Review: Jan Kopiec, The Gliwice Diocese - history and the present day, Gliwice 1999Recenzja: Jan Kopiec, Diecezja Gliwicka - dzieje i współczesność, Gliwice 199

Niewarowski, Sebastian

Polish

Analecta Cracoviensia

Vol. 8 FOLIA HISTORICA CRACOVIENSIA 2002Jan K o p i e c ,  Diecezja gliwicka -  dzieje i współczesność, Gliwice 1999, ss. 134Reorganizacja struktur administracji terytorialnej Kościoła katolickiego na ziemiach polskich z r. 1992 przyniosła zmianę granic wszystkich istnieją­cych dotychczas na terytorium Polski diecezji, jak i powstanie nowych. Wśród tych ostatnich znajduje się również biskupstwo gliwickie, utworzone na zie­miach należących uprzednio do diecezji opolskiej, katowickiej i częstochow­skiej. Weszło ono w skład nowo erygowanej metropolii górnośląskiej, zwanej też w wielu publikacjach, a nawet w oficjalnych dokumentach, metropolią górnośląską, choć nazwa taka nie została użyta w bulli cyrkumskrypcyjnej „Totus tuus Poloniae populus”. Stolicą omawianego biskupstwa są Gliwice, należy zaś ono (obok sosnowieckiego) do najmniejszych Kościołów lokalnych w Polsce, gdy idzie o obszar, jaki obejmuje.Choć tak młoda, diecezja ta doczekała się już publikacji książkowej po­święconej jej dziejom, ogłoszonej drukiem w roku 1999. Inspiracją dla przy­gotowania omawianej edycji były zaplanowane na 15 VI 1999 odwiedziny w Gliwicach Ojca św. Jana Pawła II. Nieoczekiwanie doszły one do skutku dopiero w dwa dni później, 17 VI 1999, pośród wyjątkowych okoliczności, dzięki czemu zapewne na trwałe zapisały się w dziejach pontyfikatu papieża- -Polaka. Owego wszakże, szczególnie pamiętnego momentu w krótkiej historii diecezji gliwickiej, tytułowa książka nie obejmuje, ukazała się bowiem jeszcze przed papieską pielgrzymką do Ojczyzny.Stosunkowo niepokaźna objętościowo (w formacie 8°) publikacja, wy­dana na papierze kredowym, starannie przy tym wydrukowana, tudzież wzbo­gacona 28 barwnymi ilustracjami (27 zdjęć + kolorowa mapa diecezji), wyszła spod pióra zawodowego historyka Kościoła, biskupa pomocniczego w Opolu Jana Kopca, profesora na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego. Godzi się zresztą nadmienić w tym miejscu, iż Autor pochodzi właśnie z ziem, które weszły w r. 1992 w skład biskupstwa ze stolicą w Gliwicach, co dodat­kowo uzasadnia podjęcie przez tegoż badacza odnośnego tematu. Koncepcja edycji wyłożona została na s. 10, tam też dokonano omówienia ważniejszej literatury przedmiotu (s. 10-11), jakkolwiek osobno zestawiony wybór biblio­grafii (też zresztą bardzo selektywny) znajdzie Czytelnik na końcu książki (s. 124-127). Od razu na wstępie, we „Wprowadzeniu” (s. 11), Autor sformu­łował postulat (ponowiony na s. 124) przygotowania w przyszłości monografii historycznej diecezji gliwickiej, dając tym samym do zrozumienia, iż obecna jego publikacja do tego tytułu nie pretenduje. Pozwala to spojrzeć na recenzo­waną książkę z większą dozą wyrozumiałości, gdy chodzi o wszelkie uprosz­czenia, pobieżne przejście nad poruszonym zagadnieniem, czy nawet pewne pominięcia kwestii, które wydają się istotne (dotyczy to zwłaszcza epok wcze­śniejszych), albowiem popularyzatorski charakter edycji do różnego rodzaju366 RECENZJEskrótów w wykładzie dziejów lokalnego Kościoła nie tylko zachęcał, ale wręcz przymuszał.