The article describes language disorders occur in children with very early onset schizophrenia in comparison with the speech pathology diagnosed in adolescents and adults with schizophrenia. The conclusions of the study are applicable in programming speech‑language therapy.Udostępnienie publikacji Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego finansowane w ramach projektu „Doskonałość naukowa kluczem do doskonałości kształcenia”. Projekt realizowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój; nr umowy: POWER.03.05.00-00-Z092/17-00

Woźniak, Tomasz

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Tomasz WoźniakUniwersytet Marii Curie‑Skłodowskiej w Lublinie*1ZABURZENIA MOWY DZIECI I MŁODZIEŻY ZE SCHIZOFRENIĄLANGUAGE DISORDERS IN CHILDREN AND ADOLESCENTS WITH SCHIZOPHRENIASłowa kluczowe: zaburzenia mowy, schizofrenia, schizofazja.Keywords: speech and language disorders, schizophrenia, schizophasia.W prezentowanym artykule opisuję odmienność zaburzeń mowy u dzieci ze schi‑zofrenią w porównaniu z występowaniem patologii mowy w przypadku schizofre‑nii u młodzieży i dorosłych, nie tylko ze względu na wcześniejszy czas zachorowania i odmienność objawów, ale także ze względu na inną strategię terapii logopedycz‑nej. W przypadku dzieci celem terapii jest budowanie skutecznie funkcjonującej mowy w umyśle – kompetencji językowej, komunikacyjnej i kulturowej. U młodzie‑ży i osób dorosłych celem staje się pomoc w odbudowie umiejętności interakcyjnych i prawidłowo funkcjonującej narracji. Perspektywa widzenia tej problematyki jest zbieżna z propozycjami postrzegania zaburzeń mowy i strategii postępowania logo‑pedycznego Stanisława Grabiasa [2000], które to propozycje także częściowo uzupeł‑nia, wskazując schizofrenię u dzieci jako jedną z przyczyn braku wykształcania się kompetencji. Stanisław Grabias opisywał zaburzenia mowy powodowane schizofre‑nią tylko jako związane z rozpadem kompetencji.Zasadnicze znaczenie dla badań zaburzeń mowy u dzieci i młodzieży ze schizo‑frenią ma wyróżnienie przez Helmuta Remschmidta [2001; 2004; 2005; 2012] schizo‑frenii o wczesnym początku (Early‑Onset Schizophrenia – EOS, to jest przed 18. ro‑kiem życia, przy czym główne objawy występują między 13. a 18. rokiem życia) i jego podtypu w postaci schizofrenii o bardzo wczesnym początku (Very Early‑Onset Schi‑zophrenia – VEOS, główne objawy pojawiają się przed 13. rokiem życia). O ile typ EOS możemy nazywać schizofrenią młodzieżową, to VEOS nazwiemy schizofrenią dziecięcą. Wyróżnione postacie psychozy należy rozpatrywać pod kątem ich podobieństw i różnic z typami schizofrenii występującymi u osób dorosłych. Dotyczy to także opisywanej w przebiegu psychozy patologii językowej.Występowanie schizofrenii w populacji wynosi około 1%, ale jest bardzo rzad‑kie u osób przed ukończeniem 12. roku życia – tylko 1% wszystkich przypadków tej choroby przypada na okres przed dojrzewaniem. Odsetek ten wzrasta do 4% * Zakład Logopedii i Językoznawstwa Stosowanego, ul. Sowińskiego 17, 20‑040 Lublin.1https://doi.org/10.18778/8088-476-2.13136 • Tomasz Woźniakmiędzy 13. a 15. rokiem życia [Remschmidt, 2001]. Oznacza to, że 95% zachorowań na schizofrenię występuje pod koniec lub po okresie dojrzewania, zwykle do 30. roku życia. Wyniki badań H. Remschmidta [2011] wskazują, że przebieg i objawy schizofre‑nii rozpoczynającej się w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania można podsumo‑wać w następujący sposób: 1. Psychozy schizofreniczne, które pojawiają się przed ukończeniem 13. roku ży‑cia mają bardzo złe rokowanie. Choroba zazwyczaj nadal rozwija się w okresie dojrzewania i dorosłości. Postać ta może być rozpoznawana z użyciem tych sa‑mych kryteriów, które są stosowane dla dorosłych. 