Gnieciak, Monika

Przegląd Socjologii Jakościowej

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

©2020 PSJ Tom XVI Numer 2216Recenzja książki  Krzysztof Łęcki (2019) Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad „Wojną peloponeską”. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu ŚląskiegoMonika GnieciakUniwersytet ŚląskiDOI:  http://dx.doi.org/10.18778/1733-8069.16.2.13Monika Gnieciak, socjolog i kulturoznawca, dr, ad-iunkt w Instytucie Socjologii UŚ. Współautorka książki Class and Cultural Narratives. The Upper Silesia Case (wraz z Pawłem Ćwikłą i Kazimierą Wódz) oraz współredaktor-ka publikacji Restructuring Class and Gender. Six Case Studies (wraz z Kazimierą Wódz). Do głównych obszarów jej zain-teresowań należą: socjologia kultury, socjologia literatury, komunikacja społeczna, socjologia jakościowa. Adres kontaktowy:Instytut Socjologii Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiegoul. Bankowa 11, 40-007 Katowicee-mail: monika.gnieciak@us.edu.plKsiążka autorstwa Krzysztofa Łęckiego, Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad „Wojną peloponeską”, po-dzielona jest na dwie części. Pierwszą określić możemy jako teoretyczne i metodologicz-ne wprowadzenie do przedstawionych w części drugiej badań – analizy Wojny peloponeskiej Tuki-dydesa. Obie są ze sobą ściśle powiązane, niemniej każda z nich stanowi autonomiczne studium, które można czytać osobno i w innych celach: teoretyczny charakter części pierwszej to jednocześnie koniecz-ne objaśnienie sposobów, w jakie autor pracował nad Wojną peloponeską, oraz traktat nad szczególną subdyscypliną socjologii, jaką jest socjologia litera-Przegląd Socjologii Jakościowej • www.przegladsocjologiijakosciowej.org 217tury. Część druga to prezentacja pewnej szczegól-nego rodzaju pracy nad tekstem oraz, rzecz jasna, eksploracja dzieła Tukidydesa, tego, czym jest lub może być dla socjologa. Tym samym książka należy do publikacji, nie tak znowu częstych, gdzie cztery elementy rozprawy naukowej: przyjęta perspekty-wa teoretyczna i badawcza, metoda prowadzenia badań, sposób prezentacji materiału badawczego oraz ekspozycja procesu interpretacyjnego wraz z końcową prezentacją analizy, stanowią równo-ważne i wzajemnie się warunkujące zagadnienia będące przedmiotem naukowej refleksji. Mamy do czynienia z sytuacją, gdzie nie tylko wskazany explicite przedmiot badań (tj. słynne dzieło Tukidy-desa), ale i instrumentarium badawcze (socjologa literatury) zostają sproblematyzowane. Korzystając zterminologii z zakresu komunikacji społecznej, do której zresztą autor odwołuje się w tekście, otrzy-mujemy studium o dwóch podstawowych funk-cjach: referencyjnej i metajęzykowej. Forma i treść rozprawy są tu wrównym stopniu znaczące. Łęc-ki pokazuje czytelnikowi nie tylko, co wyczytał z tekstu, ale i w jaki sposób czytał i dlaczego w ten sposób czytał. Wykorzystane przez niego medium – esej naukowy – pozwoliło mu, jak objaśnia w pod-rozdziale „Esej jako rozprawa”, w centrum tekstu ustawić socjologa literatury, który tematyzuje swój osobisty stosunek do badanego materiału, swoje „odruchy” czytelnicze (s. 87), sposób prowadzenia analizy i proces interpretacyjny, jakiemu poddaje dzieło literackie. Esej pozwala autorowi także, poza obnażeniem odautorskich praktyk lekturowych, na użycie języka pozbawionego ciężaru naukowej stylistyki, a także na oszczędniejsze inkrustowanie tekstu przypisami i odniesieniami – Łęcki zachęca, by jego publikację traktować między innymi jako szczególnego rodzaju przewodnik po działaniach zbrojnych podejmowanych w świecie greckim w V wieku p.n.e. W tym miejscu autor korzysta ze swych doświadczeń nie tylko naukowca, ale i wy-kładowcy akademickiego, świadomego problemów, jakich nastręcza w procesie edukacyjnym korzysta-nie z tekstów, które za Andreskim umieszcza w ob-szarze „czarnoksięstwa w naukach społecznych” (s. 16). Inna sprawa, że o ile socjolog nie zajmuje się literaturą dla jej wartości estetycznych, lecz po to, by uchwycić zjawiska ważne i aktualne dla jego dyscypliny naukowej, to język, jakim się posługu-je, jest ważny – analiza socjologa nie powinna