Grodziski, Stanisław

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

STANISŁAW GRODZISKI(Kraków)Czarna księga WiśniczaSchwarzes Buch von Wiśnicz1. Działalność edytorska pod patronatem PAN. 2. Acta ma1eficorum Wiśniciae. 3. Sądw Wiśniczu.1. Verlagstiitigkeit unter dem Patronat von PAN. 2. Acta maleficorum Wisniciae. 3. Gerichtvon Wiśni cz.1Podstawę dla poniższych rozważań dało jedno wydawnictwo zasługującena uwagę zarówno ze względu na swój wysoki poziom, jak i z powoducharakteru materiału źródłowego: Księga złoczyńców sądu kryminalnegow Wiśniczu (1629-1665). Nie zamierzam tu jednak wyłącznie pisać recenzji,na którą skądinąd wydawnictwo to w pełni zasługuje.Warto przypomnieć, iż kiedy powstała w 1952 r. Polska Akademia Nauk,w ramach jej Komitetu Nauk Prawnych powołana została do życia KomisjaWydawnictw Źródłowych, pod przewodnictwem prof. Adama Vetulaniego.W miejsce zasłużonych wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności (Staro-dawne prawa polskiego pomniki, Archiwum Komisji Prawniczej) utworzonowspólną serię pod nazwą Pomniki prawa polskiego, a w jej ramach - trzydziały poświęcone prawu ziemskiemu, miejskiemu i wiejskiemu'. Ukazywałysię w tej serii - niemal rok za rokiem - cenne wydawnictwa, zwłaszczaosiem tomów ksiąg sądowych wiejskich obejmujących materiał praktyki sądowejod XV do końca XVIII w. Wypracowane zostały i wprowadzone w praktyceszczegółowe zasady wydawnicze2•Po upływie dwudziestu lat działalność edytorska osłabła. Pomniki prze-niesione zostały z Komitetu Nauk Prawnych do Instytutu Historii PAN,I Por. Przegląd prac prowadzonych w ramach Komitetu Nauk Prawnych PAN nad wydawnictwamiźródłowymi, Czasopismo Prawno-Historyczne 1953 [dalej: CPH], t. 5, s. 336-327.2 A. Vet u I a n i, W sprawie zasad wydawniczych materiału zapiskowego, CPH 1959, t. XI,z.l, s. 157-165, Por. też recenzję W. Hejnasza z wydawnictwa A. Vetulaniego, Księgasądowa Uszwi dla wsi Zawady 1619-1788, CPH 1958, t. X, z. l, s. 210-213.http://dx.doi.org/10.18778/7171-955-8.16252 STANISŁAW GRODZISKInastępnie - chociaż przygotowanego już do dalszej działalności wydawniczejmateriału źródłowego nie brakował03 - dotknęły je restrykcje finansowe.Przestały się ukazywać nie z merytorycznych względów, bo ich wartośćnaukowa była poważna, ale z powodów czysto oszczędnościowych. Próbowanojeszcze nawiązywać do tej serii, ale jej ożywienie już się nie powiodł04• Nieulega też wątpliwości, że osłabło zainteresowanie naukowe źródłami doty-czącymi - jak to formułowano w doktrynie marksistowskiej - bezpośrednichwytwórców dóbr materialnych.Wprawdzie pod kierunkiem Adama Vetulaniego powstał silny zespółedytorski, ale upływ czasu przerzedzał jego szeregi. Istotne skutki odniósłtakże dość szczególny stosunek władz oraz środowiska naukowego jakocałości do pracy edytorskiej: najcenniejsze choćby wydawnictwo źródłowenie stanowiło ani nie stanowi podstawy do przewodu doktorskiego lubhabilitacyjnego i nie zmienia tego fakt, że edycje źródłowe są znacznietrwalsze od monografii - nie starzeją się szybko i służą dobrze nauce przezkilka pokoleń. Wszystko to nie sprzyja podejmowaniu pracy edytorskiejprzez młodych pracowników naukowych, powoduje porzucanie jej przezstarszych.2Pozostał jednak przy tej pracy najmłodszy z uczniów Adama Vetulaniego- Wacław Uruszczak. W jego opracowaniu ukazało się drukiem wydawnictwo:Acta Maleficorwn Wiśniciae (1629-1665). Księga złoczyńców sądu kryminalnegow Wiśniczu (1629-1665) (Collegium Columbinum, Biblioteka Tradycji,nr XXVIII Kraków 2003, s. 371+ 10 nIb). Jest to tak zwana czarna księga,czyli szczególny typ księgi