The Congregation of the Most Holy Redeemer (Redemptorists) continued their retreat and missionary work throughout the Second World War. The apostolate offered people consolation, gave hope and faith in a better tomorrow; it reinforced their patriotism and sense of national identity.Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela (redemptorystów) w okresie II wojny światowej nie ustawało w pracy rekolekcyjno-misyjnej. Apostolat podtrzymywał ludzi na duchu, dawał nadzieję i rozbudzał wiarę w lepsze jutro, wzmacniał patriotyzm i poczucie tożsamości narodowej

Sojka, Marian

Polish

Analecta Cracoviensia

Vol. 2. F O L I A  H I S T O R I C A  C R A C O V 1 E N S I A  1994M a r ia n  So jk a  C S s RMISJE I REKOLEKCJE REDEMPTORYSTÓW  W LATACH 1939-1945Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela w Polsce w czasie II Wojny światowej złożyło dużą ofiarę krwi i cierpienia służąc Bogu i Ojczyźnie. Nie ustawało jednak w swojej pracy rekolekcyjno-misyjnej mimo wielorakich utrudnień ze strony władz okupacyjnych.W historiografii polskiej istnieje już opracowanie O. Mariana Brudzisza poświęcone wojennym dziejom Zgromadzenia1. Zagadnienie działalności re­kolekcyjno-misyjnej zostało tam jedynie zasygnalizowane. W artykule niniej­szym starano się nieco bardziej przybliżyć tego rodzaju prace apostolskie.W 1939 r. polska prowincja redemptorystów posiadała klasztory w Kra­kowie, Mościskach, Warszawie, Wilnie, Zamościu, Lubaszowej, Łomnicy Zdroju oraz Toruniu i Lwowie. Te dwa ostatnie zostały zlikwidowane przez władze okupacyjne we wrześniu 1939 r. na ich miejsce w 1942 r. otwarto hospicjum w Kielcach-Karczówce i Lublinie2. Ponadto przez cały okres okupacji istniały: juwenat, nowicjat, seminarium (tzw. studentat) i drugi nowicjat -  jako szkoła bezpośredniego przygotowania do pracy misyjnej3. W dniu wybuchu drugiej wojny światowej placówki te liczyły 78 kapłanów (7 na misji argentyńskiej) i 35 braci. W następstwie wojny i okupacji 6 ojców wyemigrowało, 2 zginęło w Zamościu 8 VII 1940 r., 4 zostało wywiezionych do obozów koncentracyj-1 M. Brudzisz, Redemptoryści. W: Życie religijne w Polsce pod okupacją hitlerowską 1939-1945. Pod red. ks. Z. Zielińskiego. W arszawa 1982, s. 709-721.2 Archiwtun Prowincji Warszawskiej Redemptorystów w Tuchowie, dawniej w Warszawie (APR), Littere Annales de rebus gestis Provinciae Połoninę Congregationis SS. Redemptoris 1939-1945. (LAP). T. 5, s. 1-23, 120-144.3 M. Brudzisz, Losy seminarium duchownego Ojców Redemptorystów w latach 1939-1945. W : Kościół Katolicki na ziemiach polskich w czasie drugiej wojny światowej. Materiały i studia. Pod red. ks. F. Stopniaka. T. 7, z. 3. Warszawa 1978, s. 36-46.1 2 0 M a m a n  Sojka  C S s Rnvch, 15 rozstrzelanych 6 VIH 1944 r. w Warszawie (razem z 9 braćmi i 6 kle­rykami), 5 zmarło śmiercią naturalną, 2 opuściło zgromadzenie. Jednocześnie w latach 1939-1945, wyświęcono w Tuchowie 22 nowych kapłanów4.Działalność misyjno-rekolekcyjną utrudniały: bieda, brak odzieży i obuwia, epidemie, niesprzyjające warunki atmosferyczne (Zawoja, Wroderyż). Żywe były wpływy komunizmu wśród pewnych grup społecznych i antykleryka- lizm, a także bandytyzm (Młodzawy, Michałów); następnie przepisy i za­rządzenia wydane przez okupanta, a więc godzina policyjna (Kraków-Pod- górze), na wsi obowiązek różnych prac przymusowych na rzecz Niemców (Zawoja); animozje między ludnością polską a przybyłymi kolonistami nie­mieckimi (Rzędzianowice, Gąspów) i antagonizmy narodowe (Wilno). Kilka­krotnie w czasie misji nastąpiły łapanki i aresztowania (Kurzelów, Stopnica, Podbieziu -  Litwa) oraz przemarsze wojsk, które paraliżowały bądź nawet przerywały prace (Szczucin, Olesno, Wilczyska, Gołków, Łuszonice, Męcina, Sralowa)5.Wśród wielu czynników negatywnych będących przeszkodą w pracach apostolskich znajdowały się i takie, które dotyczyły samych misjonarzy. Mia­nowicie niezbędne były przepustki na podróż koleją, bardzo trudne do uzyskania. Niektórzy ojcowie, gdy przepustki nie otrzymali, wybierali się do parafii pieszo, inni rezygnowali i pracę