do dzieła literackiego zniechęcać. Posługując się formą eseistyczną, autor może także, i tak jest w istocie, w sposób bardziej bezpośredni (nawet anegdotycz-ny) wyrażać swoje intelektualne sympatie i anty-patie: mamy tu odniesienia do Jacquesa Lacana, Ja-cquesa Derridy i Francisa Fukuyamy, niekoniecznie stawiające tych autorów w korzystnym świetle, nie-mniej sprawiedliwość, czy zwłaszcza niesprawie-dliwość, opinii autora nie mają tu nic do rzeczy, jest ona prawem eseisty. Z drugiej strony Łęcki stara się spłacić swój dług intelektualny nie tylko wzglę-dem socjologów: Jerzy Szacki, Raymond Aron, Leo Strauss to tylko niektóre z przywoływanych na-zwisk. Funkcją tych pozornie wyłącznie osobistych odniesień jest umieszczenie Według Tukidydesa... w określonym kontekście myśli społecznej, która mniej lub bardziej zdeterminowała charakter pi-sanej rozprawy. W końcu poprzez wybór medium autor dał wyraźny sygnał, że swoją pracę ulokował raczej w Millsowskiej niż Parsonowskiej tradycji socjologii, wraz z płynącymi z tego wyboru kon-sekwencjami: esej pozwala uniknąć konieczności prowadzenia zbyt „pedantycznej” (s. 87), zdaniem Łęckiego, analizy (autor stara się nawet unikać tego pojęcia); rozprawa pisana przez socjologa, który dąży do zrozumienia mechanizmów politycznych i społecznych warunkujących przebieg opisywanej przez Tukidydesa wojny, ma naturę konsekwentnie autorską – pochodzi „z jego strony biurka” (s. 317).  Recenzja książki:Krzysztof Łęcki (2019) Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad „Wojną peloponeską”. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego©2020 PSJ Tom XVI Numer 2218Może należy w tym miejscu jeszcze raz podkreślić, że osoba autora/narratora w eseju nie jest postacią prywatną, powtórzmy: to z pozycji socjologa lite-ratury zmagającego się z oporną materią Wojny pe-loponeskiej Łęcki opisuje swój „romans z tekstem” (s. 7) arcydzieła klasycznej historiografii. Socjolog literatury wnosi do lektury szczególnego rodzaju kompetencje, których być może brak innym profe-sjonalnym czytelnikom. Nie tylko jest wyczulony na konteksty społeczne opisywanych zjawisk, ale i na sam fakt, że są właśnie opisywane – nie myli zatem faktycznego przebiegu wojny peloponeskiej z jej literackim zapisem. Łęcki wielokrotnie podkre-śla, że bada nie wojnę peloponeską, a Wojnę pelopo-neską. Dlatego, jak sądzę, w sposób zamierzony ty-tuł rozprawy ma podwójny sens. Pierwszy zgodny jest z powyżej opisaną kwestią, świadomością, że interpretacja dziejów wojny dokonana przez Tuki-dydesa nie musi pozostawać bez alternatywy – so-cjolog literatury wie, że bada tekst napisany przez konkretnego pisarza, który może mieć (i najczęściej takie posiada) uprzedzenia, przekonania i tym po-dobne. Analiza Wojny peloponeskiej jest zatem nie tylko analizą obrazu wojny peloponeskiej, ale i ide-ologicznym, choć nie bezpośrednim, portretem au-tora. Tukidydes pojawia się w tytule właśnie z tego względu, to jest jego pisarska wizja, arcydzieło, któ-re zdominowało nasze myślenie o przebiegu wojny peloponeskiej – to jednak, czy faktycznie oddaje jej pełny, obiektywny obraz jest dyskusyjne. Drugi sens tytułu odnosi się bezpośrednio do przyjętej metody analizy. Łęcki „posługuje się” Tukidydesem, oddając mu pierwszeństwo w opisie zdarzeń. Część pracy zatytułowana Lektura Tukidydesa jest w du-żej mierze skomponowana ze znacznych ustępów tekstu Wojny peloponeskiej (do implikacji takiego po-dejścia jeszcze powrócę). Z perspektywy socjologii literatury Według Tukidydesa… jest pozycją wielowy-miarową: eksplorowany jest gatunek literacki jako odpowiedni dla socjologii literatury środek prze-kazu – analityk literatury musi być świadomy kon-sekwencji, jakie wypływają ze sposobu prezentacji badań; mamy zaprezentowany obraz wojny pelopo-neskiej wyłaniający się z dzieła Tukidydesa – a ana-lizy „obrazów literackich” zawartych w dziełach li-terackich stanowią tradycyjny przedmiot badań tej subdyscypliny badawczej; w końcu otrzymujemy bardzo specyficzne studium z zakresu socjologii re-cepcji dzieła literackiego, gdzie autor analizuje nie tylko sposoby, w jakie czytany jest tekst