2. Pacjenci, u których choroba ma ostry początek, połączony z występowaniem objawów pozytywnych, takich jak halucynacje i urojenia, mają lepsze rokowa‑nie niż ci, u których choroba zaczyna się podstępnie rozwijać, ma niekorzystny przebieg, ze stanami depresyjnymi i stale pogarszającym się funkcjonowaniem poznawczym1.3. Osobowość pacjenta przed zachorowaniem odgrywa ważną rolę. Pacjenci, któ‑rzy zostali wcześniej opisani jako społecznie aktywni, inteligentni i zintegro‑wani społecznie, mają lepsze rokowanie niż ci, którzy byli upośledzeni intelek‑tualnie, nieśmiali, zamknięci w sobie i małomówni.4. Rokowanie wydaje się być lepsze w przypadku pacjentów, którzy nie mają w hi‑storii rodziny przypadków schizofrenii oraz u tych, których rodziny dobrze współpracują z lekarzami.5. Dostępne badania dotyczące przebiegu i wpływu na życie pacjenta w przypad‑ku schizofrenii rozpoczynającej się w dzieciństwie i wczesnej młodości po‑twierdzają, że wpływ ten jest znacznie większy i powoduje poważniejsze kon‑sekwencje, iż u osób dorosłych cierpiących na schizofrenię. 6. 42‑letnie podłużne badania pacjentów z dziecięcą postacią schizofrenii ujawni‑ły, że w ich przypadku wskaźnik samobójstw jest wyższy niż w przypadku pa‑cjentów, u których zachorowanie wystąpiło w wieku dorosłym.Na podstawie przytoczonych wyżej badań można rozpatrzyć zaburzenia mowy występujące w przebiegu psychozy schizofrenicznej jako te, które występują u dzieci oraz te występujące u młodzieży i dorosłych.Za takim podziałem przemawia przede wszystkim wpływ choroby na mózg czło‑wieka i jej oddziaływanie na funkcje ludzkiego umysłu. W przypadku dzieci mamy do czynienia z zaburzeniem neurorozwojowym, blokującym prawidłowy rozwój mózgu i kształtowanie się kompetencji i sprawności związanych z mową. W przy‑padku młodzieży i dorosłych obserwujemy rozpad kompetencji, przejawiający się przeważnie zanikiem spójności wypowiedzi oraz błędną interpretacją rzeczywisto‑ści [Woźniak, 2000; 2005; 2012].1 Tę obserwacją można tłumaczyć faktem powiązania występowania objawów pozytywnych z zaburzeniami w funkcjonowaniu układu dopaminergicznego, co czyni te objawy podatny‑mi na leczenie antypsychotyczne, regulujące poziom neurotransmiterów w mózgu. Objawy negatywne (apatia, anhedonia, autyzm) mają prawdopodobnie większe powiązania ze zmia‑nami organicznymi w mózgu, co czyni je lekoopornymi. ZABURZENIA MOWY DZIECI I MŁODZIEŻY ZE SCHIZOFRENIĄ • 137Ze względu na rzadkość występowania schizofrenii przed okresem dojrzewania oraz nietypowy przebieg psychozy u dzieci, zwykle pomija się problematykę zabu‑rzeń mowy dzieci ze schizofrenią, koncentrując się na zaburzeniach mowy u doro‑słych, które określa się terminem „schizofazja”. W praktyce napotykamy dwa sposo‑by definiowania schizofazji:1) formułowany w odniesieniu do praktyki klinicznej w psychiatrii,2) formułowany w odniesieniu do analizy danych lingwistycznych. Ad 1. Schizofazja to kompleks zaburzeń językowych w przebiegu schizofrenii, wyrażających się klinicznie zjawiskami z kręgu zbaczania wypowiedzi i ubóstwa jej treści, co jest klinicznym ekwiwalentem zaburzeń spójności tekstu i zubożenia syn‑taktyki [Czernikiewicz, 1998].Ad 2. Schizofazja to zaburzenie mowy, które charakteryzuje się zanikiem spójno‑ści wypowiedzi, jej dezintegracją na poziomie pragmatycznym, semantycznym i for‑malnogramatycznym. W przeważającej liczbie przypadków schizofazję należy rozu‑mieć jako utratę funkcji komunikacyjnej języka, występującą w przebiegu schizofrenii, szczególnie w jej przewlekłych postaciach (ICD‑10, F 20) [Woźniak, 2008].Wszystkie współczesne systemy diagnostyczne schizofrenii (DSM‑V, ICD‑10) zwracają uwagę na występowanie zaburzeń językowych, które stanowią jeden z pod‑stawowych kryteriów rozpoznawania schizofrenii. Co więcej, należy przy