Srogosz, Tadeusz

Przegląd Nauk Historycznych

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

PRZEGLĄD NAUK HISTORYCZNYCH R. XX, nr 2 (2021) 265–271https://doi.org/10.18778/1644-857X.20.02.10REVIEW OF HISTORICAL SCIENCES Vol. XX, No. 2 (2021) 265–271Received: 2021-04-22. Verified: 2021-04-22. Accepted: 2021-06-15© by the author, licensee Łódź University – Łódź University Press, Łódź, Poland. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution license CC BY-NC-ND 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/)Andrzej Stroynowski, Obrady sejmu grodzieńskiego 1784 roku. Stu-dium z dziejów kultury parlamentarnej, Wydawnictwo Naukowe Uniwer-sytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2020, ss. 250, aneksy.Na temat parlamentaryz- mu w okresie panowa-nia Stanisława Augu-sta Poniatowskiego istnieje pokaźna literatura, dotycząca poszczegól- nych sejmów, ugrupowań sejmowych czy przywódców parlamentarnych. Od lat badania o tej problematyce prowadzi też Andrzej Stroynowski, który temu zagadnieniu poświęcił rozprawę habilitacyjną, a także licz-ne artykuły, które zostały częścio-wo opublikowane w pracy zwartej1. Ponadto A. Stroynowski zorganizo- wał międzynarodową konferencję na temat dziejów parlamentaryzmu, a jej plon ukazał się w roku 20132. Recenzowana monografia zawiera szczegółowe fakty i interpretacje dotyczące jednego, ale istotnego z uwagi na jego miejsce wśród „sejmów jałowych” lat 1778–1786 – sejmu grodzieńskiego 1784 r. Zawężenie cezur czasowych pozwala na bardziej wszechstronną i dokładniejszą analizę zjawisk.1 A. S t roynowsk i, Opozycja sejmowa w dobie rządów Rady Nieustającej. Studium z dziejów kultury politycznej, Łódź 2005; i dem, „Wieczory sejmowe”. Stu-dia nad dziejami parlamentaryzmu w epoce stanisławowskiej, Częstochowa 2013.2 Kultura parlamentarna epoki staropolskiej, red. A. Stroynowski, Warsza- wa 2013.Recenzje266Bibliografia jest – jak sądzę – kompletna. W tym sensie zostały wypełnione wszelkie kryteria skrupulatności naukowej. Liczne źró-dła archiwalne, rozproszone w wielu archiwach i bibliotekach, a tak-że starodruki, wydawnictwa źródłowe i ówczesna prasa stanowiły podstawę do budowania solidnej narracji. Lista wykorzystanych zespołów archiwalnych i rękopisów jest znaczna. W tym miejscu podam tylko archiwa i biblioteki, gdzie Andrzej Stroynowski pro-wadził kwerendy rękopiśmienne: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Państwowe w Gdańsku, Archiwum Pań-stwowe w Poznaniu, Archiwum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk, Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Równie szeroki jest zestaw starodruków, wydawnictw źródłowych i ówczesnej prasy, które A. Stroynowski zgromadził w bloku źró-deł drukowanych i wydawnictw źródłowych. W tym zestawieniu ówczesna prasa została zlokalizowana na końcu, zresztą bez nie-zbędnych informacji dotyczących chociażby lat wydania. Nie uwa-żam tego rodzaju postępowania za właściwe, aczkolwiek jest to uwaga techniczna, niewpływająca na ocenę pracy. Zresztą uczeni zajmujący się warsztatem naukowym historyka proponują kolejne podziały źródeł. W moim przekonaniu jednak bardziej wskazany byłby podział źródeł drukowanych na starodruki, wydawnictwa źródłowe i ówczesną prasę. Należy więc