sądowej, zawierająca zapiski spraw karnych, z regułydotyczących zbrodni. Wartość badawcza - jak słusznie to podkreślił Wydawcawe Wprowadzeniu - jest znaczna.Wydawnictwo to składa się ze zwięzłego wstępu, czyli Wprowadzenia(s. 7-14) oraz tekstu źródłowego (s. 15-295) i zostało zaopatrzone w łacińsko-polski słowniczek ważniejszych terminów prawnych (s. 297-301), wreszcieindeksy nazw geograficznych, imion i nazwisk oraz rzeczowy (s. 303-371).W pracy nad aparatem naukowym dopomagali Wydawcy: Irena Dwornicka,Marta Kusznierewicz-Mikś, Bartłomiej Migda i Adam Uruszczak.3 Omówiła to I. D w o r n i c k a, Teki Adama Vetulaniego, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie1999, t. XLIV, s. 77 i n.4 Kiedy w 1978 r. ukazywała się drukiem Księga sądowa państwa żywieckiego 1681-1773 (opr.M. Karaś i L. Łysiak), merytorycznie jak najbardziej zaliczająca się do serii ksiąg sądowychwiejskich, nie było już możliwości wydania jej w ramach Pomników prawa polskiego. Ukazałasię więc wydaniem Zeszytów Naukowych UJ [Warszawa-Kraków] 1978, Prace językoznawcze,nr 57. Zadbano tylko o szatę zewnętrzną nawiązującą do serii ksiąg sądowych wiejskich.Czarna księga Wiśnieza ... 253Krokiem naprzód ku nowoczesności jest dołączenie do wydawnictwapłyty CD zawierającej pełną podobiznę rękopisu. Czytelnik, wyświetliwszypłytę w komputerze, może ocenić ogrom drobiazgowej pracy, jaka zostaławłożona w odczytanie zniszczonego, pełnego luk i uszkodzeń rękopisu, lubteż, w razie wątpliwości, porównać sobie odczytany w wydawnictwie tekstz fotokopią. Sięganie do rękopisu - zetlałego i przez samo czytanie ulegającegouszkodzeniom, stało się rzeczą zbędną·3Sądowi w Wiśniczu, jego szczególnemu znaczeniu i wielkiemu rozgłosowinależy się bliższa uwaga; zasługuje on nawet na odrębną monografię· Jużbowiem w parę lat po lokacji miasteczka Nowego Wiśnicza działał ów sąd- jak tego dowodzi omawiana ta Księga złoczyńców - sprawnie. Wyspec-jalizował się zwłaszcza w postępowania inkwizycyjnym w zakresie sprawkarnych, co czyniło go podobnym do sądów rugowych. Wiśnicz uzyskałprawo miecza, utrzymywał kata (zwanego zwykle egzekutorem), któryprzeprowadzał zlecone mu przez sąd tortury, wykonywał wyroki śmierci.Musiała zatem istnieć lokalna tradycja sięgająca czasów, kiedy Wiśniczemwładali Kmitowie herbu Śreniawa. Zbudowali oni w XIV w. gródek, któryw wieku XVI stał się pięknym, renesansowym zamkiem, nieraz goszczącymmonarchę i najwyższych dostojników Korony. Zamek ten zakupił w 1593 r.Sebastian Lubomirski (ok. 1546-1613) - żupnik krakowski i kasztelan wojnicki.Ten fundator potęgi rodu był już pod koniec swego żyda właścicielemokoło osiemdziesięciu wsi rozrzuconych po Ziemi Krakowskiej, na Podhalui w SądecczyŹllie5• Jego syn Stanisław (1583-1649) - wojewoda krakowski,starosta spiski, bohater spod Chocimia - przebudował zamek w Wiśniczui założył miasto Nowy Wiśnicz6; stało się to w roku 1622, na kilka latprzed datą, od której zaczynają się zapiski Księgi złoczyńców. Ufundowałw swym mieście klasztor Karmelitów Gako votum za zwycięstwo podChocimiem 1621 L, gdzie dowodził po śmierci Hetmana Chodkiewicza),zbudował ratusz miejski. On też poszerzył latyfundium, które łącznie z kolebkąrodu - Lubomierzem w powiecie szczyrzyckim - sięgało od Wisły i Krakowa,aż po Spisz i Tatry.Przed lokacją miasta zamek Wiśnicz był zapewne siedzibą sądu domi-nialnego, który rozpatrywał sprawy także i z dalej położonych dóbr Lubomir-skich. Prawdopodobnie ich rządcy czy ekonomowie, kiedy któryś z poddanychpopełnił przestępstwo zagrożone karą gardła, odsyłali obwinionego w kajdanachi pod strażą do