Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2019, Nr 4 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl   Nowe miasta w Polsce w XXI wieku   Szybki rozwój miast w Polsce w pierwszym, powojennym półwieczu, kiedy to 60% z nich zwiększyło swoją wielkość przynajmniej dwukrotnie, stał się przeszłością. Ostatnie dwie dekady to czas, gdy – mimo wzrostu liczby istniejących miast – zmniejsza się liczba ich ludności, a efekcie obniża się i tzw. współczynnik urbanizacji, czyli procentowy udział mieszkańców miast wśród ogółu ludności (rys. 1). Po osiągnięciu swego maksymalnego poziomu w 1997 r. (61,89%) współczynnik ten powoli obniża się, co prowadzi do tego, iż na koniec 2018 r. udział ludności miejskiej wynosił jedynie 60,05%. Patrząc na tempo spadku w ostatnich latach, w bieżącym roku, lub najdalej w 2020 r., osiągnięty zostanie poziom poniżej 60%. Zachodzące zmiany są wynikiem przede wszystkim suburbanizacji [Szymańska, 2007]. Związana jest ona z rozwojem łączności i komunikacji, w efekcie czego ułatwiony jest codzienny dojazd do pracy z odległości do kilkudziesięciu kilometrów, a jednocześnie pojawiają się na masową skalę zawody wykonywane „na odległość” (e-praca) lub w zaciszu domowym. Szukając bardziej korzystnych warunków życia, zamożniejsza ludność miast osiedla się na okalających miastach terenach. W konsekwencji po przekroczeniu punktu maksymalnego wskutek suburbanizacji – oznaczającej w praktyce odpływ ludności miejskiej na obszary podmiejskie, tj. z punktu formalnego wiejskie – następuje faza dezurbanizacji, odznaczająca się spadkiem liczby i udziału ludności miejskiej. Zaznaczyć trzeba, że proces ten dotyczy miast niezależnie od ich wielkości.  Rysunek 1 Udział ludności miejskiej wśród ogółu ludności w Polsce w latach 1946-2018 (w %)  0102030405060701946 1956 1966 1976 1986 1996 2006 2016  Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2019, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Drugim powodem dezurbanizacji jest odpływ ludności z miast i miasteczek, które uchodzą za mało atrakcyjne miejsce do zamieszkiwania do oddalonych, ocenianych lepiej lokalizacji w kraju i poza nim. Co warto zaznaczyć, o ile w pierwszej kolejności zjawisko to dotyczyło małych, peryferyjnie zlokalizowanych miejscowości (a w rzeczywistości zaczęło się w latach 1960. na terenach peryferyjnych wsi), po upadku socjalizmu i kłopotach ekonomicznych miast budujących swą gospodarkę na tzw. monokulturze przemysłowej (tj. jednej gałęzi przemysłu) do grona ośrodków poddanych depopulacji zaczęły dołączać również miasta średnie, duże, a nawet te największe (np. spadek liczby mieszkańców Łodzi z 851 tys. w końcu 1988 r. do 685 tys. w 2018 r.) [Kantor-Pietraga, 2014; Szukalski, 2014]. Rezultatem jest zmiana struktury miast według ich wielkości (tab. 1), polegająca na stałym wzroście w ostatnich latach grupy miast najmniejszych do 20 tys. mieszkańców.  Tabela 1 Miasta w Polsce według wielkości w latach 1950-2017  Rok Liczba miast ogółem Liczba miast o danej liczbie mieszkańców Poniżej 5000 5000-9999 10000-19999 20000-49999 50999-99999 100000-199999 200000 i więcej 1950 748 409 172 79 54 14 13 7 1960 782 333 205 123 73 22 17 9 1970 799 300 195 152 90 33 17 12 1980 804 264 185 169 111 38 22 15 1990 830 257 177 177 128 48 23 20 2000 883 294 184 183 133 48 23 18 2010 908 316 186 184 135 48 22 17 2017 923 334 179 187 134 45 23 16  Źródło: [Szymańska, 2007: 123], Rocznik Demograficzny 2018: 88  Zmiana ta jednak nie była spowodowana jedynie zmniejszaniem się ludności miast istniejących, ale również włączaniem do grona miast ośrodków, które pozyskały prawa miejskie. Generalnie istnieje kilka kryteriów uznania danego skupiska ludzkiego za miasto: 1) demograficzne (przekroczenie pewnej minimalnej liczby ludności); 2) prawne (uzyskanie praw miejskich); 3) ekonomiczne (większość ludności utrzymuje się ze źródeł innych niż rolnictwo, rybołówstwo, myślistwo czy zbieractwo); 4) funkcjonalne (posiadanie instytucji o ponadlokalnych znaczeniu, tj. obsługujących mieszkańców również i innych skupisk ludzkich – szkoła średnia, poczta, apteka). 