podkreślić, że monografia oparta jest na szerokiej bazie piśmienniczej: i to zarówno doty-czącej parlamentaryzmu epoki stanisławowskiej, jak i szerszego zakresu merytorycznego i chronologicznego.Przyjęty układ pracy uważam za jak najbardziej prawidłowy. Monografia składa się z Wykazu skrótów, Wstępu, pięciu rozdziałów (I. Zwołanie sejmu do Grodna, II. Początek sejmu i obrady w izbie senatorskiej, III. Obrady w izbach rozłączonych, IV. Końcowe obra-dy i dorobek ustawodawczy, V. Formy aktywności parlamentarnej), Zakończenia, Aneksów, Bibliografii, Streszczeń w językach angiel-skim, litewskim, rosyjskim i ukraińskim oraz Indeksu nazwisk.We Wstępie Andrzej Stroynowski podał, że do napisania książ-ki skłonił go fakt, że sejm grodzieński 1784 r. zajmował wyjątko-we miejsce wśród „sejmów jałowych” lat 1778–1786, a ponadto wyróżniał się największym dorobkiem ustawodawczym i najspo-kojniejszym przebiegiem (s. 9). Historyk ten przywołał rozważa-nia Richarda Butterwicka-Pawlikowskiego, który określił różne Recenzje 267postawy badawcze ośrodków łódzkiego i warszawskiego w zakresie badań dziejów sejmów okresu Rady Nieustającej3. Autor zapre-zentował zatem podejście do tematu zakładające skoncentrowanie się na polityce wewnętrznej i na postawach sejmujących, wywo-dzące się z Uniwersytetu Łódzkiego (Wojciech Szczygielski, Witold Filipczak, a także sam Andrzej Stroynowski4). Odmienne podej-ście reprezentuje szkoła warszawska Jerzego Michalskiego (Zofia Zielińska, Adam Danilczyk, Dorota Dukwicz5), większą wagę przy-kładając do spraw zakulisowych, które w miarę możności da się zaprezentować przez badanie korespondencji politycznej. Andrzej Stroynowski zrezygnował zatem z szerszego omówienia sytuacji międzynarodowej i walki o mandaty na sejmikach poselskich, a skupił uwagę na samej dyskusji, na procedurze obrad i na do- robku ustawodawczym sejmu 1784 r.Mimo powyżej zarysowanej postawy badawczej Andrzej Stroy-nowski nie mógł całkowicie pominąć zagadnień sytuacji zewnętrz-nej i wewnętrznej Rzeczypospolitej, zwłaszcza zaś przebiegu akcji sejmikowej, od której zależał przecież skład izby poselskiej. W książ-ce szeroko został omówiony problem wyboru Grodna jako miejsca obrad, które mimo alternaty od 1752 r. było pomijane. Można się zgodzić ze stanowiskiem, że przywiązanie Stanisława Augusta do obrad w Warszawie wynikało z jego dążenia do unifikacji państwa, do przekreślenia jego unijnego charakteru. Jednak decyzja o Grod-nie jako miejscu obrad w 1784 r. zapadła w celu zdobycia popar-cia reprezentacji litewskiej. Na zakończenie tego fragmentu książki 3 R. Bu t t e rw i ck-Paw l ikowsk i, Jak pisać o dziejach sejmów doby Rady Nieustającej? W związku z monografią Adama Danilczyka o sejmie 1786 r., „Kwar-talnik Historyczny” 2012, R. CXIX, nr 3, s. 568–569. Trzeba jednak w tym miejscu zauważyć, że tego rodzaju analizy historiograficzne są zwykle przerysowane, dążą-ce do wyrazistej demarkacji stanowisk.4 Przykładowo: W. F i l i p c zak, Sejm 1778 roku, Warszawa 2000; i dem, Uwa-gi o funkcjonowaniu „wolnych” sejmów okresu Rady Nieustającej (1778–1786), [w:] Parlamentaryzm w Polsce we współczesnej historiografii, red. J. Bardach, W. Sudnik, Warszawa 1995, s. 117–126; W. Szc zyg i e l sk i, Krytyka parlamen-tarna Rady Nieustającej