zamku. Zamek, palazzo in fortezza czyli mocno ufortyfikowany,s Por. jego biogram pióra J. Długosza, PSB, t. XVIII, s. 40-42.6 Por. jego biogram pióra W. Czaplińskiego, ibidem, s. 42-45.254 STANISŁAW GRODZISKIdysponował kazamatami nadającymi się na więzienie? W nich można byłopoddać obwinionego torturom, a jęki męczonych nie zakłócały życia dwor-skiego. W Wiśniczu przebywał często "pan dziedziczny" - Stanisław Lubomir-ski, i do niego można było kierować apelacje, wnosić "instancje" o łagodzeniewyroków.Kiedy założone zostało miasto Nowy Wiśnicz, wówczas niektóre funkcjesądu dominialnego (zamkowego) przejął sąd miejski. Różnił się on zapewnetylko składem sędziowskim, działającym pod przewodnictwem wójta, gdyżzanim zbudowano w mieście ratusz, sąd miejski działał także w zamku, incastro8• Tak więc zarówno tradycja zamkowa, jak i sąsiedztwo Bochni,której rajcy zasiadali w Sądzie sześciu miast, a także królewskiej LipnicyMurowanej, wpłynęły nie tylko na organizację, ale i poziom sądu wiśnickiego.Niewykluczone jest również, że wzrost znaczenia sądu wiśnickiego wiązałsię z ewolucją Sądu sześciu miast, który tracił na znaczeniu i stawał sięsądem o zasięgu lokalnym.Bliższa uwaga należy się owej organizacji sądu, którą Wydawca Księgizłoczyńców omówił zbyt zwięźle (s. 12-13). Był to typowy miejski sąd ławniczy,właściwy dla wszystkich spraw wnoszonych przedeń przez mieszkańców Nowe-go Wiśnicza, działający w zwyczajowo określonych tenninach. Prowadził swojeksięgi sądowe, w których pisarz miejski zapisywał - jak i w sąsiednich miastachBochni czy Lipnicy - transakcje kupna-sprzedaży nieruchomości, testamenty,ugody, zobowiązania finansowe9. Kiedy jednak do sądu doprowadzano z bliż-szej czy dalszej okolicy jakiegoś przestępcę, sąd zbierał się dla tej sprawyodrębnie i był to wówczas sąd pilny, z konieczności zagajony (iudicum arduumnecessitatis causa bannitum). Tym samym występował w sądzie wiśnickimw poważnych sprawach karnych podział na jurysdykcję "nonnalną" oraz"nadzwyczajną"· Po tej drugiej pozostały zapiski w postaci "złoczyńców"lo.Zachowane do dziś zapiski mają charakter indukty, czyli czystopisu. Narozprawie, a także podczas postępowania dowodowego w postaci tortur,pisarz sądowy sporządzał protokół, który potem przepisywano starannie doksięgi, zaopatrując go w stosowne łacińskie fonnuły początkowe i końcowe,poprawiając lub skracając pierwotne sformułowania. Pomimo to w tekście1 Por. zapiskę 21, s. 96; zapiskę 23, s. 102; zapiskę 33, s. 162. Kazamaty znajdowały sięw otaczających zamek pięciokątem fortyfikacjach. Jedna z czterech wież zamkowych nosiłanazwę tureckiej, co mogło świadczyć, że służyła za pomieszczenie dla jeńców, a może i zwykłychwięźniów.• Por. zapiskę 7, s. 41; zapiskę 9, s. 49; zapiskę 19, s. 50.9 Po tej działalności sądu pozostał rękopis pt. Liber inscriptionum actionum, causarum [...j, abanno 1622 ad annwn 1765, Officium Consulariae Neo-Wisnicensis (Archiwum Państwowew Krakowie, L T. nr 2046).ID Poza wydaną drukiem Księgą złoczyńców, zachował się drugi rękopis, będący kontynuacjąpoprzedniego: Acta nigra małeficorum Wiśniciae ab anno Domini 1665 legibus et poenia ineisdem sancitis punitorom inchoant (Archiwum Państwowe w Krakowie, L T. nr 2059).Czarna księga Wiśnicza ... 