarzyszących czasownikowi ei)=nai we wszystkich jego formach, 288 Book reviews and notes / Recenzje książek i notyprzy równoczesnym demaskowaniu i eliminacji przedmiotowości (zwłaszcza w formie participium) i związanych z nią treści egzystencjalnych, pozwala sen‑sownie rozumieć wypowiedzi greków i unikać narosłych paradoksów. Przy‑stępując do lektury greckich tekstów filozoficznych, dobrze byłoby poświęcić chwilę medytacji nad przytoczoną w omawianej książce wypowiedzią Arysto‑telesa: „Wszelka nazwa oznacza bycie, albo niebycie tym a tym” (s. 87). może by to skłoniło tłumaczy do ostrożności w formułowaniu takich oto translacji: „jeżeli coś istnieje, a nie istnieje ani jedno, ani mnogość, ani coś, co nie powsta‑ło, ani coś, co powstało, to nie może nic istnieć”, gdzie zatarta została myśl, że „jeśli rzeczy mają być czymś, a musi być tak, że nie są ani jednym, ani licznym, ani niepowstałym, ani powstałym, to nie będą żadnym czymś” (s. 92).mieszanie podmiotu z orzecznikiem i wprowadzanie znaczenia istnienia jest niewyczerpanym źródłem paralogizmów w przekładach greckich tekstów fi‑lozoficznych z zastosowaniem odpowiedników form czasownika ei)=nai. Takim ewidentnym nonsensem staje się w tłumaczeniu słynna maksyma Protagora‑sa: „Wszystkich rzeczy miarą jest człowiek, istniejących — że są, nieistnieją‑cych — że nie istnieją”. Cóż to za demiurgiczną potęgę przypisywałby sofista człowiekowi! Blandzi rozwiązuje dylemat klarownym przekładem nieegzysten‑cjalnym, uwzględniając dodatkowo przeoczany fakt, że „Protagoras używa nie uniwersalnego słowa pra/gmata, które oznacza przedmioty w ogóle, ale słowa xrh/mata, «rzeczy potrzebne, użyteczne»”. Wówczas sentencja przybiera postać: „miarą użyteczności wszelkich rzeczy jest człowiek, tych będących [takimi], że nimi są, a nie ‑będących [takimi] — że [nimi] nie są” (s. 81).może więc w końcu, skutkiem ponawianych co krok tego typu korektur, docierania dzięki nim do rzeczywistego sensu zamierzchłych tekstów i przejęcia się nimi, nastąpi u czytelnika rozjaśnienie, o jakim mówi Platon w Liście VII. Na skutek dłuższego obcowania z rzeczą samą, w trakcie zespołowo prowa‑dzonych dociekań w formie filozoficznych dysput nagle rozbłyskuje iskra, pod wpływem której „zapala się w duszy światło, które płonie, już odtąd samo siebie podsycając” (s. 59). Jest w książce Blandziego wiele o świetle, to rys wyraźnie odróżniający ją od innych opracowań. motyw ten zaczyna się już przy refero‑waniu zrekonstruowanej fachowo i przekonująco nauki Parmenidesa, w którego koncepcji prawda okazuje się skojarzona ze światłem (s. 37). Naprowadza na to wiele metafor poematu, jak owa nadziemska podróż z obwarowanego murami „domostwa Nocy” do otwartej przestrzeni „królestwa Dnia” (s. 35), świetlistej krainy odgrodzonej od świata ciemności monumentalną bramą. Zarówno ta czekająca otwarcia brama, jak i rydwan, ciągnące go konie, towarzyszące woź‑nicy Heliady czy wreszcie tajemnicza bogini, uosobienie Prawdy i jakby żeński odpowiednik Heliosa, wszystkie te rekwizyty i osoby pozostają w jakiejś relacji do źródła światła, Słońca. Pewne zaś wydarzenia, jak otwarcie podwoi i rozbłysk tego, co poza nimi, czy przeszywające niby iskrą uściśnięcie dłoni bogini, to obrazy tego mistycznego doświadczenia, iluminacji, olśnienia Prawdą. Właśnie Book reviews and notes / Recenzje książek i noty 289w tym duchu odczytał Proklos różnie odcyfrowywany epitet Prawdy u Parme‑nidesa: „jaśniejąca/świetlista” (s. 35).W omawianej tu książce padają także reminiscencje bliskich Parmenideso‑wym myśli Platona, analizowanych od lat przez autora. mamy więc i z siódmej części Państwa metaforę jaskini z uwydatnionym w niej zablokowaniem świa‑tła prawdy i zdemaskowaniem nieświadomości fałszu oraz zakłamania (s. 57), z księgi szóstej zaś porównanie idei Dobra do Słońca (s. 201). mamy przytoczo‑ne z Eutydema wytknięcie pozoru prawdy przeciwstawione mówieniu „o rze‑czach tak, jak one są” (s. 60 n.), wreszcie z Fajdrosa obraz nadniebnej „równiny Prawdy” (s. 53), przypominający do złudzenia „wizję Prawdy w pełni jej bytu” z prooemium poematu Parmenidesa. Wszędzie tu jako postulat staje przed człowiekiem „droga wzwyż”, właśnie ku światłu Prawdy. „my, ludzie, pozo‑stajemy przeważnie w mroku fałszywych mniemań, w ciemności nieprawdy. Prawda zaś sama należy do innego świata, którego próg należy przekroczyć, jeśli chce się ją ujrzeć w jej pełnym blasku” (s. 34).W tematykę tę wpisują się dalsze części omawianej książki, w pierwszym rzędzie jej rozdział 3, dotyczący „metafizyki światła”. Przy nader interesują‑cych dywagacjach