Wojny pelo-poneskiej przez różnorodnych odbiorców, ale i pod-daje podobnej obserwacji również własne praktyki lekturowe. Przyczyny wybrania tej metody pracy nad Tuki-dydesem sygnalizuje już motto umieszczone na początku książki, będące cytatem wypowiedzi Henry’ego Millera: „Trzeba przyznać, że Historia wojny peloponeskiej Tukidydesa jest arcydziełem. To książka, której nigdy nie przeczytałem do końca, ale bardzo ją cenię. Jest jednym z tych dzieł, które obecnie należy czytać z uwagą”. I tak zebrane przez Łęckiego świadectwa lektury Wojny peloponeskiej, w których nabożna cześć i zniechęcenie przenikają się wzajemnie, stanowią impuls do prezentacji wła-snego świadectwa, poprzez które chce uprzystępnić Tukidydesa czytelnikowi, może czytelnikowi-socjo-logowi zwłaszcza. Wojna peloponeska jest w naszej dyscyplinie praktycznie nieobecna i zważywszy na bogactwo zawartego w niej materiału socjologicz-nego, czego prezentacją jest właśnie praca Łęckiego, nie chodzi o jej nikłą wartość naukową, ale o trud-ności lekturowe, jakich nastręcza. Szczególna sytu-acja obecności/nieobecności dotyczy także innych dziedzin humanistyki. Analizując recepcję Tukidy-desa, jego miejsce w świadomości czytelniczej, Łęcki wykazuje, że jedną z głównych uznanych wartości dzieła było i jest dostarczanie naukowcom modeli Monika GnieciakPrzegląd Socjologii Jakościowej • www.przegladsocjologiijakosciowej.org 219do opisu i zrozumienia bardziej nam współczesnych wydarzeń historycznych: przyczyn i przebiegu I i II wojny światowej, zimnej wojny, XX-wiecznych konfliktów bałkańskich, kryzysu demokracji i wielu innych. Niemniej szczegółowość narracji greckiego historiografa, mnogość przywoływanych szczegó-łów militarnych, mozaikowa prezentacja uwikłań etnicznych i ustrojowych licznych ludów greckich, w końcu trudny do przyswojenia „jednostajny” (s. 65) styl pisarski Tukidydesa, wszystko to sprawia, że Wojna… peloponeska jest dziełem, delikatnie rzecz ujmując, trudnym, co powoduje, że nawet w dzie-dzinach, w których z Wojny peloponeskiej się zwycza-jowo korzysta – w historii, politologii, stosunkach międzynarodowych, filozofii – przywoływana jest tylko aspektowo. Posługiwanie się obszernymi frag-mentami rozprawy Tukidydesa pozwala zatem Łęc-kiemu nie tylko stematyzować proces lektury, nie tylko oddać sprawiedliwość Tukidydowskiej nar-racji, ale i niejako Tukidydesa czytelnikowi przy-wrócić. Równocześnie, jak sygnalizuje autor Według Tukidydesa..., obrany sposób prezentacji analizy po-zwala na całościowe potraktowanie istotnych socjo-logicznie wątków (s. 38). Procedura badawcza Łęc-kiego, polegająca na selekcji materiału dostępnego w Wojnie… peloponeskiej oraz oszczędnych komenta-rzach przy poszczególnych jego fragmentach, ma na celu dostarczenie czytelnikowi ekstraktu kolejnych etapów konfliktu zbrojnego, dzięki któremu prze-bieg wojny peloponeskiej i jej skutki dla dziejów za-chodniej cywilizacji mają szansę stać się przejrzyste i dostępne powszechnej recepcji. Pozostańmy chwilę na komentarzach, które mają dość szczególny charakter. Łęcki nie tylko unika ko-herentności przywoływanych odniesień teoretycz-nych, ale czyni z tego metodę. Specyfika materiału, nad którym pracuje badacz literatury, wymusza, zdaniem Łęckiego, poznawczy eklektyzm. Odwo-łując się do Mertonowskiej koncepcji teorii średnie-go zasięgu, proponuje dla potrzeb swojego studium wprowadzić pojęcie „perspektywy średniego zasię-gu”, dzięki której socjolog literatury „w zależności od smaku, chęci i potrzeby sięgnie po inspiracje już to do jednej, już do innych teorii i perspektyw” (s. 85). By odwołać się tylko do kilku przykładów: Łęcki sięga po Marksa i Tocqueville’a, gdy przyjdzie mu wyjaśniać przebieg wojny domowej / rewolucji w Korkirze; przy analizie ustrojów politycznych Aten i Sparty korzysta z koncepcji społeczeństwa otwartego K. R. Poppera; zmieniające się polityczne sojusze tłumaczy za pomocą mechanizmu resen-tymentu opisanego przez Maxa Schelera; w końcu umieszczenie opisanych przez Tukidydesa wypad-ków w ramach teorii interakcyjnych (w tym komu-nikacji społecznej) pozwala mu na interpretację mów i dialogów