w początkach obrad Sejmu Wielkiego a problem konsty- tucyjnej reformy władz wykonawczych państwa, „Przegląd Nauk Historycznych” 2003, R. II, nr 2, s. 67–110; i dem, Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792, Łódź 1994.5 Przykładowo: A. Dan i l c zyk, W kręgu afery Dogrumowej. Sejm 1786 roku, Warszawa 2010; D. Dukwic z, Rosja wobec sejmu rozbiorowego warszawskie-go (1772–1775), Warszawa 2015; Z. Z i e l ińska, Sejmy polskie z lat 1764–1786, [w:] Parlamentaryzm w Polsce..., s. 107–116.Recenzje268Andrzej Stroynowski napisał: „Po tak prowadzonych przygotowa-niach i w świetle wyników sejmików poselskich jasnym było, że sejm grodzieński powinien przebiegać spokojnie, przy dominacji stronnictwa dworskiego” (s. 47).W rozdziale o początku sejmu i obradach w izbie senatorskiej Andrzej Stroynowski nie mógł pominąć uroczystego powitania kró-la w Grodnie i innych niezbędnych oficjalnych elementów wstęp-nych. Wobec wyjątkowych rozmiarów zwycięstwa partii dworskiej formalnością były rugi poselskie, wybór marszałka, którym został Franciszek Ksawery Chomiński, popierany zwłaszcza przez het-mana wielkiego litewskiego Michała Kazimierza Ogińskiego, a tak-że sekretarza sejmu. Długotrwałość obrad połączonych izb była wprawdzie niezgodna z konstytucją z 1768 r., ale powodowała ją konieczność przedstawienia królewskich propozycji ustawodaw-czych i ustosunkowania się do nich senatorów w trakcie wotów, przede wszystkim jednak wybory nowych konsyliarzy i komisarzy, a także zakwitowania magistratur, zwłaszcza czytanie sprawozdań deputacji kontrolujących ich dotychczasową pracę. W tym miejscu trzeba było jednak podkreślić wielokrotnie wskazywaną w litera-turze przedmiotu wadliwość procedury, czyli najpierw wybory do magistratur, a następnie dyskusja o ich działalności i udzielenie absolutorium. Andrzej Stroynowski omówił zagadnienia przedłu-żających się wyżej opisanych czynności w kontekście dyskusji nad koniecznością wydłużenia obrad sejmu.W kontekście problemu konieczności wydłużenia prac sejmu zostały również zanalizowane obrady w izbach rozłączonych. Ten najważniejszy, ustawodawczy okres obrad sejmu czasowo bowiem był zdominowany przez czynności kontrolne władz wykonawczych, pozostawiając niewiele sesji na procedowanie konstytucji. Na przy-śpieszenie procesu podejmowania decyzji wpłynęło wykorzystanie sesji prowincjonalnych, zwłaszcza litewskiej, dzięki którym moż-liwe stało się przyjęcie nowych konstytucji, nawet bez podejmo-wania dyskusji. W tym zakresie Andrzej Stroynowski pozytywnie ocenił wysoką aktywność marszałka Chomińskiego.W kolejnym rozdziale badacz omówił końcowe obrady i doro-bek ustawodawczy sejmu, w tym problem jakości ustawodawstwa. Na jakość stanowionego prawa niewątpliwie wpływała liczba zgła-szanych projektów, z których przynajmniej część nie miała szans na przyjęcie, a nawet nie wiadomo, czego miały dotyczyć. Mimo wszystko doszedł do wniosku, że sejm grodzieński 1784 r. wyróżniał Recenzje 269się spośród pozostałych „wolnych” sejmów okresu rządów Rady Nieustającej liczbą przyjętych konstytucji i ich dość uporządko-wanym charakterem. Natomiast „Istotne wydaje się wskazanie na fakt wyjątkowej obfitości konstytucji odnoszących się do pro-wincji litewskiej, chociaż najczęściej sąsiadują one