5) przestrzenne (zwarta zabudowa składająca się z zabudowań wielorodzinnych) W polskich warunkach najważniejsze jest kryterium prawne, tj. uzyskanie praw miejskich wskutek uchwały Rady Ministrów, choć realistycznie patrząc, w trakcie oceny składanego przez daną miejscowość wniosku MSWiA przypatruje się i pozostałym kryteriom. W okresie powojennym liczba miast w Polsce dynamicznie wzrastała z 748 w 1950 r. do 940  w 2019 r. Ograniczając się jedynie do XXI w., tj. do okresu po roku 2000, stwierdzić należy, iż prawa miejskie otrzymało łącznie 60 miejscowości, spośród których jedynie 12 nie miało wcześniej epizodu bycia miastem. Dla większości zatem spośród tych ośrodków był to powrót do wyidealizowanej niejednokrotnie przeszłości, kojarzącej się mieszkańcem z czasami niezasłużenie utraconej świetności. Choć w XXI w. prawie corocznie przybywały jakieś nowe miasta (zmian takich nie było w 2002, 2012 i 2013), to dopiero ostatnie 2 lata są okresem bardzo dynamicznego wzrostu miejscowości cieszących się z nadania (czy raczej odzyskania) praw miejskich (rys. 2).  Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2019, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Rysunek 2 Liczba miast, które otrzymały prawa miejskie w latach 2001-2019 0246810122001 2006 2011 2016  Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych GUS  Uzyskiwanie praw miejskich to nie jedyne źródło administracyjnego „zasilania” populacji miast. Drugim jest bowiem włączanie do istniejących miast nowych, przyległych terenów z zamieszkującą tam ludnością. Przykładowo, w 2019 r. ludność 10 nowo zaistniałych miast liczyła łącznie 13396 mieszkańców, podczas gdy 6 zmian administracyjnych powierzchni istniejących wcześniej miast (Opoczno, Pruchnik, Kolbuszowa, Sędziszów Małopolski, Kartuzy, Gryfino) łącznie zwiększyło liczbę mieszkańców miast o 5775 osób (dotyczyło to 4 ostatnich miejscowości, w przypadku dwóch pierwszych przyłączono jedynie tereny niezamieszkane). Już samo spojrzenie na ostatnie zmiany administracyjne, tj. na podwyższenie liczby mieszkańców miast o 13,4 tys. wskutek podniesienia rangi administracyjnej 10 miejscowości, wskazuje jednoznacznie, iż miejscowości uzyskujące prawa miejskie są to relatywnie niewielkie skupiska ludzkie. Łącznie wszystkich 60 miast powstałych po 2000 r. zamieszkałych było 1. stycznia 2019 r. przez 144,9 tys. osób (tab. 2). Bez ludności tych nowych miast współczynnik urbanizacji byłby niższy już obecnie od 60%, przyjmując wartość 59,68%. Nowe miasta miały jak wspomniano niewielką liczebność, średnio 2415 mieszkańców. Największe z nich, Boguchwała, ma obecnie 6117 mieszkańców, najmniejsze – Opatowiec – jedynie 329. Aż  5 miast ma mniej niż 1000 mieszkańców (w tym aż 3 położone są w woj. świętokrzyskim),  a jednocześnie spośród owej „sześćdziesiątki” jedynie 3 między 4 tys. a 5 tys., kolejnych 13 między  3 tys. a 4 tys. mieszkańców (zob. tab. 2). Nierównomierne jest również rozmieszczenie geograficzne tych miejscowości (tab. 2). Zdecydowanie przeważają tereny dawnej Kongresówki (woj. świętokrzyskie, lubelskie, mazowieckie), na kolejnym miejscu są tereny dawnej Galicji (Małopolska i Podkarpacie), zaś najmniej powodów do zmiany statusu administracyjnego mają miejscowości położone na terenie dawnego zaboru pruskiego. Powiązane jest to z poziomem rozwoju tych ziem, ich uprzednią urbanizacją, jak