z Wojny peloponeskiej w perspekty-wie Goffmanowskiej definicji sytuacji – Łęcki poka-zuje, jak rozpatrywana za jej pomocą słynna i mają-ca już status klasyki wymiana argumentów między Ateńczykami a Melijczykami, ze względu na kon-sekwentnie wyzyskiwaną przez tych pierwszych dominację, zyskuje charakter nie tyle „dialogu”, pod nazwą którego jest znana, a raczej politycznego „dyktatu” (s. 235). Na marginesie: brak indeksu rze-czowego i osobowego w studium bogate w tak licz-ne oraz różnorodne odniesienia teoretyczne trudno zaliczyć do jego zalet.Prezentacja opisywanych przez Tukidydesa, w końcu historycznych, zdarzeń nie zawsze ma także charakter chronologiczny. Łęcki odchodzi od porządku temporalnego, gdy chce wydobyć z lek-tury Tukidydesa dodatkowe socjologiczne treści, na przykład konfrontując ze sobą sytuacje odda-lone od siebie czasowo, ale o podobnym struktu-ralnie przebiegu (s. 161). Dalej, wybiórczo: osobny fragment poświęci dewaluacji języka jako narzę-Recenzja książki:Krzysztof Łęcki (2019) Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad „Wojną peloponeską”. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego©2020 PSJ Tom XVI Numer 2220dzia komunikacji i kryzysowi zaufania społecz-nego (wojna domowa w Korkirze), upadkowi ładu społecznego (wybuch i przebieg zarazy dżumy w Atenach), roli jednostki w rozwoju grecko--greckiego konfliktu (m.in. Alcybiades, Brazydas, Nikiasz), wadze obyczaju (np. wpływ myślenia magicznego na decyzje podejmowane w wypra-wie sycylijskiej) i roli przypadku (np. wpływ nie-przewidywalnej zmienności pogody na działania zbrojne). Czasami zatem autor manipuluje struk-turą czasową Tukidydowskiej narracji, czasami zaś przesuwa akcenty, by z wielokroć już analizo-wanych epizodów wojny peloponeskiej wydobyć nowe sensy. Analiza Łęckiego nie ma zatem cha-rakteru sprawozdawczego, czy tym bardziej nie jest streszczeniem pojawiających się w Wojnie pelo-poneskiej wątków. Posługując się relacją Tukidyde-sa, badacz „wyłuskuje” (s. 37) z pozornego chaosu przedstawionych zdarzeń modele sytuacji, które pozwalają widzieć działania wojenne w obrębie greckiego świata jako wynik pewnej logiki prze-biegu konfliktu (s. 97), którą można analizować/przedstawiać jak „partię szachów” (s. 313).  Na zakończenie jeszcze jedna kwestia: poprzez uży-cie sienkiewiczowskiego „skrótu perspektywy cza-sowej” (s. 307) dla rekapitulacji skutków wojny pelo-poneskiej autor dowodzi, że świadomość znaczenia i funkcji środków literackich w pracy socjologa może być pomocna przy konstrukcji struktury ekspli-kacyjnej rozprawy naukowej. Literatura, zdaniem Łęckiego, nie musi być w naszej dyscyplinie jedynie przedmiotem badań, ale i przydatnym w procesie badawczym narzędziem. Konsekwentnie, Według Tukidydesa… jest nie tylko studium, w którym bada się literaturę, ale samo jest literaturą, co w żadnym stopniu nie upośledza jego wartości metodologicz-nej i poznawczej – w gruncie rzeczy jest książką o szczególnej metodzie socjologicznej – a wydaje się, że właśnie z powodu tego typu obaw socjolodzy rzadko sięgają w swoich pracach do środków mają-cych na celu podniesienie ich wartości estetycznej. CytowanieGnieciak Monika (2020) Recenzja książki: Krzysztof Łęcki (2019) „Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad «Wojną pelo-poneską»”. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 16, nr 2, s. 216–220 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: ‹www.przegladsocjologiijakosciowej.org›. DOI: http://dx.doi.org/10.18778/1733-8069.16.2.13Monika Gnieciak

Recenzja książki: Krzysztof Łęcki (2019) "Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad «Wojną peloponeską»". Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/33728/1/7877-Oryginalny_tekst_artykulu-19986-1-10-20200610.pdf

Recenzja książki: Krzysztof Łęcki (2019) "Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad «Wojną peloponeską»". Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Recenzja książki: Krzysztof Łęcki (2019) "Według Tukidydesa. Rozważania socjologa literatury nad «Wojną peloponeską»". Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w