Pluta-Salandra, Edyta Anna

Polish

Folia Historica Cracoviensia

219Edyta Anna Pluta-Salandra, Dzieje i kultura cystersów…
http://dx.doi.org/10.15633/fhc.3327 
Edyta Anna Pluta-Salandra
Uniwersytet Pedagogiczny
Dzieje i kultura cystersów w Polsce 1, 
pod red. Marcina Starzyńskiego, Dariusza 
Tabora CR, Societas Vistulana, Kraków 2016, 
ss. 280 (Cistercium Mater Nostra. Studia 
et Documenta, 3)
Zakon „szarych mnichów” powstał na bazie reformy, której zwolennicy po-
stulowali prostotę, surowość oraz przede wszystkim powrót do pierwotnej 
reguły św. Benedykta. Tak nakreślone aksjomaty cystersi starali się wdrażać 
we wszystkie dziedziny klasztornego życia1. Dziedziny te zostały poddane 
wszechstronnym badaniom, które obejmowały kwestie związane z historycz-
nymi aspektami przeprowadzonych fundacji składem osobowym, działalno-
ścią̨ gospodarczą, jak i lokacyjną „szarych mnichów”, ale także architekturą, 
sztuką oraz muzyką. Nie pominięto zagadnień duchowości, piśmiennictwa 
czy działalności misyjnej. Wynikiem podjętych na szeroką skalę badań, jest 
powstała imponująca pod względem ilości i różnorodności literatura zarówno 
polska, jak i zagraniczna2.
1. A. M. Wyrwa, Powstanie cystersów i jego rozwój na ziemiach polskich w średniowie-
czu, w: Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 1: Dzieje i kultura męskich klasztorów 
cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczpospolitej od średniowiecza do cza-
sów współczesnych, red. A. M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek, J. Dobosz, Po-
znań 1999, s. 28–33. 
2. M.in. T. Manteuffel, Papiestwo i cystersi: ze szczególnym uwzględnieniem ich roli 
w  Polsce na  przełomie XII i  XIII w., Warszawa 1955; Historia i  kultura cystersów 
w dawnej Polsce i ich europejskie związki, red. J. Strzelczyk, Poznań 1987 (Historia, 
135); Cystersi w  kulturze średniowiecznej Europy, red. J.  Strzelczyk, Poznań 1992; 
Monasticon Cisterciense Poloniae, t.  2: Katalog męskich klasztorów na  ziemiach 
220 Folia Historica Cracoviensia 24 (2018) z. 1
Przybywające stale nowe publikacje świadczą o tym, że pomimo zna-
czącej wiedzy i studiów na temat zakonu cystersów nadal pewne obszary 
wymagają pogłębionych badan i analiz. W kręgach badaczy zajmujących 
się powyższą tematyką pojawiają się godne uwagi inicjatywy angażujące 
uczonych różnych dyscyplin naukowych do podjęcia dyskusji nad osobliwo-
ścią zakonu cysterskiego. Przykładem tego rodzaju inicjatyw są seminaria 
dotyczące sztuki i kultury duchowej cystersów organizowane przez katedrę 
Historii Sztuki Starożytnej i Średniowiecznej Uniwersytetu Papieskiego Jana 
Pawła II w Krakowie. Recenzowana publikacja stanowi pokłosie ostatniego 
seminarium w ramach powyższego cyklu, które miało miejsce w 2014 roku. 
Pojawia się zatem pytanie, co owa praca wniosła do tematyki badań nad 
klasztorami cystersów na ziemiach polskich.
Na wstępie należy zaznaczyć, że redaktorzy stanęli przed trudnym 
zadaniem, charakterystycznym dla każdej pracy zbiorowej, jakim jest wy-
selekcjonowanie i uporządkowanie materiału. Struktura książki jest spójna 
i logiczna, co niewątpliwie wpływa na wartość publikacji. Praca składa się 
z czterech bloków tematycznych, dotyczących: architektury i krajobrazu, 
sztuki i liturgii, piśmiennictwa oraz historii i dziedzictwa. Zaprezentowane 
badania obejmują swym zasięgiem działalność cystersów na ziemiach pol-
skich oraz w Europie. Pod względem chronologicznym praca ma charakter 
przekrojowy, gdyż znajdziemy w niej artykuły z różnych epok, poczynając 
od średniowiecza po współczesność. Umożliwia to prześledzenie żywotności 
i trwałości pewnych motywów i symboli w kulturze cysterskiej.
Uczestnikom seminarium przyświecał cel poznania i ukazania czytelni-
kowi charyzmatu cysterskiego, który został zdefiniowany jako grupa wartości 