odwoływali. Wyjątek stanowił o. J. So­chacki, który w sytuacjach beznadziejnych potrafił zawsze załatwić przepustki w odpowiednim urzędzie. Poza tym sarno podróżowanie było trudem pełnym obaw przed rewizjami i aresztowaniem6.Misje i rekolekcje redemptorystów, to nadzwyczajna forma duszpasterstwa, bazująca na pracy parafialnej. Tego typu działalność wymagała odpowiedniego przygotowania i spokoju. W interesującym nas okresie (1939-1945) brakowało elementarnych warunków do przeprowadzania prac apostolskich, Ze wszy­stkich stron każdy czuł się zagrożony, gdyż wydano wyrok śmierci na cały naród polski oraz na wszystko, co stanowiło o jego bycie7. Pomimo terroru, braku swobód i ograniczeń w zakresie życia religijnego, redemptoryści de­cydowali się na kontynuowanie swego tradycyjnego apostolatu. Aby spełnić to zadanie w warunkach okupacji, potrzeba było dużo odwagi ze strony duszpasterzy i misjonarzy. Jak wskazują źródła, tacy kapłani się znaleźli i tylko dzięki tej grupie odważnych zapaleńców nie zaprzestano prowadzeniam iru t ł*n1/rv1 rv»im/> rKtirilrtufAt v\ł"7/M*i i n r m ■-> v> tv\ i a 1 QQQl ł l l j jl ,  H_llUVVU\.jł i IClVUIV.rvV.Ji, Ulllliu tllWUUWCj W v ilU4 APR, LAP t. 5, s. 1-21.5 Archiwum Klasztoru Redemptorystów w Krakowie (AKRK), Kromka domu krakowskiego, t. 3, s. 967-1176.6 O. W. Szołdrski, Redemptoryści w Polsce, s. 162-167, m ps. Relacja o. J. Dochniaka z 22 IV 1982.7 J. Kłoczkowski, L. Mulłerowa, J. Skarbek, Zarys Kościoła w Polsce. Kraków 1986, s. 340-356.MISJE I REKOLEKCJE REDEMPTORYSTÓW W  L A T A C I11939-1945 121i 1940 r.8. Redemptorystów często zapraszali kapłani zaprzyjaźnieni, korzy­stający od lat z posługi zgromadzenia (Biegonice, Łomnica, Mogilno, Narama, Ociesęki, Piotrkowice Jędrzejowskie, Siemiechów, Zawoja)9, jak również tacy, którzy pragnęli udzielić redemptorystom pomocy materialnej -  głównie żywnościowej -  w ich ciężkim położeniu. „Wobec niektórych bliskich Tucho­wowi parafii mieliśmy dług wdzięczności, bo ludzie od ust sobie odejmowali, by nas wesprzeć swoimi datkami. Do tych księży jechało się z wdzięczności, by pomóc w spowiedzi, wygłosić parę kazań w ramach „quasi" rekolekcji i -  najczęściej -  by otrzymać nowe datki"10. Nierzadko jednak prace organi­zowali kapłani mający placówkę daleko od głównych traktów komunikacyj­nych, w głębi lasów, gdzie często władzę sprawowały oddziały partyzanckie (Cisów, Rogów)11. Redemptoryści również, jak stwierdza jeden z ojców, „wkręcali się, gdzie się dało". Za mistrza w tym dziele można uznać o. Tadeusza Grodniewskiego, który często wyjeżdżał „w górki", do znajomych księży12. Ale największy przyrost prac misyjno-rekolekcyjnych nastąpił w 1943 r., albowiem wówczas -  m.in. w archidiecezji warszawskiej, diecezji sando­mierskiej, tarnowskiej, kieleckiej -  biskupi nakazali przeprowadzić rekolekcje parafialne13. Najaktywniejszy w dziele okazał się ordynariusz kielecki, bp Czesław Kaczmarek, który zarządził w każdej parafii misje lub rekolekcje14.Na terenach wschodnich II Rzeczypospolitej również organizowano prace apostolskie, ale w ograniczonym zakresie i to dopiero pod okupacją niemiecką. Działalność taką inspirowała polska hierarchia kościelna na czele z abpem Romualdem Jałbrzykowskim, który organizował i wysyłał grupy kapłanów na tereny pozbawione księży w okolice Mińska, Mohylewa, Witebska, Połocka, Smoleńska. Grupy te chrystianizowały tereny, które od I wojny światowej należały do Rosji Radzieckiej. W jednej z takich grup działał -  w Prozorkach, Konstantynowie, Łyntupach, Postawach i okolicach -  o. Jan Dochniak od sierpnia 1941 do maja 1942 r. Przeprowadził tam 13 prac apostolskich15.W okresie okupacji redemptoryści nie mogli całkowicie poświęcić się dziełu misyjnemu. Na przeszkodzie stały wszystkie czynniki nierozerwalnie związane z wojną. Dlatego w latach 1940 -1942 misje prowadzono sporadycznie. Klasztor8 APR, A. Grabę, Pamiętniki, t. 2, s. 78; Relacja o. K. Franczvka z 30 IX 1982; Relacja o. K. Lendziona z 1 V 1982.9 AKRK, Kronika, t. 3, s. 966-967, Relacja o. E. Kowalkowskiego z 6 VI 1984.10 Relacja