Świadomie wspomnieliśmy powyżej o historii Kościoła postrzeganej przez pryzmat losów regionu, nie zaś o diecezji gliwickiej jako takiej, oma­wiana książka nie zawęża się bowiem do kilkuletnich dziejów tejże. Biskup­stwu z ośrodkiem w Gliwicach poświęcony jest w zasadzie tylko końcowy fragment rozdziału I. oraz zakończenie. Cała reszta, to ukazanie drogi, jaką przebyła lokalna społeczność ludu wierzącego od momentu przyjęcia się na tych obszarach chrześcijaństwa, aż po uzyskanie własnej diecezji. Na prze­strzeni sześciu rozdziałów Autor przedstawił więc rozciągnięte na całe mille­nium „dojrzewanie” zamieszkującej tą część Górnego Śląska wspólnoty wy­znawców Chrystusa do ukonstytuowania odrębnego Kościoła partykularnego. W rozdziale I. Autor zawarł mianowicie niezwykle skrótowy rys dziejów po­litycznych terytoriów wchodzących dziś w skład tytułowej diecezji, natomiast w rozdziałach II-VI -  odpowiednio historię religijną ujętą w pięć okresów (od chrystianizacji do reformacji, od tejże do końca panowania habsburskiego nad Śląskiem, okres rządów pruskich, diecezja katowicka, administracja apostol­ska i następnie diecezja opolska), z których ostatnie po części zachodzą na sie­bie w warstwie chronologicznej.Omawiana publikacja, jak już wyżej zaznaczono, posiada charakter na wskroś popularyzatorski, stąd nie ma sensu wdawać się w polemiki z Autorem w kwestiach merytorycznych. Tym niemniej nie sposób nie zwrócić uwagi na pewne usterki, czy też miejsca wzbudzające wątpliwości, od których wszakże żadna bodaj praca nie jest wolna.Z zagadnień dyskusyjnych:s. 15-16: Na genezę i same okoliczności przejścia kasztelanii bytom­skiej i oświęcimskiej we władanie Piastów śląskich spogląda się dziś cokol­wiek odmiennie, niż to przedstawił -  w ślad za starszą literaturą przedmiotu -  Jan Kopiec1;s. 24-25: Istnienie kasztelanii gliwickiej nie jest faktem źródłowo po­świadczonym, a jedynie koncepcją historiograficzną, którą starał się ugrunto­wać -  wszakże w sposób mało przekonywujący -  Jerzy Horwat2. Podobnie rzecz przedstawia się z kasztelanią oleską;s. 30 (także 37, 46): Autor wzmiankuje wpierw o franciszkanach- minorytach, choć to synonimy, natomiast kilka wierszy dalej franciszkanów- obserwantów (to już nie synonimy) nazywa bernardynami. Tymczasem termin ten, historycznie uzasadniony dla ziem polskich (w odniesieniu do wieków1 Ostatnio: J R a j m a n ,  Mieszko Plątonogi, pierwszy książę raciborsko-opolski (1173- -1211), „Kwartalnik Historyczny” 103: 1996 nr 1, s. 32 nn; E. R y m a r , Kiedy Mieszko Pląto­nogi panował w Krakowie?, „Roczniki Historyczne” 65:1999, s. 18; J. B i e n i a k , Mistrz Win­centy w życiu politycznym Polski przełomu XII i XIII wieku, [w:] Mistrz Wincenty Kadłubek. Człowiek i dzieło, pośmiertny kult i legenda, pod red. K. R. P r o k o p a ,  Kraków 2001, s. 24 nn.2 J. K  H o r w a t ,  Księstwo bytomskie i jego podziały do końca XV w., Gliwice 1993, pas­sim (zwł. s. 48-49).RECENZJE 367XV-XIX), w przypadku śląskich konwentów (a o nich w książce mowa) nie jest właściwy;s. 30: Przy informacji o powstaniu cysterskiego klasztoru w Rudach należałoby oczekiwać bezwzględnie wzmianki, iż zakonnicy sprowadzeni tu zostali z Jędrzejowa (u cystersów tzw. filiacja konwentów odgrywała istotną rolę, znajdowała bowiem realne przełożenie na życie danej wspólnoty -  np. gdy chodzi o wizytacje);s. 32: Pisząc o życiu religijnym wiernych w wiekach średnich Autor wspomina o przystępowaniu do sakramentów, w tym do Eucharystii. Szkoda jednak, iż nie uświadomił on współczesnemu Czytelnikowi, przyzwyczajone­mu do możliwości częstego przyjmowania Komunii św., że do tej ostatniej przystępowano wówczas z zasady bardzo rzadko, o czym w znacznej mierze zadecydowało ówczesne ustawodawstwo