tej oka‑zji zwrócić uwagę na fakt, że to werbalne komunikaty osób chorych na schizofrenię stanowią najczęściej podstawę do stwierdzenia zaburzeń myślenia, dziwaczności czy nielogiczności sądów. Tak więc w świetle aktualnej refleksji naukowej umiejętność oznaczenia i pomiaru patologii językowej w schizofrenii staje się zadaniem ważnym. Można stwierdzić, że badanie i ocena komunikacji językowej stają się jednymi z naj‑istotniejszych komponentów wspomagających pracę psychiatry. Jak wykazuje prak‑tyka kliniczna, poziom patologii językowej, szczególnie na początku psychozy, ma istotny wpływ na rokowanie i przebieg leczenia farmakologicznego. Nie należy przy tym zapominać, że diagnoza zaburzeń mowy w schizofrenii jest tylko stwierdzeniem zaburzenia mowy, nie psychozy schizofrenicznej. Nie zawsze diagnoza schizofrenii musi zatem implikować występowanie zaburzeń językowych i odwrotnie. Co więcej, zaburzenia mowy u dzieci cierpiących na schizofrenię nie przypominają najczęściej objawów schizofazji. Jak już stwierdzono, wczesnodziecięca postać schizofrenii ujawnia się przed 13. rokiem życia i występuje u jednej na dziesięć tysięcy osób. Fakt ten bardzo kom‑plikuje badania zachowań językowych dzieci ze schizofrenią, ze względu na małą li‑czebność grup badanych.W prowadzonych przeze mnie badaniach diagnoza zaburzeń mowy u dzieci pole‑gała na oddzielnej ocenie zachowań dialogowych i narracyjnych. W przypadku zachowań dialogowych (interakcyjnych) ocenia się głównie typy reakcji – dzieląc je na te, które podtrzymują komunikację, i te, które ją zaburzają. W przypadku zachowań narracyjnych bierze się pod uwagę umiejętności budo‑wania narracji, spójność i złożoność wypowiedzi narracyjnych, realizację linii i pola narracji, a także pamięć tekstu (zwaną w niektórych opracowaniach „renarracją”).Wnioski wynikające z analiz dyskursu dialogowego i narracyjnego dzieci ze schi‑zofrenią, oparte na badaniach Tomasza Woźniaka i Marii Kaczyńskiej‑Haładyj [2003, 138 • Tomasz Woźniakpor. też: Woźniak 2005; 2012; Sulestrowska 1989; Rogala, Szabelska, 2009], są zbież‑ne z badaniami Rachel Caplan i współpracowników [1996; 2000]. Wskazują one na:1) zaburzenia narracji, które polegają na znacznych trudnościach w konstruowa‑niu narracji lub są zaburzeniami spójności semantycznej oraz zaburzeniami poznawczymi; trudności te mogą być interpretowane za pomocą odmiennych narzędzi badawczych jako zaburzenia myślenia formalnego lub zaburzenia spójności tekstowej; występują też znaczne zaburzenia słuchowej pamięci teks‑tu, co bardzo ogranicza możliwości rozumienia i konstruowania tekstów nar‑racyjnych;2) zaburzenia interakcji językowej, które polegają na blokowaniu wymian komu‑nikacyjnych.Zaburzenia językowe w schizofrenii dziecięcej możemy zatem podzielić na [Woź‑niak, 2012]:1) podstawowe, wśród których wyróżniamy: a) zaburzenia narracji (brak spójnej struktury narracyjnej tekstu, bardzo ubo‑ga narracja, niekiedy brak tekstu narracyjnego) oraz b) zaburzenia komunikacji w dialogu, wśród których wymienić można przede wszystkim następujące zjawiska:— reakcje blokujące wymianę,— mniej sygnałów korekty wypowiedzi błędnych,— wprowadzanie tematyki urojeń,— zaburzenia kategorii odbiorcy wypowiedzi;2) dodatkowe, na które składają się: a) echolalie,b) fonografizm, czyli dokładne odtwarzanie usłyszanych dźwięków (z zachowa‑niem intonacji i akcentu – nawet w języku obcym, bez jego znajomości),c) nieprawidłowości w użyciu zaimków, perseweracje.W porównaniu do obrazu schizofazji u młodzieży i dorosłych, w przypadku dzie‑ci obserwujemy mniejszą różnorodność patologii językowej. Brakuje u nich także częstych w schizofazji objawów: zaburzeń konotacji, neologizmów, konstruowania tekstu na zasadzie podobieństwa brzmień (paronimii), rozbudowanych wypowiedzi