etymologicznych Platona i Arystotelesa na temat mądrości (sofi/a), odkrywających i tu motyw światła (safe/v = ‘jasny’, sofi/a = safe-i/a), spotykamy metaforę nietoperzy (s. 196), która ma nas przekonać, że przy‑czyna trudności w dochodzeniu do prawdy może leżeć w nas, a coś, co samo w sobie jest najbardziej jasne, może być przed naszą zakłóconą przez cielesność naturą zasłonięte. Stąd postulat doskonalenia siebie. Blandzi nieraz podejmo‑wał temat zetknięcia najwyższej części umysłu (apex mentis) z transcenden‑cją. Wielu myślicieli z nurtu platońskiego upatrywało w uprawianiu mądrości środka otwierającego nas na owo światło, któremu już przypisywali boskość. Plutarch na przykład zaleca przekroczyć metaforę Słońca, chociaż ma ona wie‑le zalet, ale jest niby piękny sen, a wznieść się wyżej, aby oglądać boskość na jawie  (s. 274  n.). Dla samego Plotyna „droga wzwyż duszy” polegać ma na wzroście oświecenia przez coraz intensywniejszy udział w „innym, silniejszym świetle” (s. 202). Proklos (V w.) postuluje „porzucenie czynności poznawczych umysłu i «powierzenie się boskiemu światłu»” (s. 203). A komentatorzy Arysto‑telesa późniejszych wieków nagminnie już mówią o docieraniu przez mądrość do światła spraw boskich (s. 189 n.). Tutaj miejsce na przejście do chrześci‑jańskiej doktryny nadprzyrodzonego światła w ujęciu Pseudo ‑Dionizego Are‑opagity. Jest to światło mistyczne, „nadsubstancjalne”, które przekraczając całą „różnorodność mniemań i zapatrywań”, jest w stanie wypełnić duszę, a ściślej umysł, jednoczącym blaskiem (s. 212). I tak, poprzez metafizykę i mistykę światła w wydaniu chrześcijańskim dochodzi nasz autor do tej światłości, którą jest Bóg, wkraczając w trzecią część swego dzieła.W części tej znowu powracamy do wyjściowego, sięgającego Parmenidesa pojęcia Bytu, który u Filona i jego kontynuatorów zostaje wyraźnie skojarzony 290 Book reviews and notes / Recenzje książek i notyz Bogiem, przez co dotykamy odświeżonej współcześnie przez Heideggera kwe‑stii ontoteo log i i. Terminologia ontologiczna myślicieli greckich, związana z formami czasownika ei)=nai, została „przebóstwiona” przez takich myślicieli jak Filon, Plutarch, Numenios, a następnie Plotyn, neoplatonicy i filozofowie chrześcijańscy. Odnoszenie do Boga określenia w]n, a nawet o]n, stało się na‑gminne. Rewelacyjne zaś jest odkrycie przez Blandziego u Filona zastosowania do Boga Arystotelesowskiej technicznej formuły o}n $(= o]n („będące jako będą‑ce”), analogicznie, jak to uczynił filozof aleksandryjski z platońskim zwrotem o]ntwv o]n („to, co naprawdę będące”) (s. 267). Byłbym skłonny wyprowadzić stąd wniosek, że Filonowi znana była Arystotelesowska Metafizyka, w której księdze K właśnie teologicznie rozumiane jest wyrażenie o}n $(= o]n.Z ontoteologicznych koncepcji zaprezentowanych w dziele Blandziego chciałbym uwydatnić łatwe może do przeoczenia, a szczególnie doniosłe re‑fleksje Plutarcha nad innymi poza imiesłowem o]n formami czasownika ei)=nai. Bardzo pomysłowo rozszyfrowuje on tajemniczą literę E z napisu w Delfach, rozwijając ją w drugą osobę EI („jesteś”) i zauważając, że jest to „przemowa do Boga, wprowadzająca jednocześnie tego, kto przemawia, w świadomość isto‑ty Boga” (s. 272). A wiemy z Septuaginty oraz od Filona, że objawione przez samego Najwyższego jego imię brzmi: „jestem tym Będącym”. Otóż Plutarch zauważa, że owo „jesteś” ma być rodzajem odpowiedzi udzielonej przez człowie‑ka, któremu Bóg udzielił rady: „Poznaj siebie!”. Odpowiadając w ten sposób, „odnosimy do Niego, jak się należy, dla Niego tylko odpowiednie określenie Bycia (tou= ei)nai)” (s. 273). I tu czyni Blandzi znamienną uwagę, że Plutarch wyprzedza pewne koncepcje neoplatonizmu, wprowadzając do określenia Naj‑wyższego Jedna formę infinitivus (s. 273).Nie sposób wymienić nawet części tego rodzaju odkrywczych spostrzeżeń, zawartych w omawianej książce. Niech tych kilka, zaledwie zasygnalizowanych, zachęci czytelnika do śledzenia pozostałych. Jednocześnie zawarte w pracy Se‑weryna Blandziego bogactwo informacji dotyczących twórczości Arystotelesa jest nie do przecenienia dla moich studiów nad Metafizyką, a w szczególności dla prowadzonych prac translatorskich, stanowiąc dla nich nieustanne źródło inspiracji.Jan BIGAJ** Doktor habilitowany nauk humanistycznych, emerytowany wykładowca uniwersytetu Rzeszowskiego. E ‑mail: philaristoteles@gmail.com.

Seweryn Blandzi, Między aletejologią Parmenidesa a ontoteologią Filona. Rekonstrukcyjne studia historyczno-genetyczne

Bigaj, Jan

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w