synodalne. Wskazać tu można na znamienny casus wybitnego teologa z przełomu XTV i XV wieku Mateusza z Krakowa, kanonika i kaznodziei uniwersyteckiego w Pradze, zarazem profe­sora tamtejszej wszechnicy, późniejszego zaś biskupa Wormacji i legata pa­pieskiego. Jego gruntownie pod względem teologicznym uzasadniona naukao częstej Komunii św. wiernych została odrzucona przez obradujący w r. 1389 w Pradze synod, który zezwolił świeckim przystępować do stołu Pańskiego co najwyżej raz w miesiącu;s. 33: Podana przez J. Kopca liczba gliwiczan immatrykulowanych w Akademii Krakowskiej do schyłku XV wieku wymaga weryfikacji, w in­nych opracowaniach napotkać bowiem można na odmienne w tym względzie szacunki3;s. 33: Autor oględnie tylko wspomina, że najstarszy w Gliwicach szpi- tal-przytułek Św. Trójcy „istniał w XV w. [i] wybudowany został z inicjatywy mieszczan gliwickich”. Szkoda, że nie zostało przy tym odnotowane, iż doku­ment zatwierdzenia tej fundacji, dokonanej przez wójta Michała Pilleatora, z roku 1409, zachował się po dziś dzień w oryginale w zbiorach Archiwum Państwowego w Gliwicach4;s. 44: Z podobną sytuacją mamy do czynienia, gdy chodzi o wzmian­kowany dokument biskupa wrocławskiego Andrzeja Jerina z r. 1587. I on przetrwał w zbiorach wspomnianego archiwum, a nadto jego wizerunek zre- produkowany został w ogłoszonej przed kilku laty monografii historycznej Gliwic5;s. 55: Stwierdzenie, iż „w Gliwicach osiedli w latach 1612-1614 fran- ciszkanie-reformaci z Krakowa”, jest -  gdy chodzi o tę ostatnią informację -3 Np.: J. R a j m a n , Średniowieczne Gliwice i ich związki z Krakowem. Rozwój miasta na tle osadnictwa dekanatu gliwickiego, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 13: 1998, s. 59 (tabela 4, gdzie wszakże opuszczone zostały pojedyncze postaci).4 J. W o l a n i n ,  Dokumenty XV-XVIII-wieczne w zasobie Archiwum Państwowego w Gliwicach, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 2: 1986, s. 211; taż, Archiwum Państwowe w Gliwicach i jego źródła do 1532 roku, [w:] Historia Gliwic, pod red. J. D r a b i n y ,  Gliwice 1995, s. 88.5 J. W o 1 an i n , Dokumenty XV-XVIII-wieczne ..., s. 218; Historia Gliwic, s. 147, 149 (tu reprodukcja).368 RECENZJEnadmiernie uproszczonym przedstawieniem dość skomplikowanych okolicz­ności, jakie towarzyszyły utworzeniu gliwickiej placówki reformatów6.Dotknęliśmy tu sygnalizowanej powyżej kwestii uproszczeń i „skrótów myślowych”, które jakkolwiek w tego rodzaju pracach nieuniknione, nie po­winny jednak prowadzić do zniekształcenia sensu wypowiedzi czy też przybie­rać postać cokolwiek dziwacznych sformułowań (jak np.: [s. 35] „napięcia ty­powo feudalne”, [s. 37] „sztab husytów”, [s. 39-40] „cesarscy Habsburgowie”, [s. 68] „zamknięciu uległo opactwo w Rudach”). To, co zwykło się określać mianem wzmianki źródłowej, Autor nazywa nieco osobliwie „dokumentacyjną informacją” (s. 22), gdzie indziej znów pisze o „dokumentacyjnym podkładzie źródeł” (s. 90-91). Z tekstu na s. 37 dowiadujemy się, iż „husyci [...] właśnie w Gliwicach [...] stworzyli centrum dla swego ruchu”, która to wypowiedź stanowi kolejny przejaw nadmiernej „kondensacji” faktów, prowadzącej do wypaczenia sensu. O księciu siedmiogrodzkim Gabrielu Bethlenie (tu z wę­gierska zwanym Bethlen Gabor), dowiadujemy się, iż by ł,jednym z wodzów [...] wojny trzynastoletniej” (s. 40), która to charakterystyka niespecjalnie Czytelnikowi przybliża, o jaką postać chodzi. Miast używać opisowej formy: „kościół dla protestantów” (s. 42), prościej byłoby posłużyć się terminem: zbór. Chyba, że Autor chciał uniknąć wywołania u Czytelnika pejoratywnych skojarzeń, jakie mogą u niektórych wiązać się z tym pojęciem, ale w takim ra­zie jak ocenić wzmiankę o „wyznawcach Kalwina” (s. 44). Dalece to niesto­sowna zbitka, uzasadnione jest bowiem mówić o wyznawcach Buddy, Wisznu, Kriszny, shinto, itp., ale nie w odniesieniu do Jana Kalwina, genewski refor­mator nie był bowiem „ubóstwionym” pośmiertnie założycielem nowej religii. Gdzie indziej znów Autor posłużył się terminami: feudalizm, kapitalizm i im­perializm, na określenie trzech różnych formacji ustrójowo-społecznych (s. 92), nie dostrzegając, iż trzecie z wyliczonych pojęć należy do innej kategorii, aniżeli dwa poprzednie. Drobnym mankamentem, niemniej drażniącym oko recenzenta, jest dostrzegalny w wielu miejscach brak trzymania się obowią­zujących zasad w zakresie pisowni wielkich i małych liter (np.: [s. 30] „brama krakowska”, [s. 44] „Ziemia Toszecka”, [s. 46] „Episkopat Polski” (w odnie­sieniu do XVII w.!), [s. 57] „Ziemia Lubliniecka”, [s. 59] „Ziemia Bytomskai Gliwicka”, [s. 112] obok innych zakonów, pisanych zasadnie z małej litery, tylko zmartwychwstańcy -  nie wiadomo dlaczego -  z dużej, [s. 116] „Diecezja Opolska”, [s. 119] „Biskup Gliwicki”, „Biskup Ordynariusz”).Oddzielne biogramy -  w obrębie rozdziałów -  poświęca Autor gliwic­kim biskupom: Janowi Wieczorkowi (s. 116-117) i Gerardowi Kuszowi (s. 117-118), co w pełni zrozumiałe, a także kilku wybitnym, XIX-wiecznym duszpasterzom, czynnym na obszarze współczesnej diecezji gliwickiej, któ­rych pamięć żyje po dziś dzień (s. 75-81), co dopuszczalne. W tym wszakże kontekście wypada wyrazić zdziwienie, iż nie zwrócono uwagi Czytelnika na osobę niegdysiejszego ordynariusza katowickiego Herberta Bednorza (1908—6 M.in.: A. H. B ł a ż k i e w i c z ,  Powstanie małopolskiej prowincji reformatów (1587— 1639), „Nasza Przeszłość” 14:1961, s. 100 nn.; także: Historia Gliwic, s. 158.RECENZJE 369-1988), który urodził się właśnie w Gliwicach. Wzmiankując przelotnie o nim w rozdziale poświęconym diecezji katowickiej (śląskiej). Autor nawet nie na­pomknął, iż hierarcha ten był gliwiczaninem, o co aż się prosiło (s. 103-104). Podobnież cokolwiek więcej uwagi można było poświęcić innemu wybitnemu gliwiczaninowi, jezuicie Marcinowi Strzodzie (1587-1649) -  o nim na s. 44-457.Z pomniejszych spraw: na s. 9 (wiersz 3) chodzi o rok 1991, a nie 1992; gwałtowny przeskok w wywodzie historycznym na s. 16 z wieku XII od razu do XIX/XX jest bardzo odczuwalny i wartałoby ten fragment przepracować w ewentualnym drugim wydaniu pracy.Ponowna edycja książki J. Kopca z pewnością okaże się celowa, a i okazji zapewne nie braknie (w najbliższej perspektywie -  10. rocznica ery­gowania tytułowej diecezji, przypadająca na rok 2002). Niewątpliwie winno to być wydanie poszerzone o wydarzenia ostatnich lat -  na czele z wyżej wspo­mnianą, pamiętną pielgrzymkę papieską do Gliwic. Wartałoby też rozbudować wykład w partiach dotyczących epok wcześniejszych, a może też ten właśnie Autor podejmie się ambitniejszego dzieła skreślenia już nie popularnego eseju o dziejach Kościoła na obszarze wyznaczonym przez granice dzisiejszej diece­zji gliwickiej, lecz postulowanej monografii naukowej (o której wyżej). Tego wypada Mu życzyć.Sebastian Niewiarowski7 Zob.: F. G e r m a n ,  Marcin Strzoda, gliwiczanin, pierwszy polski historyk Śląska (1587-1649), „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 3: 1987, s. 229-245; 4: 1988, s. 265-266.

Jan Kopiec, Diecezja Gliwicka - dzieje i współczesność, Gliwice 1999

Folia Historica Cracoviensia

Vol. 8 FOLIA HISTORICA CRACOVIENSIA 2002
Jan K o p i e c ,  Diecezja gliwicka -  dzieje i współczesność, 
Gliwice 1999, ss. 134
Reorganizacja struktur administracji terytorialnej Kościoła katolickiego 
na ziemiach polskich z r. 1992 przyniosła zmianę granic wszystkich istnieją­
cych dotychczas na terytorium Polski diecezji, jak i powstanie nowych. Wśród 
tych ostatnich znajduje się również biskupstwo gliwickie, utworzone na zie­
miach należących uprzednio do diecezji opolskiej, katowickiej i częstochow­
skiej. Weszło ono w skład nowo erygowanej metropolii górnośląskiej, zwanej 
też w wielu publikacjach, a nawet w oficjalnych dokumentach, metropolią 
górnośląską, choć nazwa taka nie została użyta w bulli cyrkumskrypcyjnej 
„Totus tuus Poloniae populus”. Stolicą omawianego biskupstwa są Gliwice, 
należy zaś ono (obok sosnowieckiego) do najmniejszych Kościołów lokalnych 
w Polsce, gdy idzie o obszar, jaki obejmuje.
Choć tak młoda, diecezja ta doczekała się już publikacji książkowej po­
święconej jej dziejom, ogłoszonej drukiem w roku 1999. Inspiracją dla przy­
gotowania omawianej edycji były zaplanowane na 15 VI 1999 odwiedziny 
w Gliwicach Ojca św. Jana Pawła II. Nieoczekiwanie doszły one do skutku 
dopiero w dwa dni później, 17 VI 1999, pośród wyjątkowych okoliczności, 
dzięki czemu zapewne na trwałe zapisały się w dziejach pontyfikatu papieża- 
-Polaka. Owego wszakże, szczególnie pamiętnego momentu w krótkiej historii 
diecezji gliwickiej, tytułowa książka nie obejmuje, ukazała się bowiem jeszcze 
przed papieską pielgrzymką do Ojczyzny.
Stosunkowo niepokaźna objętościowo (w formacie 8°) publikacja, wy­
dana na papierze kredowym, starannie przy tym wydrukowana, tudzież wzbo­
gacona 28 barwnymi ilustracjami (27 zdjęć + kolorowa mapa diecezji), wyszła 
spod pióra zawodowego historyka Kościoła, biskupa pomocniczego w Opolu 
Jana Kopca, profesora na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego. 
Godzi się zresztą nadmienić w tym miejscu, iż Autor pochodzi właśnie z ziem, 
które weszły w r. 1992 w skład biskupstwa ze stolicą w Gliwicach, co dodat­
kowo uzasadnia podjęcie przez tegoż badacza odnośnego tematu. Koncepcja 
edycji wyłożona została na s. 10, tam też dokonano omówienia ważniejszej 
literatury przedmiotu (s. 10-11), jakkolwiek osobno zestawiony wybór biblio­
grafii (też zresztą bardzo selektywny) znajdzie Czytelnik na końcu książki 
(s. 124-127). Od razu na wstępie, we „Wprowadzeniu” (s. 11), Autor sformu­
łował postulat (ponowiony na s. 124) przygotowania w przyszłości monografii 
historycznej diecezji gliwickiej, dając tym samym do zrozumienia, iż obecna 
jego publikacja do tego tytułu nie pretenduje. Pozwala to spojrzeć na recenzo­
waną książkę z większą dozą wyrozumiałości, gdy chodzi o wszelkie uprosz­
czenia, pobieżne przejście nad poruszonym zagadnieniem, czy nawet pewne 
pominięcia kwestii, które wydają się istotne (dotyczy to zwłaszcza epok wcze­
śniejszych), albowiem popularyzatorski charakter edycji do różnego rodzaju
366 RECENZJE
skrótów w wykładzie dziejów lokalnego Kościoła nie tylko zachęcał, ale 
wręcz przymuszał.
Świadomie wspomnieliśmy powyżej o historii Kościoła postrzeganej 
przez pryzmat losów regionu, nie zaś o diecezji gliwickiej jako takiej, oma­
wiana książka nie zawęża się bowiem do kilkuletnich dziejów tejże. Biskup­
stwu z ośrodkiem w Gliwicach poświęcony jest w zasadzie tylko końcowy 
fragment rozdziału I. oraz zakończenie. Cała reszta, to ukazanie drogi, jaką 
przebyła lokalna społeczność ludu wierzącego od momentu przyjęcia się na 
tych obszarach chrześcijaństwa, aż po uzyskanie własnej diecezji. Na prze­
strzeni sześciu rozdziałów Autor przedstawił więc rozciągnięte na całe mille­
nium „dojrzewanie” zamieszkującej tą część Górnego Śląska wspólnoty wy­
znawców Chrystusa do ukonstytuowania odrębnego Kościoła partykularnego. 
W rozdziale I. Autor zawarł mianowicie niezwykle skrótowy rys dziejów po­
litycznych terytoriów wchodzących dziś w skład tytułowej diecezji, natomiast 
w rozdziałach II-VI -  odpowiednio historię religijną ujętą w pięć okresów (od 
chrystianizacji do reformacji, od tejże do końca panowania habsburskiego nad 
Śląskiem, okres rządów pruskich, diecezja katowicka, administracja apostol­
ska i następnie diecezja opolska), z których ostatnie po części zachodzą na sie­
bie w warstwie chronologicznej.
Omawiana publikacja, jak już wyżej zaznaczono, posiada charakter na 
wskroś popularyzatorski, stąd nie ma sensu wdawać się w polemiki z Autorem 
w kwestiach merytorycznych. Tym niemniej nie sposób nie zwrócić uwagi na 
pewne usterki, czy też miejsca wzbudzające wątpliwości, od których wszakże 
żadna bodaj praca nie jest wolna.
Z zagadnień dyskusyjnych:
s. 15-16: Na genezę i same okoliczności przejścia kasztelanii bytom­
skiej i oświęcimskiej we władanie Piastów śląskich spogląda się dziś cokol­
wiek odmiennie, niż to przedstawił -  w ślad za starszą literaturą przedmiotu -  
Jan Kopiec1;
s. 24-25: Istnienie kasztelanii gliwickiej nie jest faktem źródłowo po­
świadczonym, a jedynie koncepcją historiograficzną, którą starał się ugrunto­
wać -  wszakże w sposób mało przekonywujący -  Jerzy Horwat2. Podobnie 
rzecz przedstawia się z kasztelanią oleską;
s. 30 (także 37, 46): Autor wzmiankuje wpierw o franciszkanach- 
minorytach, choć to synonimy, natomiast kilka wierszy dalej franciszkanów- 
obserwantów (to już nie synonimy) nazywa bernardynami. Tymczasem termin 
ten, historycznie uzasadniony dla ziem polskich (w odniesieniu do wieków
1 Ostatnio: J R a j m a n ,  Mieszko Plątonogi, pierwszy książę raciborsko-opolski (1173- 
-1211), „Kwartalnik Historyczny” 103: 1996 nr 1, s. 32 nn; E. R y m a r , Kiedy Mieszko Pląto­
nogi panował w Krakowie?, „Roczniki Historyczne” 65:1999, s. 18; J. B i e n i a k , Mistrz Win­
centy w życiu politycznym Polski przełomu XII i XIII wieku, [w:] Mistrz Wincenty Kadłubek. 
Człowiek i dzieło, pośmiertny kult i legenda, pod red. K. R. P r o k o p a ,  Kraków 2001, s. 24 nn.
2 J. K  H o r w a t ,  Księstwo bytomskie i jego podziały do końca XV w., Gliwice 1993, pas­
sim (zwł. s. 48-49).
RECENZJE 367
XV-XIX), w przypadku śląskich konwentów (a o nich w książce mowa) nie 
jest właściwy;
s. 30: Przy informacji o powstaniu cysterskiego klasztoru w Rudach 
należałoby oczekiwać bezwzględnie wzmianki, iż zakonnicy sprowadzeni tu 
zostali z Jędrzejowa (u cystersów tzw. filiacja konwentów odgrywała istotną 
rolę, znajdowała bowiem realne przełożenie na życie danej wspólnoty -  np. 
gdy chodzi o wizytacje);
s. 32: Pisząc o życiu religijnym wiernych w wiekach średnich Autor 
wspomina o przystępowaniu do sakramentów, w tym do Eucharystii. Szkoda 
jednak, iż nie uświadomił on współczesnemu Czytelnikowi, przyzwyczajone­
mu do możliwości częstego przyjmowania Komunii św., że do tej ostatniej 
przystępowano wówczas z zasady bardzo rzadko, o czym w znacznej mierze 
zadecydowało ówczesne ustawodawstwo synodalne. Wskazać tu można na 
znamienny casus wybitnego teologa z przełomu XTV i XV wieku Mateusza 
z Krakowa, kanonika i kaznodziei uniwersyteckiego w Pradze, zarazem profe­
sora tamtejszej wszechnicy, późniejszego zaś biskupa Wormacji i legata pa­
pieskiego. Jego gruntownie pod względem teologicznym uzasadniona nauka
o częstej Komunii św. wiernych została odrzucona przez obradujący w r. 1389 
w Pradze synod, który zezwolił świeckim przystępować do stołu Pańskiego co 
najwyżej raz w miesiącu;
s. 33: Podana przez J. Kopca liczba gliwiczan immatrykulowanych 
w Akademii Krakowskiej do schyłku XV wieku wymaga weryfikacji, w in­
nych opracowaniach napotkać bowiem można na odmienne w tym względzie 
szacunki3;
s. 33: Autor oględnie tylko wspomina, że najstarszy w Gliwicach szpi- 
tal-przytułek Św. Trójcy „istniał w XV w. [i] wybudowany został z inicjatywy 
mieszczan gliwickich”. Szkoda, że nie zostało przy tym odnotowane, iż doku­
ment zatwierdzenia tej fundacji, dokonanej przez wójta Michała Pilleatora, 
z roku 1409, zachował się po dziś dzień w oryginale w zbiorach Archiwum 
Państwowego w Gliwicach4;
s. 44: Z podobną sytuacją mamy do czynienia, gdy chodzi o wzmian­
kowany dokument biskupa wrocławskiego Andrzeja Jerina z r. 1587. I on 
przetrwał w zbiorach wspomnianego archiwum, a nadto jego wizerunek zre- 
produkowany został w ogłoszonej przed kilku laty monografii historycznej 
Gliwic5;
s. 55: Stwierdzenie, iż „w Gliwicach osiedli w latach 1612-1614 fran- 
ciszkanie-reformaci z Krakowa”, jest -  gdy chodzi o tę ostatnią informację -
3 Np.: J. R a j m a n , Średniowieczne Gliwice i ich związki z Krakowem. Rozwój miasta na 
tle osadnictwa dekanatu gliwickiego, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 13: 1998, s. 59 (tabela 4, 
gdzie wszakże opuszczone zostały pojedyncze postaci).
4 J. W o l a n i n ,  Dokumenty XV-XVIII-wieczne w zasobie Archiwum Państwowego 
w Gliwicach, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 2: 1986, s. 211; taż, Archiwum Państwowe 
w Gliwicach i jego źródła do 1532 roku, [w:] Historia Gliwic, pod red. J. D r a b i n y ,  Gliwice 
1995, s. 88.
5 J. W o 1 an i n , Dokumenty XV-XVIII-wieczne ..., s. 218; Historia Gliwic, s. 147, 149 
(tu reprodukcja).
368 RECENZJE
nadmiernie uproszczonym przedstawieniem dość skomplikowanych okolicz­
ności, jakie towarzyszyły utworzeniu gliwickiej placówki reformatów6.
Dotknęliśmy tu sygnalizowanej powyżej kwestii uproszczeń i „skrótów 
myślowych”, które jakkolwiek w tego rodzaju pracach nieuniknione, nie po­
winny jednak prowadzić do zniekształcenia sensu wypowiedzi czy też przybie­
rać postać cokolwiek dziwacznych sformułowań (jak np.: [s. 35] „napięcia ty­
powo feudalne”, [s. 37] „sztab husytów”, [s. 39-40] „cesarscy Habsburgowie”, 
[s. 68] „zamknięciu uległo opactwo w Rudach”). To, co zwykło się określać 
mianem wzmianki źródłowej, Autor nazywa nieco osobliwie „dokumentacyjną 
informacją” (s. 22), gdzie indziej znów pisze o „dokumentacyjnym podkładzie 
źródeł” (s. 90-91). Z tekstu na s. 37 dowiadujemy się, iż „husyci [...] właśnie 
w Gliwicach [...] stworzyli centrum dla swego ruchu”, która to wypowiedź 
stanowi kolejny przejaw nadmiernej „kondensacji” faktów, prowadzącej do 
wypaczenia sensu. O księciu siedmiogrodzkim Gabrielu Bethlenie (tu z wę­
gierska zwanym Bethlen Gabor), dowiadujemy się, iż by ł,jednym z wodzów 
[...] wojny trzynastoletniej” (s. 40), która to charakterystyka niespecjalnie 
Czytelnikowi przybliża, o jaką postać chodzi. Miast używać opisowej formy: 
„kościół dla protestantów” (s. 42), prościej byłoby posłużyć się terminem: 
zbór. Chyba, że Autor chciał uniknąć wywołania u Czytelnika pejoratywnych 
skojarzeń, jakie mogą u niektórych wiązać się z tym pojęciem, ale w takim ra­
zie jak ocenić wzmiankę o „wyznawcach Kalwina” (s. 44). Dalece to niesto­
sowna zbitka, uzasadnione jest bowiem mówić o wyznawcach Buddy, Wisznu, 
Kriszny, shinto, itp., ale nie w odniesieniu do Jana Kalwina, genewski refor­
mator nie był bowiem „ubóstwionym” pośmiertnie założycielem nowej religii. 
Gdzie indziej znów Autor posłużył się terminami: feudalizm, kapitalizm i im­
perializm, na określenie trzech różnych formacji ustrójowo-społecznych (s. 
92), nie dostrzegając, iż trzecie z wyliczonych pojęć należy do innej kategorii, 
aniżeli dwa poprzednie. Drobnym mankamentem, niemniej drażniącym oko 
recenzenta, jest dostrzegalny w wielu miejscach brak trzymania się obowią­
zujących zasad w zakresie pisowni wielkich i małych liter (np.: [s. 30] „brama 
krakowska”, [s. 44] „Ziemia Toszecka”, [s. 46] „Episkopat Polski” (w odnie­
sieniu do XVII w.!), [s. 57] „Ziemia Lubliniecka”, [s. 59] „Ziemia Bytomska
i Gliwicka”, [s. 112] obok innych zakonów, pisanych zasadnie z małej litery, 
tylko zmartwychwstańcy -  nie wiadomo dlaczego -  z dużej, [s. 116] „Diecezja 
Opolska”, [s. 119] „Biskup Gliwicki”, „Biskup Ordynariusz”).
Oddzielne biogramy -  w obrębie rozdziałów -  poświęca Autor gliwic­
kim biskupom: Janowi Wieczorkowi (s. 116-117) i Gerardowi Kuszowi 
(s. 117-118), co w pełni zrozumiałe, a także kilku wybitnym, XIX-wiecznym 
duszpasterzom, czynnym na obszarze współczesnej diecezji gliwickiej, któ­
rych pamięć żyje po dziś dzień (s. 75-81), co dopuszczalne. W tym wszakże 
kontekście wypada wyrazić zdziwienie, iż nie zwrócono uwagi Czytelnika na 
osobę niegdysiejszego ordynariusza katowickiego Herberta Bednorza (1908—
6 M.in.: A. H. B ł a ż k i e w i c z ,  Powstanie małopolskiej prowincji reformatów (1587— 
1639), „Nasza Przeszłość” 14:1961, s. 100 nn.; także: Historia Gliwic, s. 158.
RECENZJE 369
-1988), który urodził się właśnie w Gliwicach. Wzmiankując przelotnie o nim 
w rozdziale poświęconym diecezji katowickiej (śląskiej). Autor nawet nie na­
pomknął, iż hierarcha ten był gliwiczaninem, o co aż się prosiło (s. 103-104). 
Podobnież cokolwiek więcej uwagi można było poświęcić innemu wybitnemu 
gliwiczaninowi, jezuicie Marcinowi Strzodzie (1587-1649) -  o nim na s. 44-457.
Z pomniejszych spraw: na s. 9 (wiersz 3) chodzi o rok 1991, a nie 1992; 
gwałtowny przeskok w wywodzie historycznym na s. 16 z wieku XII od razu 
do XIX/XX jest bardzo odczuwalny i wartałoby ten fragment przepracować 
w ewentualnym drugim wydaniu pracy.
Ponowna edycja książki J. Kopca z pewnością okaże się celowa, 
a i okazji zapewne nie braknie (w najbliższej perspektywie -  10. rocznica ery­
gowania tytułowej diecezji, przypadająca na rok 2002). Niewątpliwie winno to 
być wydanie poszerzone o wydarzenia ostatnich lat -  na czele z wyżej wspo­
mnianą, pamiętną pielgrzymkę papieską do Gliwic. Wartałoby też rozbudować 
wykład w partiach dotyczących epok wcześniejszych, a może też ten właśnie 
Autor podejmie się ambitniejszego dzieła skreślenia już nie popularnego eseju 
o dziejach Kościoła na obszarze wyznaczonym przez granice dzisiejszej diece­
zji gliwickiej, lecz postulowanej monografii naukowej (o której wyżej). Tego 
wypada Mu życzyć.
Sebastian Niewiarowski
7 Zob.: F. G e r m a n ,  Marcin Strzoda, gliwiczanin, pierwszy polski historyk Śląska 
(1587-1649), „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 3: 1987, s. 229-245; 4: 1988, s. 265-266.


http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/download/1359/1257

Jan Kopiec, Diecezja Gliwicka - dzieje i współczesność, Gliwice 1999

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Analecta Cracoviensia

Folia Historica Cracoviensia