dotyczących urojeń czy interferujących ze sobą interakcji – dostępnych intersubiek‑tywnie i urojeniowych. Należy jednak przyjąć możliwość wystąpienia niektórych ob‑jawów schizofazji u dzieci, różne jest bowiem tempo rozwoju językowego. W porównaniu zaburzeń mowy dzieci i dorosłych ze schizofrenią można wskazać natomiast większe nasilenie objawów negatywnych (ubytkowych, wiążących się ze zubożeniem wypowiedzi) u dzieci niż u dorosłych, szczególnie dorosłych w począt‑kowej fazie choroby [Woźniak, 2012].Wspólnymi zaburzeniami ujawniającymi się u dzieci i dorosłych są zaburzenia spójności wypowiedzi i kategorii odbiorcy wypowiedzi. U dzieci pojawia się czasem tematyka urojeń; nie przyjmuje ona jednak postaci rozbudowanej i ogranicza się czę‑sto do świata dziecięcych fantazji, zabawek czy zwierząt. Zaburzenia spójności dyskursu (w tym dyskursu narracyjnego) można uznać za osiowe dla zaburzeń mowy w schizofrenii, a ich przyczyn poszukiwać należy w sze‑roko rozumianych zaburzeniach neurofizjologicznych lub poznawczych (np. zabu‑ZABURZENIA MOWY DZIECI I MŁODZIEŻY ZE SCHIZOFRENIĄ • 139rzenia neurotransmisji, omamy i halucynacje, defekty pamięci operacyjnej, odmien‑na percepcja i interpretacja rzeczywistości, urojenia).Dyskusji wymagają wynikające z obserwacji kwestie wzajemnych powiązań między procesem kształtowania się mowy, możliwościami umysłowymi człowieka a obrazem zaburzeń mowy w schizofrenii. W świetle prezentowanych wyników ba‑dań bardzo prawdopodobna staje się teza, że ta sama przyczyna zaburzeń, działająca w różnym czasie (biorąc pod uwagę proces kształtowania się mowy w ontogenezie), da różne objawy (por. tab. 1).Jeżeli psychoza wystąpi po okresie opanowania podstaw języka, a przed zakończe‑niem rozwoju mowy, to jest między 4. a 7. rokiem życia, będą to zróżnicowane obja‑wy zaburzeń rozumienia i użycia języka, przy ogólnym zubożeniu mowy – zaburzenia psychiczne stają się zaburzeniami rozwojowymi uniemożliwiającymi prawidłowy roz‑wój komunikacyjny i poznawczy. Między 7. a 13. rokiem życia wzrasta stopień opano‑wania mowy, ale mogą zaznaczać się pierwsze zjawiska związane z rozpadem świeżo opanowanych kompetencji. Ujawnienie psychozy po okresie dojrzewania może dać bo‑gactwo patologii językowej, o różnym stopniu nasilenia. Będziemy obserwowali wów‑czas przejawy dezorganizacji i wadliwego funkcjonowania ukształtowanego umysłu. Będą one zatem dotyczyć systemu językowego, komunikacyjnego, a przede wszystkim swoistej interpretacji rzeczywistości. Jest to najbardziej widoczne w zaburzeniach nar‑racji, w tym także występujących u dzieci i młodzieży. Tabela 1. Zależność między objawami zaburzeń mowy a czasem ujawnienia schizofrenii Czas wystąpienia psychozy Objawy zaburzeń mowyDo 4. r.ż. Dotychczas nie stwierdzono wystąpienia schizofrenii przed 4. r.ż.4.–7. r.ż.Zaburzenia nabywania i użycia języka, zubożenie mowy (zaburzenia językowe stają się zaburzeniami rozwojowymi uniemożliwiającymi prawidłowy rozwój komunikacyjny i poznawczy).7.–13. r.ż.Zaznaczają się zaburzenia narracyjne, gramatyczne, semantyczne, pragmatyczne, następuje swoista interpretacja rzeczywistości. Duże zróżnicowanie nasilenia w różnych przypadkach.Powyżej 13. r.ż.Mowa funkcjonuje w pełni, prawdopodobna patologia językowa o typie schizofazji i postępujący zanik komunikacyjnej funkcji mowy.