posiadanych i przekazywanych, ale także kształtowanych przez wspólnoty 
mnisze. Wartości te budują tożsamość wspólnoty oraz wpływają na interak-
cje ze społeczeństwem. Jest to założenie dość ogólne, umożliwiające dużą 
polskich i dawnej Rzeczpospolitej, red. A. M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek, 
Poznań 1999; Cystersi w społeczeństwie Europy Środkowej. Materiały z konferencji 
naukowej odbytej w klasztorze oo. Cystersów w Krakowie Mogile z okazji 900 roczni-
cy powstania Zakonu Ojców Cystersów. Poznań–Kraków-Mogiła 5–10 października, 
red. A. M. Wyrwa, J. Dobosz, Poznań 2000; I. Kołodziejczyk, Duchowość cysterska, 
Kraków 2002; K. Morajko OCist, Charyzmat zakonu cystersów. Studium historycz-
no-prawne, Kraków 2006; P. Droździk, M. Wcześny, Cystersi w Polsce, Nowy Sącz 
2009; I. Eberl, Cystersi: historia zakonu europejskiego, przeł. P. Włodyga, Kraków 
2011; P.  Droździk, M.  Wcześny, Cystersi w  Wąchocku, Nowy Sącz 2013; Cystersi 
w Polsce: podstawowe dokumenty, red. P. Chojnacki OCist, W. Polek OCist, K. Jan-
kosz OCist, Kraków 2014.
221Edyta Anna Pluta-Salandra, Dzieje i kultura cystersów…
swobodę interpretacji tematyki seminarium, a jednocześnie kompleksowe, 
gdyż daje sposobność do prześledzenia, w jaki sposób cystersi stosowali się 
do swoich zasad i w jakich dziedzinach życia się one przejawiały.
Pierwszy blok tematyczny – Architektura i krajobraz – rozpoczyna 
artykuł Ewy Łużynieckiej. Dotyczy on studiów nad architekturą francuskich 
klasztorów cysterskich w Obazine i Grosbot. Owe studia Łużyniecka podjęła 
wraz z zespołem badawczym Wydziału Architektury Politechniki Wrocław-
skiej, którego była kierownikiem. Czytelnikowi została nakreślona geneza 
obu wspólnot oraz czas włączenia ich do zakonu cysterskiego. Następnie au-
torka zaprezentowała wyniki badań dotyczące zarówno przeobrażeń budyn-
ków, jak i kościołów klasztornych. Szczegółowy i wnikliwy opis dokonanych 
zmian architektonicznych należałoby wzbogacić o wnioski odnoszące się 
do cysterskich charyzmatów, a dokładnie, czy ujawniły się one w badaniach 
autorki i jeżeli tak, to w jaki sposób. Ponadto tytuł owej publikacji sugeruje 
nam, że zawarte w niej artykuły będą dotyczyć dziejów i kultury cystersów 
w Polsce. W związku z tym pojawia się pytanie, czy istnieją kontakty pomiędzy 
cystersami z Obazine i Grosbot a cystersami z ziem polskich. Odpowiedź wy-
daje się być jednak przecząca, gdyż wpływ na rozwój tych dwóch francuskich 
klasztorów, jak i ich architektury miał zapewne fakt, że dopiero po pewnym 
czasie zostały one inkorporowane do zakonu cystersów. Natomiast klasztory 
na ziemiach polskich były filiami opactwa Morimond w bezpośredni (tzw. 
grupa małopolska) lub pośredni sposób (Wielkopolska, Śląsk)3, i to właśnie 
stamtąd czerpano główne wzorce. Tekst może jednak stanowić punkt wyjścia 
do badań nad podobieństwami i różnicami pomiędzy cystersami na ziemiach 
polskich a cystersami z innych terenów europejskich.
W kolejnym artykule zaprezentowane zostały wyniki badań archeolo-
giczno-architektonicznych strefy domu opackiego w Mogile, autorstwa Anny 
Bołęś-Błasik oraz Dariusza Niemca, którzy utworzyli dwuosobowy zespół 
badawczy. Wykazali liczne przebudowania w części klasztoru związanej z sie-
dzibą opacką i dokonali weryfikacji dotychczasowych ustaleń. Dzięki prze-
prowadzonym badaniom odkryto piec hypokaustyczny z pierwszej połowy 
XV wieku, XVIII-wieczny kanał ściekowy oraz wczesnorenesansową klatkę 
schodową. Autorzy wykazali się dużą kompetencją oraz szczegółowością 
3. Z. Świechowski, Architektura cystersów w Polsce, Czechach i na Węgrzech, w: Cy-
stersi w społeczeństwie Europy Środkowej…, dz. cyt., s. 55, 59, 63; A. Gajewski, Inne 
spojrzenie na  architekturę cysterską. Część 1:  Ideał architektury cysterskiej jako 