255pozostało wiele autentycznych sformułowań, cytowanych wręcz in extensowypowiedzi obwinionych i świadków, czasami bardzo interesujących i bar-wnychll.Wydawca - Wacław Uruszczak - dobrze się przysłużył nauce; po pierwsze,odnalazł rękopis Księgi złoczyńców, który - z nieznanych dzisiaj powodów- przechowywany był w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie, podczas gdypodstawowy zasób źródeł rękopiśmiennych z Wiśnicza znalazł się w Krakowiel2•Rękopis ten jest pierwszym tomem wiśnickich zapisek i od niego należałorozpocząć akcję wydawniczą; Wydawca planuje bowiem w dalszej kolejnościedycję rękopisu krakowskiego13• Po drugie, rękopis ten skopiował, skolac-jonował z pomocą językoznawców (a z powodu stanu zniszczenia rękopisubyła to praca bardzo żmudna), opatrzył aparatem naukowym i opublikował.Edycja oparta na zasadach przyjętych uprzednio w serii wydawniczej ksiągsądowych wiejskich jest nowoczesna i poprawna14•Do rozważań o wartości badawczej tekstu Księgi złoczyńców pragnędodać pewne uwagi o dalszych losach sądu wiślickiego.Już z samych zapisek wynika, że ława wiśnicka uzyskała wielkie znaczeniei stała się rychło po lokacji miasta instytucją, znaną w południowej Małopolsce,jako nie tylko sąd miasta Nowego Wiśnicza i nie tylko sąd zamkowy.Stawali przed nią doprowadzani w kajdanach przestępcy z dóbr panówLubomirskich, ale także z bliższych i dalszych wsi szlacheckich, kościelnychoraz z królewszczyzn. Ich właściciele oraz dzierżawcy niechętnie - jak wiadomo- podejmowali się rozpatrywać przed swymi sądami dominialnymi sprawy,które mogły się były zakończyć wyrokiem "na gardle". Wytworzyła się więcpraktyka przekazywania takich spraw sądom grodzkim lub miejskim, i sądmiasta Nowego Wiśnicza pełnił te usługę dla terenów od Wisły po Tatry.Rychło więc sąd ów budzić począł grozę wśród przestępców, w tymwielu podhalańskich zbójników, którym przyszło przed nim stawaes. ByliII Czytamy np. w zapisce nr 5 (s. 30), iż czterech zbójców napadło na dwór w Męcinie(pomiędzy Limanową i Nowym Sączem): Panna nas obaczyła co się kąpała w rzece i uciekłado dwora. Pan Krzesz wypadł do nas - a na ten czas jadł, jeszcze ser w ręku miał - i zarazją nam łajać. a miał kord [...] Po tym rzekł: pocoscie tu przyszli. skurwy synowie. I ciąłmnie kordem, jam mu się złożył siekierką···12 Nie wyjaśnił tego F. Duda - autor pracy: O zabytkach rękopiśmiennych gmin zachodnio--galicyjskich, Kraków 1918 (mpis, własność Archiwum państwowego w Krakowie), s. 186-188.Być może dokonał tego założyciel i organizator Muzeum Diecezjalnego, biskup tarnowskiIgnacy Lobos.13 Por. przyp. 9.14 Z obowiązku recenzenckiego tylko zaznaczę, iż nie jest trafną decyzja, że liczby w indeksachoznaczają numer zapiski i kartę rękopisu, a nie stronę wydawnictwa. Zapewne Wydawcauznał, iż czytelnik będzie się równie często posługiwał fotokopią rękopisu, na płycie CD.IS Por. zapiskę nr 3, s. 19 i n., dotyczącą bandy zbójeckiej z Dobrej, pomiędzy Mszanąa Tymbarkiem. W zapisce nr 4, s. 25 i n., występują zbójnicy z Waksmundu i Bystrej kołoNowego Targu oraz złodzieje z Dobczyc nad Rabą i z okolic. W zapisce nr 6, s. 36-41,256 STANISŁAW GRODZISKIto ludzie dalecy od romantycznej legendy, najczęściej prymitywni i okrutnizbrodniarze. Niejasną jest rzeczą, dlaczego ujętych na rozboju w górach nieodsyłano do Nowego Sącza czy Nowego Targu, lecz transportowano ichaż do Wiśnicza. Przypuszczam tylko, iż zadecydowała o tym praktyka sądowapanów Lubomirskich, którym nie przeszkadzała fama, jaka otaczała Wiśnicz.Przestępcy poddawani torturom - najpierw w zamku, potem w ratuszumiejskim - zeznawali szczegółowo, rzadko zachowując milczenie; bezpośredniopo wyroku karani byli śmiercią poprzez ćwiartowanie, ścięcie mieczem lubpowieszenie16• Nie stosowano w Wiśniczu wieszania za żebro. W tradycjigóralskiej zamek w Wiśniczu pamiętany był jeszcze w XIX W.17Znaczenie sądu N owego Wiśnicza było tak duże, że pełnił on ważnąrolę także po zaborze, pod