o. F. Kowalczyka z 30 IV 1984; Relaq'a o. K. Franczyka z 30 IX 1983.11 Relacja Ks. J. Pluty z 19 XI 1983.12 Relacja Ks. R. Feliksa z 10 VII 1983; o. J. Kroka z 20 IV 1982.13 Ks. A. Zapart, Diecezja sandomierska. W: Życie religijne..., dz. cyt., s. 246. Ks. B. Kumor, Diecezja tarnowska, tamże, s. 263. o. W. Szołdrski, dz. cyt., t. 2, s. 114. Relacja o. K. Hołdy z 25 IV 1984.u  Ks. M. Paulewicz, Diecezja kielecka,. W: Życie religijne..., dz. cyt., s. 243; Ks. S. Wilk, Salezjanie, tamże, s. 734.15 AKRK, Kronika domu wileńskiego, t. 1, s. 266-270. Relacja o. J. Dochniaka z 22 IV 1982.122 M aria n  Sojka  C Ss Rkrakowski przeprowadził wówczas 6 prac. On też jako pierwszy wznowił misje, -  pracą w Piotrkowicach Jędrzejowskich (25 II -  3 III 1940 r.). Dopiero jednak w latach 1943-1944 następuje wzrost ich liczby. W 1944 r. placówka krakowska przeprowadziła 18 prac misyjnych i 1 renowację. Klasztor ten w czasie okupacji działał najbardziej aktywnie podejmując się realizacji 31 misji i 5 renowacji misyjnych16. Drugie miejsce zajmuje hospicjum w Kiel- cach-Karczówce z 9 misjami i 1 renowacją, następnie Tuchów: 4 misje i 4 re­nowacje, Łomnica Zdrój: 1 misja i 1 renowacja, Wilno 1 renowacja17. Łącznie w latach 1939-1945 redemptoryści przeprowadzili 45 prac misyjnych i 12 renowacji w następujących diecezjach: kieleckiej (35 misji, 4 renowacje), kra­kowskiej (6 misji, 3 renowacje), tarnowskiej (3 misje, 2 renowacje), przemyskiej (1 misja, 2 renowacje), wileńskiej (1 renowacja). Warto w tym miejscu wspomnieć również o misji obejmującej całe Kielce (23 III -  4 IV 1944 r.). Zorganizował ją bp Czesław Kaczmarek i aktywnie wspomagał modlitwą, słuchaniem spowiedzi i ciągłym zachęcaniem wiernych, aby zechcieli z niej skorzystać. Na życzenie biskupa w czasie misji szczególnie zwracano uwagę na: moralność w rodzinach -  szerzej w naukach dla rodziców, obowiązek uczestniczenia w Mszy świętej, konieczność spowiedzi18. We wszystkich pozostałych misjach i renowacjach stosowano przedwojenne schematy i me­tody w stopniu, na jaki pozwalały warunki wojenne i okupacyjne. Najpełniej ilustruje to misja w Łubaszowej (11-20 IX 1942 r.), w czasie której misjonarze zachowali tradycyjną strukturę i głosili kazania o: Zbawieniu Duszy, Różańcu, Spowiedzi, Śmierci, Piekle, Sądzie Bożym, Miłości Bliźniego. Święceniu Nie­dzieli i Świąt, Szóstym i Siódmym Przykazaniu. Cała misja miała jeden podstawowy cel -  doprowadzić człowieka do nawrócenia i do spowiedzi odprawianej przed misjonarzami, jeżeli istniała taka możliwość. Misja kończyła się Komunią Generalną wszystkich stanów19.Obok misji i renowacji główną formą oddziaływania apostolskiego redemp­torystów były rekolekcje parafialne, które z racji działań wojennych zostały zawieszone do 1940 r. Wznowiono je w lutym owego roku. Przeprowadzono ich jednak niewiele. Przełomowy był rok 1943, z powodu zmiany kursu władz niemieckich wobec Kościoła. Wówczas wzrasta nagle ilość przeprowa­dzonych rekolekcji parafialnych. Świadczy o tym dobitnie -  między innymi -  następujące zestawienie: podczas gdy klasztor tuchowski w latach 1940-1942 przeprowadził 12 rckołckcji, to w przełomowym 1943 r. az Z3. Podobny proces wzrostu wystąpił w innych klasztorach, chociaż ich aktywność była zróżnicowana i przedstawiała się następująco: Tuchów (130), Kraków (109),16 APR, LAP, s. 25-28; AKRK Księga prac apostolskich klasztoru krakowskiego w latach 1939-1945, s. 158-320.‘7 APR, LAP, s. 22-145.18 AKRK, Kronika, t. 3, s. 1165; 1179-1182.19 APR, o. J. Biłko, Wspomnienia, z. 3, s. 422-426.MISJE I REKOLEKCJE REDEMPTORYSTÓW W LATACH 1939-1945 123Warszawa (52), Mościska (26), Kielce-Karczówka (24), Wilno (24), Lublin (11), Zamość (8), Łomnica-Zdrój (7). Wynikiem tego dynamizmu apostolskiego było przeprowadzenie podczas okupacji przez redemptorystów przynajmniej 430 serii rekolekcji parafialnych w 9 diecezjach. Najwięcej tych prac stwierdzono w diecezji tarnowskiej (175), kieleckiej (80), warszawskiej (62), krakowskiej (34) oraz diecezji lubelskiej (19), wileńskiej (12), przemyskiej (14), lwowskiej (10), sandomierskiej (8), częstochowskiej (6)20. Rekolekcje były przeznaczone dla całej parafii lub dla jednego stanu. Zazwyczaj trwały od trzech do ośmiu dni i ich program był zależny od lokalnych uwarunkowań społecznych i religijnych. W czasie nauk rekolekcyjnych poruszano podstawowe prawdy wiary, zagadnienie Opatrzności Bożej, prawdy wieczne, problem cierpienia i panującego w świecie zła oraz bolączki parafian np: pijaństwo, donosiciel- stwo. Głoszono przynajmniej jedną naukę o spowiedzi. W kilkunastu parafiach księża pragnęli formalnej misji, ale ze względu na warunki wojenne nie można było jej przeprowadzić. Odprawiano więc sześciodniowe rekolekcje „per modum missionis" z naukami stanowymi i spowiedzią generalną21. Warto także odnotować 244 serii rekolekcji zamkniętych dla następujących grup rekolektantów: siostry zakonne (117 serii) zakonnicy (39), świeccy (39), księża (37), alumni seminariów duchownych (12) Najwięcej tych prac przeprowadził dom warszawski (91 )22.W rekolekcjach brało udział wielu ludzi bezpośrednio zaangażowanych w ruchu oporu przeciw okupantom. O. Stanisław Solarz w swoich wspo­mnieniach z tego okresu, tak opisał swoje zetknięcie się z partyzantami w parafii Wierna w czasie rekolekcji: -  „zupełnie brakowało młodzieży na naukach rekolekcyjnych. Ale gdy zbliżała się pora nauki stanowej dla młodzieży męskiej, łańcuch ludzi z lasu napełnił kościół. Do spowiedzi wszyscy przyszli. Po Mszy dziękowali za naukę w naszym duchu. Podniesiony na duchu wróciłem do twierdzy hitlerowskiej -  Krakowa, gdzie wszystko było „nur fur Deutsche"23.Ojcowie, którzy zetknęli się z członkami ruchu oporu twierdzili, że dla tych ludzi problemem życiowym było tylko zagadnienie, czy uwięzionemu człowiekowi będącemu u kresu wytrzymałości, z obawy, aby drugich nie zdradzić, wolno zażyć truciznę..? I co zrobić, gdy organizacja wyda wyrok śmierci i poleci go wykonać na nieznanych im ludziach?24. O. Jan Dochniak wspomina, że rekolekcje w Służanach (50 km od Wilna), 19-21 II 1944, „przeszły w podniosłym nastroju. W kościele święcono sztan­dary, spotkałem się z dowódcą brygady partyzanckiej «Łopuszką». Gdy20 APR, LAP, s. 22-144.21 AKRK, Kronika, t. 3, s. 1194; 1136-1141.22 APR, LAP, s. 22-144.23 APR, o. S. Solarz, Pamiętniki, s. 55-61.24 Relacja o. K. Franczyka z 30 IX 1982.124 M aklan Sojka  C S s Rspowiadałem w kościele, widziałem, jak błyskały w słońcu hełm y polskich żołnierzy"25.Całą działalność misyjno-rekolekcyjną w różnym stopniu i wymiarze prowadziło 68 redemptorystów. Najaktywniejsi z nich należeli do klasztoru krakowskiego. Byli to: o. Tadeusz Grodniewski -  który przeprowadził 31 misji, 5 renowacji i 79 rekolekcji parafialnych oraz wygłosił kilkadziesiąt kazań okolicznościowych i konferencji dla sióstr, o. Józef Sochacki z 36 pracami misyjno-rekolekcyjnymi, o. Franciszek Marcinek, o. Marian Pirożyński -  każdy z 23 pracami misyjno-rekolekcyjnymi. Ze wspólnoty tuchowskiej następujący ojcowie najczęściej prowadzili prace apostolskie: o. Kazimierz Hołda, 91 serii rekolekcji różnego typu i 1 misję, o. Jan Biłko 51 różnych prac, o. Stanisław Wójcik, który przeprowadził 41 serii rekolekcji i 1 misję, a także o. Dominik Stawarz z 23 rekolekcjami i 1 misją i o. Józef Puchalik z 24 rekolekcjami. W Kielcach najaktywniejszy był o. Karol Szrant z 36 pracami, w Wilnie o. Jan Dochniak z 17 pracami, w Łomnicy -  o. Stanisław Zdunek 16 prac. O. Konstanty Franczyk, działający w latach 1939-1945 na trzech placówkach: w Warszawie, Krakowie, Kielcach, wygłosił 26 serii misyjno-rekolekcyjnych26.Podsumowując należy stwierdzić, że redemptoryści jako jedni z nielicznych podjęli się prowadzenia misji i rekolekcji oraz szeregu innych akcji pastoral­nych. Cały ten apostolat podtrzymywał ludzi na duchu, dawał nadzieję i rozbudzał wiarę w łepsze jutro, wzmacniał patriotyzm i poczucie tożsamości narodowej; uczulał na potrzeby bliźnich oraz przywracał ludziom godność wtedy, gdy ją straszliwie deptano.25 Relacja o. J. Dochniaka z 22 IV 1982.26 AKRK, Księga prac apostolskich klasztoru krakowskiego w latach 1939-1945, s. 158-320.

Misje i rekolekcje redemptorystów w latach 1939-1945

Folia Historica Cracoviensia

Vol. 2. F O L I A  H I S T O R I C A  C R A C O V 1 E N S I A  1994
M a r ia n  So jk a  C S s R
MISJE I REKOLEKCJE REDEMPTORYSTÓW  
W LATACH 1939-1945
Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela w Polsce w czasie II Wojny 
światowej złożyło dużą ofiarę krwi i cierpienia służąc Bogu i Ojczyźnie. Nie 
ustawało jednak w swojej pracy rekolekcyjno-misyjnej mimo wielorakich 
utrudnień ze strony władz okupacyjnych.
W historiografii polskiej istnieje już opracowanie O. Mariana Brudzisza 
poświęcone wojennym dziejom Zgromadzenia1. Zagadnienie działalności re­
kolekcyjno-misyjnej zostało tam jedynie zasygnalizowane. W artykule niniej­
szym starano się nieco bardziej przybliżyć tego rodzaju prace apostolskie.
W 1939 r. polska prowincja redemptorystów posiadała klasztory w Kra­
kowie, Mościskach, Warszawie, Wilnie, Zamościu, Lubaszowej, Łomnicy Zdroju 
oraz Toruniu i Lwowie. Te dwa ostatnie zostały zlikwidowane przez władze 
okupacyjne we wrześniu 1939 r. na ich miejsce w 1942 r. otwarto hospicjum 
w Kielcach-Karczówce i Lublinie2. Ponadto przez cały okres okupacji istniały: 
juwenat, nowicjat, seminarium (tzw. studentat) i drugi nowicjat -  jako szkoła 
bezpośredniego przygotowania do pracy misyjnej3. W dniu wybuchu drugiej 
wojny światowej placówki te liczyły 78 kapłanów (7 na misji argentyńskiej) 
i 35 braci. W następstwie wojny i okupacji 6 ojców wyemigrowało, 2 zginęło 
w Zamościu 8 VII 1940 r., 4 zostało wywiezionych do obozów koncentracyj-
1 M. Brudzisz, Redemptoryści. W: Życie religijne w Polsce pod okupacją hitlerowską 1939-1945. Pod 
red. ks. Z. Zielińskiego. W arszawa 1982, s. 709-721.
2 Archiwtun Prowincji Warszawskiej Redemptorystów w Tuchowie, dawniej w Warszawie 
(APR), Littere Annales de rebus gestis Provinciae Połoninę Congregationis SS. Redemptoris 1939-1945. 
(LAP). T. 5, s. 1-23, 120-144.
3 M. Brudzisz, Losy seminarium duchownego Ojców Redemptorystów w latach 1939-1945. W : Kościół 
Katolicki na ziemiach polskich w czasie drugiej wojny światowej. Materiały i studia. Pod red. ks. 
F. Stopniaka. T. 7, z. 3. Warszawa 1978, s. 36-46.
1 2 0 M a m a n  Sojka  C S s R
nvch, 15 rozstrzelanych 6 VIH 1944 r. w Warszawie (razem z 9 braćmi i 6 kle­
rykami), 5 zmarło śmiercią naturalną, 2 opuściło zgromadzenie. Jednocześnie 
w latach 1939-1945, wyświęcono w Tuchowie 22 nowych kapłanów4.
Działalność misyjno-rekolekcyjną utrudniały: bieda, brak odzieży i obuwia, 
epidemie, niesprzyjające warunki atmosferyczne (Zawoja, Wroderyż). Żywe 
były wpływy komunizmu wśród pewnych grup społecznych i antykleryka- 
lizm, a także bandytyzm (Młodzawy, Michałów); następnie przepisy i za­
rządzenia wydane przez okupanta, a więc godzina policyjna (Kraków-Pod- 
górze), na wsi obowiązek różnych prac przymusowych na rzecz Niemców 
(Zawoja); animozje między ludnością polską a przybyłymi kolonistami nie­
mieckimi (Rzędzianowice, Gąspów) i antagonizmy narodowe (Wilno). Kilka­
krotnie w czasie misji nastąpiły łapanki i aresztowania (Kurzelów, Stopnica, 
Podbieziu -  Litwa) oraz przemarsze wojsk, które paraliżowały bądź nawet 
przerywały prace (Szczucin, Olesno, Wilczyska, Gołków, Łuszonice, Męcina, 
Sralowa)5.
Wśród wielu czynników negatywnych będących przeszkodą w pracach 
apostolskich znajdowały się i takie, które dotyczyły samych misjonarzy. Mia­
nowicie niezbędne były przepustki na podróż koleją, bardzo trudne do 
uzyskania. Niektórzy ojcowie, gdy przepustki nie otrzymali, wybierali się do 
parafii pieszo, inni rezygnowali i pracę odwoływali. Wyjątek stanowił o. J. So­
chacki, który w sytuacjach beznadziejnych potrafił zawsze załatwić przepustki 
w odpowiednim urzędzie. Poza tym sarno podróżowanie było trudem pełnym 
obaw przed rewizjami i aresztowaniem6.
Misje i rekolekcje redemptorystów, to nadzwyczajna forma duszpasterstwa, 
bazująca na pracy parafialnej. Tego typu działalność wymagała odpowiedniego 
przygotowania i spokoju. W interesującym nas okresie (1939-1945) brakowało 
elementarnych warunków do przeprowadzania prac apostolskich, Ze wszy­
stkich stron każdy czuł się zagrożony, gdyż wydano wyrok śmierci na cały 
naród polski oraz na wszystko, co stanowiło o jego bycie7. Pomimo terroru, 
braku swobód i ograniczeń w zakresie życia religijnego, redemptoryści de­
cydowali się na kontynuowanie swego tradycyjnego apostolatu. Aby spełnić 
to zadanie w warunkach okupacji, potrzeba było dużo odwagi ze strony 
duszpasterzy i misjonarzy. Jak wskazują źródła, tacy kapłani się znaleźli 
i tylko dzięki tej grupie odważnych zapaleńców nie zaprzestano prowadzenia
m iru t ł*n1/rv1 rv»im/> rKtirilrtufAt v\ł"7/M*i i n r m ■-> v> tv\ i a 1 QQQ
l ł l l j jl ,  H_llUVVU\.jł i IClVUIV.rvV.Ji, Ulllliu tllWUUWCj W v ilU
4 APR, LAP t. 5, s. 1-21.
5 Archiwum Klasztoru Redemptorystów w Krakowie (AKRK), Kromka domu krakowskiego, t. 3, 
s. 967-1176.
6 O. W. Szołdrski, Redemptoryści w Polsce, s. 162-167, m ps. Relacja o. J. Dochniaka z 22 IV 
1982.
7 J. Kłoczkowski, L. Mulłerowa, J. Skarbek, Zarys Kościoła w Polsce. Kraków 1986, s. 
340-356.
MISJE I REKOLEKCJE REDEMPTORYSTÓW W  L A T A C I11939-1945 121
i 1940 r.8. Redemptorystów często zapraszali kapłani zaprzyjaźnieni, korzy­
stający od lat z posługi zgromadzenia (Biegonice, Łomnica, Mogilno, Narama, 
Ociesęki, Piotrkowice Jędrzejowskie, Siemiechów, Zawoja)9, jak również tacy, 
którzy pragnęli udzielić redemptorystom pomocy materialnej -  głównie 
żywnościowej -  w ich ciężkim położeniu. „Wobec niektórych bliskich Tucho­
wowi parafii mieliśmy dług wdzięczności, bo ludzie od ust sobie odejmowali, 
by nas wesprzeć swoimi datkami. Do tych księży jechało się z wdzięczności, 
by pomóc w spowiedzi, wygłosić parę kazań w ramach „quasi" rekolekcji 
i -  najczęściej -  by otrzymać nowe datki"10. Nierzadko jednak prace organi­
zowali kapłani mający placówkę daleko od głównych traktów komunikacyj­
nych, w głębi lasów, gdzie często władzę sprawowały oddziały partyzanckie 
(Cisów, Rogów)11. Redemptoryści również, jak stwierdza jeden z ojców, 
„wkręcali się, gdzie się dało". Za mistrza w tym dziele można uznać o. 
Tadeusza Grodniewskiego, który często wyjeżdżał „w górki", do znajomych 
księży12. Ale największy przyrost prac misyjno-rekolekcyjnych nastąpił w 1943 
r., albowiem wówczas -  m.in. w archidiecezji warszawskiej, diecezji sando­
mierskiej, tarnowskiej, kieleckiej -  biskupi nakazali przeprowadzić rekolekcje 
parafialne13. Najaktywniejszy w dziele okazał się ordynariusz kielecki, bp 
Czesław Kaczmarek, który zarządził w każdej parafii misje lub rekolekcje14.
Na terenach wschodnich II Rzeczypospolitej również organizowano prace 
apostolskie, ale w ograniczonym zakresie i to dopiero pod okupacją niemiecką. 
Działalność taką inspirowała polska hierarchia kościelna na czele z abpem 
Romualdem Jałbrzykowskim, który organizował i wysyłał grupy kapłanów 
na tereny pozbawione księży w okolice Mińska, Mohylewa, Witebska, Połocka, 
Smoleńska. Grupy te chrystianizowały tereny, które od I wojny światowej 
należały do Rosji Radzieckiej. W jednej z takich grup działał -  w Prozorkach, 
Konstantynowie, Łyntupach, Postawach i okolicach -  o. Jan Dochniak od 
sierpnia 1941 do maja 1942 r. Przeprowadził tam 13 prac apostolskich15.
W okresie okupacji redemptoryści nie mogli całkowicie poświęcić się dziełu 
misyjnemu. Na przeszkodzie stały wszystkie czynniki nierozerwalnie związane 
z wojną. Dlatego w latach 1940 -1942 misje prowadzono sporadycznie. Klasztor
8 APR, A. Grabę, Pamiętniki, t. 2, s. 78; Relacja o. K. Franczvka z 30 IX 1982; Relacja 
o. K. Lendziona z 1 V 1982.
9 AKRK, Kronika, t. 3, s. 966-967, Relacja o. E. Kowalkowskiego z 6 VI 1984.
10 Relacja o. F. Kowalczyka z 30 IV 1984; Relaq'a o. K. Franczyka z 30 IX 1983.
11 Relacja Ks. J. Pluty z 19 XI 1983.
12 Relacja Ks. R. Feliksa z 10 VII 1983; o. J. Kroka z 20 IV 1982.
13 Ks. A. Zapart, Diecezja sandomierska. W: Życie religijne..., dz. cyt., s. 246. Ks. B. Kumor, 
Diecezja tarnowska, tamże, s. 263. o. W. Szołdrski, dz. cyt., t. 2, s. 114. Relacja o. K. Hołdy z 25 
IV 1984.
u  Ks. M. Paulewicz, Diecezja kielecka,. W: Życie religijne..., dz. cyt., s. 243; Ks. S. Wilk, Salezjanie, 
tamże, s. 734.
15 AKRK, Kronika domu wileńskiego, t. 1, s. 266-270. Relacja o. J. Dochniaka z 22 IV 1982.
122 M aria n  Sojka  C Ss R
krakowski przeprowadził wówczas 6 prac. On też jako pierwszy wznowił 
misje, -  pracą w Piotrkowicach Jędrzejowskich (25 II -  3 III 1940 r.). Dopiero 
jednak w latach 1943-1944 następuje wzrost ich liczby. W 1944 r. placówka 
krakowska przeprowadziła 18 prac misyjnych i 1 renowację. Klasztor ten 
w czasie okupacji działał najbardziej aktywnie podejmując się realizacji 31 
misji i 5 renowacji misyjnych16. Drugie miejsce zajmuje hospicjum w Kiel- 
cach-Karczówce z 9 misjami i 1 renowacją, następnie Tuchów: 4 misje i 4 re­
nowacje, Łomnica Zdrój: 1 misja i 1 renowacja, Wilno 1 renowacja17. Łącznie 
w latach 1939-1945 redemptoryści przeprowadzili 45 prac misyjnych i 12 
renowacji w następujących diecezjach: kieleckiej (35 misji, 4 renowacje), kra­
kowskiej (6 misji, 3 renowacje), tarnowskiej (3 misje, 2 renowacje), przemyskiej 
(1 misja, 2 renowacje), wileńskiej (1 renowacja). Warto w tym miejscu 
wspomnieć również o misji obejmującej całe Kielce (23 III -  4 IV 1944 r.). 
Zorganizował ją bp Czesław Kaczmarek i aktywnie wspomagał modlitwą, 
słuchaniem spowiedzi i ciągłym zachęcaniem wiernych, aby zechcieli z niej 
skorzystać. Na życzenie biskupa w czasie misji szczególnie zwracano uwagę 
na: moralność w rodzinach -  szerzej w naukach dla rodziców, obowiązek 
uczestniczenia w Mszy świętej, konieczność spowiedzi18. We wszystkich 
pozostałych misjach i renowacjach stosowano przedwojenne schematy i me­
tody w stopniu, na jaki pozwalały warunki wojenne i okupacyjne. Najpełniej 
ilustruje to misja w Łubaszowej (11-20 IX 1942 r.), w czasie której misjonarze 
zachowali tradycyjną strukturę i głosili kazania o: Zbawieniu Duszy, Różańcu, 
Spowiedzi, Śmierci, Piekle, Sądzie Bożym, Miłości Bliźniego. Święceniu Nie­
dzieli i Świąt, Szóstym i Siódmym Przykazaniu. Cała misja miała jeden 
podstawowy cel -  doprowadzić człowieka do nawrócenia i do spowiedzi 
odprawianej przed misjonarzami, jeżeli istniała taka możliwość. Misja kończyła 
się Komunią Generalną wszystkich stanów19.
Obok misji i renowacji główną formą oddziaływania apostolskiego redemp­
torystów były rekolekcje parafialne, które z racji działań wojennych zostały 
zawieszone do 1940 r. Wznowiono je w lutym owego roku. Przeprowadzono 
ich jednak niewiele. Przełomowy był rok 1943, z powodu zmiany kursu 
władz niemieckich wobec Kościoła. Wówczas wzrasta nagle ilość przeprowa­
dzonych rekolekcji parafialnych. Świadczy o tym dobitnie -  między innymi -  
następujące zestawienie: podczas gdy klasztor tuchowski w latach 1940-1942 
przeprowadził 12 rckołckcji, to w przełomowym 1943 r. az Z3. Podobny 
proces wzrostu wystąpił w innych klasztorach, chociaż ich aktywność była 
zróżnicowana i przedstawiała się następująco: Tuchów (130), Kraków (109),
16 APR, LAP, s. 25-28; AKRK Księga prac apostolskich klasztoru krakowskiego w latach 1939-1945, 
s. 158-320.
‘7 APR, LAP, s. 22-145.
18 AKRK, Kronika, t. 3, s. 1165; 1179-1182.
19 APR, o. J. Biłko, Wspomnienia, z. 3, s. 422-426.
MISJE I REKOLEKCJE REDEMPTORYSTÓW W LATACH 1939-1945 123
Warszawa (52), Mościska (26), Kielce-Karczówka (24), Wilno (24), Lublin (11), 
Zamość (8), Łomnica-Zdrój (7). Wynikiem tego dynamizmu apostolskiego było 
przeprowadzenie podczas okupacji przez redemptorystów przynajmniej 430 
serii rekolekcji parafialnych w 9 diecezjach. Najwięcej tych prac stwierdzono 
w diecezji tarnowskiej (175), kieleckiej (80), warszawskiej (62), krakowskiej 
(34) oraz diecezji lubelskiej (19), wileńskiej (12), przemyskiej (14), lwowskiej 
(10), sandomierskiej (8), częstochowskiej (6)20. Rekolekcje były przeznaczone 
dla całej parafii lub dla jednego stanu. Zazwyczaj trwały od trzech do ośmiu 
dni i ich program był zależny od lokalnych uwarunkowań społecznych 
i religijnych. W czasie nauk rekolekcyjnych poruszano podstawowe prawdy 
wiary, zagadnienie Opatrzności Bożej, prawdy wieczne, problem cierpienia 
i panującego w świecie zła oraz bolączki parafian np: pijaństwo, donosiciel- 
stwo. Głoszono przynajmniej jedną naukę o spowiedzi. W kilkunastu parafiach 
księża pragnęli formalnej misji, ale ze względu na warunki wojenne nie 
można było jej przeprowadzić. Odprawiano więc sześciodniowe rekolekcje 
„per modum missionis" z naukami stanowymi i spowiedzią generalną21. Warto 
także odnotować 244 serii rekolekcji zamkniętych dla następujących grup 
rekolektantów: siostry zakonne (117 serii) zakonnicy (39), świeccy (39), księża 
(37), alumni seminariów duchownych (12) Najwięcej tych prac przeprowadził 
dom warszawski (91 )22.
W rekolekcjach brało udział wielu ludzi bezpośrednio zaangażowanych 
w ruchu oporu przeciw okupantom. O. Stanisław Solarz w swoich wspo­
mnieniach z tego okresu, tak opisał swoje zetknięcie się z partyzantami 
w parafii Wierna w czasie rekolekcji: -  „zupełnie brakowało młodzieży na 
naukach rekolekcyjnych. Ale gdy zbliżała się pora nauki stanowej dla 
młodzieży męskiej, łańcuch ludzi z lasu napełnił kościół. Do spowiedzi 
wszyscy przyszli. Po Mszy dziękowali za naukę w naszym duchu. Podniesiony 
na duchu wróciłem do twierdzy hitlerowskiej -  Krakowa, gdzie wszystko 
było „nur fur Deutsche"23.
Ojcowie, którzy zetknęli się z członkami ruchu oporu twierdzili, że 
dla tych ludzi problemem życiowym było tylko zagadnienie, czy 
uwięzionemu człowiekowi będącemu u kresu wytrzymałości, z obawy, aby 
drugich nie zdradzić, wolno zażyć truciznę..? I co zrobić, gdy organizacja 
wyda wyrok śmierci i poleci go wykonać na nieznanych im ludziach?24. 
O. Jan Dochniak wspomina, że rekolekcje w Służanach (50 km od Wilna), 
19-21 II 1944, „przeszły w podniosłym nastroju. W kościele święcono sztan­
dary, spotkałem się z dowódcą brygady partyzanckiej «Łopuszką». Gdy
20 APR, LAP, s. 22-144.
21 AKRK, Kronika, t. 3, s. 1194; 1136-1141.
22 APR, LAP, s. 22-144.
23 APR, o. S. Solarz, Pamiętniki, s. 55-61.
24 Relacja o. K. Franczyka z 30 IX 1982.
124 M aklan Sojka  C S s R
spowiadałem w kościele, widziałem, jak błyskały w słońcu hełm y polskich 
żołnierzy"25.
Całą działalność misyjno-rekolekcyjną w różnym stopniu i wymiarze 
prowadziło 68 redemptorystów. Najaktywniejsi z nich należeli do klasztoru 
krakowskiego. Byli to: o. Tadeusz Grodniewski -  który przeprowadził 31 
misji, 5 renowacji i 79 rekolekcji parafialnych oraz wygłosił kilkadziesiąt 
kazań okolicznościowych i konferencji dla sióstr, o. Józef Sochacki z 36 pracami 
misyjno-rekolekcyjnymi, o. Franciszek Marcinek, o. Marian Pirożyński -  każdy 
z 23 pracami misyjno-rekolekcyjnymi. Ze wspólnoty tuchowskiej następujący 
ojcowie najczęściej prowadzili prace apostolskie: o. Kazimierz Hołda, 91 serii 
rekolekcji różnego typu i 1 misję, o. Jan Biłko 51 różnych prac, o. Stanisław 
Wójcik, który przeprowadził 41 serii rekolekcji i 1 misję, a także o. Dominik 
Stawarz z 23 rekolekcjami i 1 misją i o. Józef Puchalik z 24 rekolekcjami. 
W Kielcach najaktywniejszy był o. Karol Szrant z 36 pracami, w Wilnie o. 
Jan Dochniak z 17 pracami, w Łomnicy -  o. Stanisław Zdunek 16 prac. O. 
Konstanty Franczyk, działający w latach 1939-1945 na trzech placówkach: 
w Warszawie, Krakowie, Kielcach, wygłosił 26 serii misyjno-rekolekcyjnych26.
Podsumowując należy stwierdzić, że redemptoryści jako jedni z nielicznych 
podjęli się prowadzenia misji i rekolekcji oraz szeregu innych akcji pastoral­
nych. Cały ten apostolat podtrzymywał ludzi na duchu, dawał nadzieję 
i rozbudzał wiarę w łepsze jutro, wzmacniał patriotyzm i poczucie tożsamości 
narodowej; uczulał na potrzeby bliźnich oraz przywracał ludziom godność 
wtedy, gdy ją straszliwie deptano.
25 Relacja o. J. Dochniaka z 22 IV 1982.
26 AKRK, Księga prac apostolskich klasztoru krakowskiego w latach 1939-1945, s. 158-320.


http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/download/1447/1342

Misje i rekolekcje redemptorystów w latach 1939-1945

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Analecta Cracoviensia

Folia Historica Cracoviensia