z odnoszącymi się do całego kraju, czy do Korony” (s. 140). Zdecydowany wzrost konstytucji „litewskich” w porównaniu do wcześniejszych sejmów A. Stroynowski skojarzył ze sprawą wyboru Grodna jako miejsca obrad. Stwierdził, że przestrzeganie zasady alternaty było nie tylko kwestią ambicjonalną, lecz także wyrazem rzeczywistych potrzeb społeczeństwa Wielkiego Księstwa Litewskiego.Jednym z głównych nurtów zainteresowań naukowych A. Stroy-nowskiego jest oratorstwo sejmowe, dlatego też nie mógł pomi-nąć zagadnienia form aktywności parlamentarnej. Autor omówił zatem zagadnienia frekwencji, prowadzenia obrad i oratorstwa. Na zakończenie wrócił jednak do sprawy budzącego sprzeciw opozy-cji marnowania czasu sejmowego: „Te wezwania do przyśpieszenia tempa prac sejmowych, pomimo widocznych wysiłków, nie mia-ły jednak realnych szans realizacji wobec istniejącego porządku obrad wynikającego z konieczności czasochłonnych zadań kontrol-nych i wyborczych sejmu” (s. 181).W Zakończeniu podsumował swoje ustalenia, jeszcze raz wysoko oceniając przebieg i dorobek sejmu grodzieńskiego 1784 r. Zresztą już współcześni doceniali jego znaczenie, co znalazło odzwiercie-dlenie w prasie i opiniach przedstawicieli elit politycznych. Andrzej Stroynowski trafnie zauważył: „Na szczęście dorobek sejmu gro-dzieńskiego nie sprowadzał się do przyjmowania nowych ustaw czy podejmowania nierealnych wówczas prób reform. Należy chyba wręcz uznać, że najważniejszą wartością jego obrad stał się ich dorobek intelektualny, wypracowany w ciągu sejmowej debaty, w czasie której – obok wypracowania nowoczesnych i precyzyjnych norm językowych – wytyczano dalsze perspektywy, jak też wyzna-czano polityczne dopuszczalne granice bieżących prób moderniza-cji Rzeczypospolitej, co wyrażało się w tak częstym odwoływaniem się do problemów gospodarczych kraju” (s. 186). Istotne w przy-szłości okazały się próby wydłużania prac sejmu, reaktywacja roli sesji prowincjonalnych (zwłaszcza litewskiej), wykazanie możli-wości prowadzenia konstruktywnej dyskusji. Sejm stawał się za- tem miejscem kształtowania nowych, proreformatorskich postaw, łączonych z gotowością do współpracy z królem. Był to przejaw Recenzje270nowoczesnego patriotyzmu, wyrażającego się nie tylko w walce zbrojnej, ale głównie w oparciu dla coraz wyraźniej formułowanej idei „pracy organicznej”, zgodnej z duchem oświecenia i potrzebami państwa. Uważam jednak, że Andrzej Stroynowski w tym fragmen-cie zbyt optymistycznie ujął zagadnienie. Sądzę, że nadal w jakieś mierze funkcjonowały bieżąca taktyka i deklaracje, a podziały nie przestały istnieć, co uwidoczniło się z całą siłą w dalszych latach.Od strony warsztatowej monografia jest prawidłowa, również strona językowa nie budzi zastrzeżeń. Dużą wartość merytoryczną mają Aneksy, gdzie A. Stroynowski zamieścił: wykaz posłów na sejm z podziałem na województwa (też Księstwo Żmudzkie i powiat orszański); wykaz senatorów uczestniczących w sejmie z podziałem na arcybiskupów i biskupów, wojewodów, ministrów, kasztelanów większych i mniejszych; aktywność oratorską króla, senatorów i posłów (daty ich wystąpień). Trzeba podkreślić trafność pomy-słu wprowadzającego rodzaj fontu (antykwa, kursywa, pogrubie-nie), który pozwala na rozdzielenie wystąpień uczestników sejmu w zależności od rozłączenia lub połączenia izb.Z powyższych rozważań niezbicie wynika, że monografia Andrze-ja Stroynowskiego jest godna polecenia z racji skrupulatności na etapach kwerend i konstrukcji pracy oraz wartkiej narracji. Nie-wątpliwie wypełni ona lukę w historiografii parlamentaryzmu w okresie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego.Tadeusz srogoszuniwersyTeT HumanisTyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w CzęstoChowie / Jan dlugosz universiTy in czesTocHowa https://orcid.org/0000-0002-1964-8232BibliografiaOpracOwaniaButterwick-Pawlikowski R., Jak pisać o dziejach sejmów doby Rady Nieustają-cej? W związku z monografią Adama Danilczyka o sejmie 1786 r., „Kwartalnik Historyczny” 2012, R. CXIX, nr 3, s. 567–581.Danilczyk A., W kręgu afery Dogrumowej. Sejm 1786 roku, Warszawa 2010.Dukwicz D., Rosja wobec sejmu rozbiorowego warszawskiego (1772–1775), War-szawa 2015.Recenzje 271Filipczak W., Sejm 1778 roku, Warszawa 2000.Filipczak W., Uwagi o funkcjonowaniu „wolnych” sejmów okresu Rady Nieustają-cej (1778–1786), [w:] Parlamentaryzm w Polsce we współczesnej historiografii, red. J. Bardach, W. Sudnik, Warszawa 1995, s. 117–126.Kultura parlamentarna epoki staropolskiej, red. A. Stroynowski, Warszawa 2013.Stroynowski A., Obrady sejmu grodzieńskiego 1784 roku. Stu dium z dziejów kul-tury parlamentarnej, Częstochowa 2020.Stroynowski A., Opozycja sejmowa w dobie rządów Rady Nieustającej. Studium z dziejów kultury politycznej, Łódź 2005.Stroynowski A., „Wieczory sejmowe”. Studia nad dziejami parlamentaryzmu w epoce stanisławowskiej, Częstochowa 2013.Szczygielski W., Krytyka parlamentarna Rady Nieustającej w początkach obrad Sejmu Wielkiego a problem konstytucyjnej reformy władz wykonawczych pań-stwa, „Przegląd Nauk Historycznych” 2003, R. II, nr 2, s. 67–110.Szczygielski W., Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792, Łódź 1994.Zielińska Z., Sejmy polskie z lat 1764–1786, [w:] Parlamentaryzm w Polsce we współczesnej historiografii, red. J. Bardach, W. Sudnik, Warszawa 1995, s. 107–116.noTka o auTorze:Prof. dr hab. Tadeusz Srogosz – historyk, pracownik Instytutu Historii Uniwersy-tetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie.Zainteresowania naukowe: opieka społeczna i zdrowotna oraz życie codzienne w XVII–XIX w., dzieje prawobrzeżnej Ukrainy w XVIII w., dzieje polityczne w okre-sie panowania Stanisława Augusta, historia historiografii.tadeusz.srogosz@ajd.czest.pl

Andrzej Stroynowski, "Obrady sejmu grodzieńskiego 1784 roku. Studium z dziejów kultury parlamentarnej", Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2020, ss. 250, aneksy (Tadeusz Srogosz)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/41125/1/265-271_Srogosz_rec.pdf

Andrzej Stroynowski, "Obrady sejmu grodzieńskiego 1784 roku. Studium z dziejów kultury parlamentarnej", Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2020, ss. 250, aneksy (Tadeusz Srogosz)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Andrzej Stroynowski, "Obrady sejmu grodzieńskiego 1784 roku. Studium z dziejów kultury parlamentarnej", Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2020, ss. 250, aneksy (Tadeusz Srogosz)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w