zwierciadło czasu, „Cistercium Mater Nostra” 4 (2010), s. 21–32.
222 Folia Historica Cracoviensia 24 (2018) z. 1
analiz, lecz jak w powyższym przypadku odczuwalny jest brak odwołania się 
do cysterskich postulatów architektonicznych4.
Ostatnim artykułem w tej części jest tekst Bogusława Krasnowolskiego 
odnoszący się do działalności osadniczej cystersów z Koprzywnicy, stanowią-
cy jednocześnie, jak zaznacza autor na wstępie, kontynuację wcześniejszych 
studiów nad planami urbanistycznymi miast (m.in. Kraków, Zawichost czy 
Sącz). W związku z tym Krasnowolski poddał analizie plany urbanistyczne 
Jasła i Koprzywnicy, wykazując pomiędzy owymi miejscowościami znaczne 
podobieństwa, które zaobserwował także w innych miastach małopolskich 
związanych ze wspólnotami cysterskimi. Owe prawidłowości dotyczyły regu-
larnego planu miast oraz wsi, według którego cystersi wyznaczali określoną 
przestrzeń dla sfery sacrum, budynków mieszkalnych oraz użytku publiczne-
go, a także tereny na działalność rolniczą. Co więcej, planowanie przestrzeni 
przez mnichów z Koprzywnicy miało charakteryzować się pragmatyzmem 
oraz regularnością, poprzez które nawiązywano do idei średniowiecznych 
uniwersaliów.
Kolejna część została poświęcona sztuce i  liturgii, gdzie w czterech 
artykułach badacze zaprezentowali wyniki swoich badań dotyczące ikono-
grafii i malarstwa cysterskiego. Dariusz Tabor CR wziął na warsztat graduał 
lubiąski oraz cysterski antyfonarz z Lubiąża, gdzie znajdują się miniatury 
przedstawiające mistrza w otoczeniu uczniów. Badacz zaproponował nowy 
sposób interpretacji owych przedstawień, postulując, aby w analizach cyster-
skich miniatur kierować się Lectio divina oraz consederatio, które są właściwe 
dla duchowości cysterskiej. Wedle tej optyki opat-mistrz jawi się jako osoba 
przygotowująca mnichów do modlitwy, a następnie kontemplacji, które pro-
wadzą do spotkania i tym samym doświadczenia Boga, będąc jednocześnie 
wstępem do doskonalenia osobistego poszczególnych członków wspólnoty.
W następnym artykule Mateusza Kawa OCist ukazuje charakterystycz-
ne przedstawienia ikonograficzne św. Bernarda z Clavirvaux, które zostały 
pogrupowane w cztery podstawowe typy (portret, św. Bernard z Matką Bożą, 
z Chrystusem ukrzyżowanym, sceny z życia opata), w ramach których badacz 
konstruuje swoją narrację. Wyróżnionym wariantom przedstawień towarzyszy 
wnikliwa analiza, dzięki której poznajemy źródła ujęć świętego. Ponadto 
autor podaje także najstarsze przykłady tego rodzaju ikonografii u cystersów 
na ziemiach polskich.
4. A. Gajewski, Inne spojrzenie na architekturę cysterską…, dz. cyt., s. 22–24.
223Edyta Anna Pluta-Salandra, Dzieje i kultura cystersów…
Malowidła ścienne Stanisława Samostrzelnika i rola grafiki w ich po-
wstawaniu była przedmiotem badań Beaty Frey-Stecowej. Autorka na wstępie 
zarysowała postać Stanisława Samostrzelnika, a także okoliczności odkrycia 
malowideł. Głównym jednak jej zadaniem było wykazanie wzorów graficz-
nych, którymi posłużył się cysterski mnich. Autorka nie wychodzi poza strefę 
dotychczasowych ustaleń, dodaje jednak nowe argumenty poperające tezę 
Andrzeja Mieczysława Olszewskiego o szczególnej roli dorobku niemiec-
kiego artysty Albrechta Dürera w twórczości Samostrzelnika.
Malarstwo religijne Janusza Matuszewskiego stanowiło przedmiot 
analiz Adama Organistego. Matuszewski jest współczesnym artystą, który 
w 2008 roku przekazał mnichom cysterskim z krakowskiej Mogiły swoje dzieło 
przedstawiające św. Bernarda z Clairvaux. Bezpośrednie wzorce do tego obra-
zu artysta czerpał od Domenica Theocopulosa (El Greca). Autor niniejszego 
szkicu ukazuje nam źródła inspiracji Matuszewskiego, ale także przedstawia 
twórczość owego artysty oraz etapy jej formowania, co pozwala na podjęcie 
próby interpretacji jego dzieł. Artysta w swych pracach wykorzystał typowe 
motywy przedstawień Opata z Clairvaux, był pod szczególnym wpływem 
baroku, ale także samej duchowości i formacji cysterskiej.
Rozdział poświęcony piśmiennictwu otwiera artykuł Marka Piotra 
Chojnackiego OCist, w którym to autor odwołał się do metafory gołębicy 
w pismach św. Bernarda z Clairvaux. W tym celu ukazał źródła, z których 
została zaczerpnięta tradycja interpretacyjna. Tym samym przedstawił ważne 
elementy duchowości i teologii cysterskiej, które chciał w swych pismach 
i naukach przekazać św. Bernard.
Artykuł Marcina Starzyńskiego stanowi interesujące studium, dzięki 
któremu poznajemy sposób pracy i podejście do dziejów wspólnoty pierw-
szego mogilskiego kronikarza. Należy zaznaczyć, że  kroniki klasztorne 
są niezwykle ciekawym źródłem, które nie tylko umożliwia poznanie dziejów 
wspólnoty, ale także osobę piszącego, m.in. jego podejście do dat, wydarzeń 
i otaczającej rzeczywistości. Starzyński zwrócił uwagę na te ważne aspek-
ty, ukazując sposób pozyskiwania wiedzy, podejście do historii wspólnoty 
i dziejów ogólnych, dokładność i wiarygodność pisarza, a także nakreślił jego 
osobowość. Pojawia się pytanie, w jaki sposób cysterski mnich wypowiadał 
się o swojej wspólnocie i czy są bezpośrednie odniesienia na kartach kroniki 
do duchowości, czy bardziej ogólnie – do charyzmatu cysterskiego.
Dwa ostatnie artykuły tej części poświęcone zostały kronice ko-
przywnickiej, pierwszy to studium źródłoznawcze Zofii Kozłowskiej, które 
224 Folia Historica Cracoviensia 24 (2018) z. 1
zostało wprowadzone do obiegu naukowego i przygotowane do druku przez 
Starzyńskiego. Drugi artykuł to szkic Macieja Zdanka ukazujący aktual-
ny stan wiedzy na temat kroniki oraz perspektywy badań nad nią. Autor 
zapowiedział, że źródło „w najbliższej przyszłości stanie się przedmiotem 
podstawowych studiów źródłoznawczych oraz edycji krytycznej z polskim 
tłumaczeniem” (s. 188).
Ostatni rozdział – Historia i dziedzictwo – zawiera jeden tekst au-
torstwa Tomasza Graffa, poświęcony patronatowi cystersów mogilskich nad 
kościołem pw. Wszystkich Świętych w Wadowicach. Historyk przedstawił 
aktualny stan badań oraz własną opinię na temat cysterskiego patronatu, 
który wedle badacza, wbrew ostatnim ustaleniom, nie wywierał szczególnego 
znaczenia na życie religijne wadowickiej społeczności.
Konkludując, niniejsza publikacja uaktualnia stan badań nad zakonem 
cystersów, co pozwala na głębsze poznanie zarówno wspólnot, jak i ich du-
chowości, umożliwia także prześledzenie, w jaki sposób cysterskie klasztory 
rozwijały się na przełomie wieków. Nawiązanie do wzorów europejskich 
prowadzi do zrozumienia występowania pewnych motywów czy symboliki 
u cysterskich wspólnot na ziemiach polskich. Zamieszczenie podsumowania 
mogłoby stanowić dopełnienie owej pracy, gdyż seminarium na pewno przy-
niosło wiele ciekawych wniosków, dziś czytelnikowi niedostępnych. Recen-
zowane studia oczywiście nie wyczerpują tematyki klasztorów cysterskich, 
jednakże wymienione szkice wyznaczają program badawczy na przyszłość, 
postulując nowoczesne i  interdyscyplinarne podejście do kwestii dziejów 
i kultury tego zakonu.


Dzieje i kultura cystersów w Polsce 1, pod red. Marcina Starzyńskiego, Dariusza Tabora CR, Societas Vistulana, Kraków 2016, ss. 280 (Cistercium Mater Nostra. Studia et Documenta, 3)

Analecta Cracoviensia

http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/download/3327/3227

Dzieje i kultura cystersów w Polsce 1, pod red. Marcina Starzyńskiego, Dariusza Tabora CR, Societas Vistulana, Kraków 2016, ss. 280 (Cistercium Mater Nostra. Studia et Documenta, 3)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Folia Historica Cracoviensia

Analecta Cracoviensia