panowaniem austriackim. Kiedy w 1787 r.reorganizowano sądownictwo karne na terenie Galicji, w całej prowincjiutworzono dziewiętnaście sądów karnych, po jednym na każdy cyrkuł, łączniez Bukowinąl8. Choć stolicą miejscowego cyrkułu była Bochnia, sąd działałw Wiśniczu. Po skasowaniu w 1788 r. miejscowego klasztoru Karmelitów,sąd ten wyposażony został w obszerny lokal oraz dysponował więzieniem- nie używano więc już odtąd w tym celu kazamat zamkowych ani piwnicratusza. W 1818 r. zmniejszono liczbę sądów karnych do sześciu, a sądw Wiśniczu objął cały zachód Galicji i cyrkuły bocheński, myślenicki i sądeckil9.Ten system utrzymał się aż do reform z drugiej połowy XIX w.Powracając do omawianej tu podstawy źródłowej, należy podkreślić, iżwydawnictwo Księgi złoczyńców dobrze przysłuży się nauce, znacznie po-sądzony był przestępca z Tylmanowej nad Dunajcem oraz z Ochotnicy, gdzie bywało zbójcówpo dwadzieścia w kupie. Wspomniane też zostały skarby zbójeckie, rzekomo zakopane naLubaniu. zapiska nr 23, s. 102-106, dotyczy przestępcy z Dobrej działającego w okolicachŁącka nad Dunajcem. W zapisce nr 33, s. 150-162, występują zbójcy z Kresa Muszyńskiegonależącego do biskupstwa krakowskiego, niektórzy tamże już osądzeni; dowodzi to istnieniawspółpracy między sądami w Wiśniczu i Muszynie. zapiska nr 35, s. 166--176, dotyczącarabusia z Nowej Wsi (miedzy Nowym Sączem a Krynicą) wiązała się też z Kresem Muszyńskim.Zapiska nr 39, s. 195-200, dotyczy sprawy jednego z członków dwunasto osobowej bandyzbójeckiej z Nowej Wsi, Nawojowej i Rostok. Zapiska nr 45, s. 253-285, dotyczy bandyzbójeckiej działającej po obu stronach Karpat, aż po starostwo spiskie, także w dobrachKresu Muszyńskiego i dominium Nawojowej.16 Podobnie wykonywano kary śmierci w sądzie grodzkim Sanoku (por. O. B a I z er, Regestrzłoczyńców grodu sanockiego 1554-1638 r., Lwów 1891, indeks, hasło: kara, s. 251-252.Znacznie surowszy był natomiast sąd w Muszynie, który orzekał też spalenie na stosie,wbicie na pal, wplecenie w koło (Akta Sądu kryminalnego Kresu Muszyńskiego 1647-1765),wyd. F. Piekosiński, [w:] Starodawne prawa polskiego pomniki, t. IX, Kraków 1889, s. 321 i n.11 K. Tetmajer, Na skalnym Podhalu, Kraków 1955, s. 258 i n.: opowiadanie o DobkuJaworcarzu.18 S. G r o d z i s k i, Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław 197I,s. 199-200.19 Miał on w owym czasie dobrą obsadę prawniczą. Jednym z sędziów wiśnickich był MichałKossak - ojciec malarza Juliusza.Czarna księga Wiśnieza ... 257szerzając naszą wiedzę w zakresie prawa i procesu karnego w XVII w.Obszerne, nieraz bardzo szczegółowe protokoły pozwalają śledzić tok procesu:od oskarżenia, które wnosił instygator (nie powstała w Wiśniczu instytucja"rugowników") - przez postępowanie dowodowe - aż po wyrok i jegowykonanie. Wydawnictwo ilustruje nam działalność lokalnego sądu miejskiego,wójtowsko-radzieckiego, o wielkim jednak znaczeniu i szerokim zasięguterytorialnym. Jest też rzeczą wskazaną, aby Wydawca podjął trud opracowaniai opublikowania dalszego tomu czarnej księgi wiśnickielo. Należałoby teżprzebadać cywilnoprawną działalność tego sądu, gdyż i po niej pozostałanieprzebadana jeszcze dokumentacja21• Zachowały się wreszcie akta tegosądu z czasów po zaborze, ale te już powstawały na podstawie prawaaustriackiego.20 Por. wyżej tekst i przyp. lO.21 Por. wyżej tekst i przyp. 9.

Schwarzes Buch von Wiśnicz

Crossref

Czarna księga Wiśnicza

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/31372/1/251-257%20Grodziski.pdf

Schwarzes Buch von Wiśnicz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref