Recenzja książki: Norbert Widok, Physis w Pismach Grzegorza z Nazjanzu. Studium z teologii patrystycznej, Opole 2001, 303 s. (Opolska Biblioteka Teologiczna, nr 48)

Myszor, Wincenty

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

             Title: Physis w pismach Grzegorza z Nazjanzu - recenzja  Author: Wincenty Myszor  Citation style: Myszor Wincenty. (2003). Physis w pismach Grzegorza z Nazjanzu - recenzja. "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" (T. 36, z. 1 (2003), s. 273-276). Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2003, t. 36, z. 1, s. 273–276 Ks. N o r b e r t  W i d o k, PHYSIS W PISMACH GRZEGORZA Z NAZJAN-ZU. STUDIUM Z TEOLOGII PATRYSTYCZNEJ, Opole 2001, 303 s. (Opol-ska Biblioteka Teologiczna, nr 48) Rozprawa ks. Norberta Widoka nawiązuje do często podejmowanego przez filologów zagadnienia „voces”, czyli do badań ważnych dla teologii patrystycz-nej pojęć i terminologii. Pojęcie AH>4= było przedmiotem wielu badań, ale nie przedstawiono dotąd ujęcia całościowego. Ważnym zagadnieniem w tego rodzaju badaniach jest pytanie o metodę analizy tekstu wypowiedzi teologicznych. Zdaniem ks. dr. N. Widoka, najbardziej stosowną metodę badań tego zagad-nienia przyjął H. Patzer. Widok idzie w swej opinii za zdaniem innych badaczy, RECENZJE 274 którzy doceniając rozwiązania Patzera, wykorzystali jego osiągnięcia w swoich studiach (R. Kuhn, D. Mannsperger). Opis tej metody badania przedstawił autor w pierwszym rozdziale rozprawy. Metoda ta ma na celu opis treści form werbal-nych i nominalnych AH>4=. Treść tych form w pismach Grzegorza z Nazjan-zu jest przedmiotem badań w rozprawie habilitacyjnej. Temat rozprawy został sformułowany bardzo precyzyjnie. Pewne wątpliwości budzi podtytuł: Studium z teologii patrystycznej. Jest to z pewnością także studium z teologii patry-stycznej, ale nie tylko. Do teologii odnoszą się części pracy poświęcone zagad-nieniom trynitarnym, chrystologii i angelologii, częściowo antropologii. Nato-miast część kosmologiczna i antropologiczna stanowi raczej studium z filozofii. Treść terminu AH>4= została potraktowana w rozprawie w sposób cało-ściowy. Grzegorz z Nazjanzu stosował terminologię nie tylko w zakresie teolo-gicznym. Dla oddania zamiaru Autora najlepiej byłoby, gdyby zrezygnował z podtytułu. Wnioski pracy nasunęły by się w sposób oczywisty: Grzegorz zasto-sował pojęcie przede wszystkim w kontekście teologicznym.  W pierwszej części pracy Autor zajął się terminologią AH>4= w literatu-rze przedchrześcijańskiej, w Biblii i w chrześcijańskiej przed Grzegorzem z Na-zjanzu. Wykorzystał niemal dosłownie opublikowane przez siebie wcześniej ar-tykuły. W artykule Semantyka terminus physis w literaturze przedchrześcijań-skiej. Zarys zagadnienia, [w:] Orbis Antiquus. Sympozja 28, Opole 1998, s. 13–20 i analogicznie pojęciem „physis” w literaturze przed Grzegorzem z Nazjanzu zajął się w artykule: Physis w literaturze wczesnochrześcijańskiej. Od czasów bi-blijnych do Soboru Nicejskiego, „Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opol-skiego” 2000, 20, s. 143–157. Ten ostatni artykuł wykorzystał w drugiej części I rozdziału rozprawy (s. 42–57). W badaniach literatury niechrześcijańskiej, sięga-jąc bezpośrednio do źródeł, wykorzystuje badania innych. Samodzielnie i na nowo przeanalizował występowanie AH>4= w tekstach biblijnych i chrześci-jańskich. Konkluzja Autora, że pisarze chrześcijańscy nawiązali do znaczeń, które ustaliła klasyczna filozofia, wydaje się przekonująca. Brak większych związków z zastosowaniem tego pojęcia w Septuagincie również nie dziwi. Sep-tuaginta, choć podana w szacie greckiego języka, jest w zakresie pojęciowym he-brajska. Szkoda, że Autor nie zajął się Filonem Aleksandryjskim. Pisma Filona stanowią pomost między myślą biblijną a filozofią grecką. Do Filona nawiązywali pisarze chrześcijańscy. Wpływ Filona na kształtowanie treści AH>4= potwier-dził sam Autor w kilku miejscach (s. 75, 102, 104). Sugestie te należało spraw-dzić w odniesieniu do innych zakresów znaczeniowych. Studium terminologicz-ne Filona ułatwia znakomity Index Philoneus (G. Mayer, Berlin 1974), w któ-rym do terminu AH>4= odnotowano pięć kolumn odnośników (s. 299–301); można było wykorzystać choćby opracowanie Köstera (w Theologisches Wör-terbuch, Bd. IX, s. 261). Wydaje się, że na szersze potraktowanie zasługuje tak-że użycie tego terminu w literaturze gnostyckiej, choć Ireneusz z Lyonu, któ-rego pisma Autor przeanalizował (s. 51 n.), zasługuje na zaufanie jako informa-tor o gnostyckich poglądach. Wstępna analiza terminu w pismach przed Grze-gorzem z Nazjanzu wykazała, że w okresie sporów ariańskich termin AH>4= stał się już terminus technicus (s. 55) w teologii chrześcijańskiej. Celem pracy było ustalenie znaczeń użycia AH>4= w pismach Grzegorza z Nazjanzu. Au-tor rozprawy nie zajął się natomiast zagadnieniem, co wniósł Grzegorz z Na-zjanzu do poszerzenia pola znaczeniowego tego terminu (por. rozprawa s. 171). Dla tego rodzaju oceny brakuje opracowań wcześniejszych pisarzy chrześcijań-RECENZJE 275 skich. Analizę wypowiedzi Grzegorza przeprowadzono w rozprawie według schematu wyszukiwania znaczeń zastosowanego przez H. Patzera. Metoda ta pozwoliła Autorowi na jasny i przejrzysty podział materiału źródłowego, a jednocześnie na takiż sam jasny układ pracy. W odpowiednich odcinkach roz-prawy wyraźnie ujawnia się problematyka związana z trzema zakresami treścio-wymi pojęcia AH>4=: „wygląd”, „byt sam w sobie” i „sposób zachowania”.  Analizy poszczególnych tekstów przeprowadził samodzielnie. Cytowana lite-ratura opracowań jest skromna. Podjęcie zagadnienia AH>4= z tej racji oka-zało się celowe i zasadne. Autor rozprawy mógł się odwołać tylko do analogicz-nych opracowań innej terminologii (:H>*, ewentualnie do opracowania G7:= AH>0D=, 6G.:=). Wszystkie analizy przeprowadził na tek-stach oryginalnych. Wykorzystał polskie tłumaczenia dzieł Grzegorza z Na-zjanzu, a są niemal w całości dostępne w języku polskim. Autor rozprawy do-raźnie tłumaczył tylko odpowiednie fragmenty Carmina. W rozdziale poświęco-nym AH>4= kosmologicznej (rozdział II), po obszernych analizach treści do-tyczących świata przyrody, Autor stwierdził, że w kosmologii termin AH>4= odnosi się do zakresu teologicznego tylko w relacji Boga – Stwórcy do stworzenia i to w węższych znaczeniach jak dla wyrażenia uporządkowania całości świata przyrody, czy też jako 8G7:= AH>0D= w odniesieniu do człowieka jako części przyrody (tu s. 102). Autor odwołał się do Filona Aleksan-dryjskiego, nie podając żadnego argumentu, nawet opracowania! Brak natomiast teologicznego odniesienie dla zastosowania terminu AH>4= jako części przy-rody (bytu samego z siebie). Analiza antropologicznego zastosowania terminu AH>4= (rozdział III) pozwoliła na ukazanie jego podwójnego zastosowania: wobec rodzaju ludzkiego jako całości i człowieka jako jednostki. Autor stwier-dził w pismach Grzegorza zależność od dziedzictwa platonizmu. Za pomocą tej terminologii Grzegorz mógł przedstawić zagadnienia chrześcijańskiej teologii, między innymi naukę o grzechu natury ludzkiej. W kategorii „wyglądu” AH>4= pozwoliła opisać człowieka w jego odrębności gatunkowej. Autor przeprowadził analizy semantyczne bardzo wnikliwie i przekonywająco. Przy-kładem może służyć analiza wyrażeń bardzo ważnych dla wczesnochrześcijań-skiej myśli teologicznej .082?) AH>4= i .0882?) AH>4= (por. s. 126 n.). Autor mógł się w tym zakresie odwołać tylko do opracowania J. Lebre-tona (dla literatury II w.).  Analogiczny schemat układu treści („wygląd”, „byt sam w sobie”, „sposób zachowania”) przyjął za H. Patzerem w problematyce trynitarnej (rozdział IV). Jednak bogactwo treści terminologii użytej przez Grzegorza w tym zakresie zmu-siło Autora do rozbudowania rozdziału w trzech częściach („Bóg Trójjedyny”, „Trójca święta”, „Osoba Boska”), by w każdej z nich zastosować podział treści wynikający z metody Patzera. Jest to rozdział najobszerniejszy (s. 173–245), ale proporcjonalnie odpowiada ważności problematyki teologicznej w pismach Grze-gorza. Szczegółowa analiza wykazała, że schematu Patzera nie da się zastoso-wać jakby mechanicznie. Kategoria „wyglądu” w odniesieniu do Boga może do-tyczyć jedynie istnienia Boga jako takiego (por. s. 174–186), co zbliża do treści „bytu samego w sobie” (s.186–194). W odniesieniu do części rozdziału „AH>4= Trójcy Świętej” analiza treści teologicznej dotyczy jedności i jedy-ności Boga (s. 195 n.). Autor rozprawy, przedstawiając ;<D?2 AH>4= (s. 184–186), powołał się na terminologię Plotyna (s. 235). (Nie przedstawił jej jednak w pierwszym rozdziale ani nie poparł odpowiednim odnośnikiem do li-RECENZJE 276 teratury przedmiotu). Analizy dotyczące Trójcy Świętej są interesujące. Najczę-ściej stosowanym terminem dla oznaczenia jedności jest u Grzegorza 7*, AH>4= (por. s. 238). Autor rozprawy postawił pytanie, dlaczego Grzegorz dla jedności istoty nie użył terminów znanych już Bazylemu Wielkiemu (:H>*, – dla wyrażenia jedności i H;G>?,>4= – dla wyrażenia odrębności osób) i wyraża przypuszczenie, że odkrycie Bazylego było zbyt świeże, by je przyjąć za jedyne i posłużył się wyrażeniami synonimicznymi z AH>4=. Grzegorz je znał, jak wynika z Mowy teologicznej 31, 9 („trzech osób [H;G>?,>4=] w jednej naturze [AH>4=]”), o czym Autor rozprawy pisze na s. 198 i n. Znaczeniu AH>4= w nauce chrystologicznej Grzegorza z Nazjanzu Autor poświęcił rozdział V. Rozdział ten pozostaje w wyraźnej dysproporcji wobec rozdziału o tematyce trynitarnej (s. 247–261). Chrystologia Grzegorza wskazuje jedynie na wczesną fazę sporów teologicznych wokół nauki Apolinarego z Lao-dycei. Grzegorz w mniejszym stopniu interesował się terminologią AH>4= w chrystologii. Termin ten oznacza i bóstwo, i człowieczeństwo Chrystusa, jak również użyte w liczbie mnogiej bóstwo i człowieczeństwo razem. Grzegorz po-służył się nimi na tyle, na ile było to potrzebne w polemice z apolinaryzmem.  Dla wyczerpania zagadnień terminologii związanej z AH>4= Autor roz-prawy przeznaczył ostatni rozdział (s. 263–276) o tematyce angelologicznej. Podobnie jak w części poświęconej zagadnieniom trynitarnym, kategoria (we-dług metody Patzera) „wyglądu” faktycznie dotyczyła bytu aniołów, a „bytu samego z siebie” – struktury bytowej, natomiast kategoria „sposobu zachowania” – zróżnicowania bytów duchowych. Zastosowanie terminu AH>4= do tegodziału teologii jest marginalne. Autor jednak w ten sposób przedstawił całość za-stosowań terminu w pismach Grzegorza.Praca habilitacyjna odznacza się bardzo precyzyjną i jasną analizą tekstów źródłowych. Autor nie stawiał sobie żadnych zadań porównywania terminologii AH>4= u Grzegorza z Nazjanzu z podobną terminologią u innych chrześcijań-skich autorów. W tym świetle zarzut pominięcia pism Filona Aleksandryjskiego wydaje się drugorzędny. Praca ks. Widoka inspiruje jednak do podjęcia badań porównawczych. Rozprawa na temat AH>4= w pismach Grzegorza z Nazjan-zu stanowi poważne osiągnięcie naukowe: wyjaśnia bardzo wiele zagadnień teolo-gicznych w pismach Grzegorza Teologa. Ks. Wincenty Myszor

Physis w pismach Grzegorza z Nazjanzu - recenzja

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/14324/1/Myszor_Physis_w_pismach_Grzegorza_z.pdf

Physis w pismach Grzegorza z Nazjanzu - recenzja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