Źródło: por. Woźniak, 2012.Wczesny początek schizofrenii powoduje obniżoną spójność i złożoność narracji. W grupie dzieci ze schizofrenią o wczesnym początku jest tylko 60% spójnych nar‑racji [Woźniak, 2005]. Dzieci cierpiące na schizofrenię zapamiętują jedynie 25% in‑formacji zawartych w tekście narracyjnym, nie rekonstruują linii narracji [Rogala, Szabelska, 2009]. Budowane samodzielnie narracje cechują się niskim stopniem or‑ganizacji, są nierozbudowane.Co ciekawe, nie zaobserwowano konstrukcji urojeniowych w przypadkach wypo‑wiedzi dzieci ze schizofrenią o bardzo wczesnym początku. Konstrukcje takie poja‑wiają się dopiero z wiekiem, są już obecne u młodzieży cierpiącej na schizofrenię [Woź‑niak, 2005]. Powyższe obserwacje potwierdzają tezę o dominacji objawów negatywnych 140 • Tomasz Woźniak(ubytkowych) w przypadku dzieci chorych na schizofrenię [Betts, Walker, 1987]. Są też podstawą do tezy, że do powstania urojeń konieczne jest pełne opanowanie mowy, a szczególnie zachowań narracyjnych. Bez umiejętności narracji interpretacja rzeczy‑wistości jest niepełna, namiastkowa. Nie wykształcają się kategorie narracyjne pozwa‑lające na rozumienie świata nawet w stopniu dostępnym refleksji potocznej.Inaczej prezentują się zaburzenia językowe w schizofrenii u młodzieży, kiedy psy‑choza pojawia się w momencie, w którym system językowy jest już w pełni ukształ‑towany, a narracyjne rozumienie świata funkcjonuje na wysokim poziomie. Zabu‑rzenia mowy u młodzieży są takie same jak w przypadku osób dorosłych. Jest to problem schizofazji i może być interpretowany w kategoriach przewidzianych dla standardu postępowania logopedycznego w tym przypadku [por. Woźniak, 2008].BibliografiaBetts Barbara, Walker Elaine, 1987, Positive and negative symptoms in psychosis and other disturbed children, „Journal of Child Psychology and Psychiatry”, 28, s. 555–567.Caplan Rochelle i in., 1996, Conversational Repair in Schizophrenic and Normal Children, „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, 35, 7,  s. 950–958.Caplan Rochelle i in., 2000, Thought disorder in Childhood Schizophrenia: Replication and Update of Concept, „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, 39, 6, s. 771–778.Czernikiewicz Andrzej, 1998, Językowy wymiar przewlekłej schizofrenii, Lublin.Grabias Stanisław, 2000, Mowa i jej zaburzenia, „Logopedia”, 28, s. 7–36.Remschmidt Helmut, 2001, Schizophrenia in children and adolescents, Cambridge.Remschmidt Helmut, 2004, Schizophrene Erkrankungen im Kindes‑ und Jugendalter, Stuttgart. Remschmidt Helmut, 2005, Kinder‑ und Jugendpsychiatry, Stuttgart.Remschmidt Helmut, Theisen Frank, 2012, Early‑onset schizophrenia, „Neuropsychobiology”, 66 (1), s. 63–69.Rogala Katarzyna, Szabelska Elżbieta, 2009, Badanie słuchowej pamięci tekstu u dzieci z ADHD i schizofrenią, „Logopedia”, 39, s. 229–246. Sulestrowska Halina, 1989, Schizofrenia u dzieci i młodzieży, w: Aniela Popielarska, Psychiatria wieku rozwojowego, Warszawa, s. 171–185. Woźniak Tomasz, 2000, Zaburzenia języka w schizofrenii, Lublin.Woźniak Tomasz, 2002, Kreatywność a destrukcja zachowań osób chorych na schizofrenię, „Logopedia”, 30, s. 143–154.Woźniak Tomasz, 2005, Narracja w schizofrenii, Lublin.Woźniak Tomasz, 2008, Standard postępowania logopedycznego w schizofazji, „Logopedia”, 37, s. 227–234.Woźniak Tomasz, 2012, Zaburzenia mowy w schizofrenii, w: Stanisław Grabias, Marek Kurkowski (red.), Logopedia. Teoria zaburzeń mowy, Lublin.Woźniak Tomasz, Kaczyńska‑Haładyj Maria Marta, 2003, Obraz zaburzeń językowych w schizofrenii dziecięcej, „Logopedia”, 32, s. 87–104.ZABURZENIA MOWY DZIECI I MŁODZIEŻY ZE SCHIZOFRENIĄ • 141SummaryThe article describes language disorders occur in children with very early onset schizo‑phrenia in comparison with the speech pathology diagnosed in adolescents and adults with schizophrenia. The conclusions of the study are applicable in programming speech‑lan‑guage therapy.

Language disorders in children and adolescents with schizophrenia

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/39627/1/135-141_Wo%c5%baniak.pdf

Language disorders in children and adolescents with schizophrenia

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)