i uwarunkowaniami historycznymi. W przypadku tego ostatniego czynnika warto wspomnieć, iż w ramach represji po powstaniu styczniowym w 1870 r. 336 miasteczek zlokalizowanych na terenie zaboru rosyjskiego utraciło prawa miejskie, co zapewne dodatkowo opóźniło ich dalszy rozwój demograficzny. Co więcej, mimo dużej liczby nowych miast w ostatnich latach, wciąż regiony o największym ich przyroście mają zdecydowanie niższy poziom urbanizacji niż średnia dla kraju, tj. 60,1% (na koniec 2018 r.: świętokrzyskie – 45,5%, małopolskie – 48,2%, lubelskie – 46,5%, podkarpackie – 41,1%).  Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2019, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  Tabela 2 Miasta, które otrzymały prawa miejskie w latach 2001-2019, według województw  oraz liczba ich ludności w dniu 01.01.2019  Województwo Liczba miast w 2019 Liczba miast „nowych” Miasta „nowe”  (w nawiasie liczba ludności) Dolnośląskie  91 1 Olszyna (4359) Kujawsko-pomorskie 52 0 - Lubelskie 48 7 Józefów nad Wisłą (923), Lubycza Królewska (2443), Łaszczów (2154), Modliborzyce (1460), Rejowiec (2070), Siedliszcze (1412), Urzędów (1709) Lubuskie 43 1 Otyń (1601) Łódzkie 44 2 Rzgów (3401), Wolbórz (2337) Małopolskie 62 8 Bobowa (3136), Koszyce (782), Nowe Brzesko (1683), Radłów (2767), Ryglice (2831), Szczucin (4173),  Wojnicz (3330), Zakliczyn (1642) Mazowieckie 88 5 Halinów (3739), Lubowidz (1697), Mrozy (3552),  Sanniki (1983), Tarczyn (4129) Opolskie 36 2 Prószów (2591), Tułowice (3998) Podkarpackie 51 6 Boguchwała (6117), Brzostek (2742), Kołaczyce (1403), Pruchnik (3774), Przecław (1768), Zaklików (3013) Podlaskie 40 4 Czyżew (2641), Krynki (2415), Michałowo (3047), Szepietowo (2171) Pomorskie 42 0 - Śląskie 71 1 Krzanowice (2158) Świętokrzyskie 43 14 Daleszyce (2907), Koprzywnica (2488), Łagów (1587), Morawica (1695), Nowa Słupia (1361), Nowy Korczyn (955), Oleśnica (1848), Opatowiec (329), Pacanów (1117), Pierzchnica (1152), Radoszyce (3167), Stopnica (1425), Szydłów (1106), Wiślica (515) Warmińsko-mazurskie 50 1 Wielbark (3049) Wielkopolskie 113 4 Chocz (1777), Dobrzyca (3128), Jaraczewo (1420), Opatówek (3677) Zachodniopomorskie 66 5 Dziwnów (2698), Gościno (2417), Mielno (2952),  Stepnica (2471), Tychowo (2517)  Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS  Można zatem powiedzieć, iż nowopowstające miasta „łatają” dziury sieci miejskiej na tych terenach, gdzie miast jest najmniej i w efekcie występują największe odległości pomiędzy tymi sąsiednimi. Umożliwiają tym samym łatwiejszy dostęp ludności wsi do dóbr i usług w nich oferowanych. To ostatnie stwierdzenie jest jednak w dzisiejszych czasach niewątpliwie na wyrost. Wszak uzyskanie praw miejskich nie daje takich przywilejów, jak to miało miejsce w przeszłości – prawa do organizacji targów i jarmarków, prawa składu (udostępniania przez przejezdnych kupców części swych towarów miejscowym handlarzom), prawa do wykonywania niektórych usług  i produkcji niektórych dóbr, czy prawa do samorządnego zarządzania. Sklepy i warsztaty usługowe dziś bezproblemowo mogą być lokowane w miejscowościach niezależnie od ich statusu administracyjnego. Co więcej, zakładanie takich właśnie jednostek pozarolniczej działalności gospodarczej jest najlepszą ochroną przez depopulacją obszarów wiejskich, zaś to właśnie relatywnie duże wsie, mające przynajmniej 500 mieszkańców, tj. posiadające wystarczający potencjał, aby móc rozwijać na potrzeby lokalnego rynku pozarolniczą działalność gospodarczą, najlepiej bronią się przed utratą ludności [Wesołowska, 2018]. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2019, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  Zatem rozwój takich właśnie niewielkich ośrodków zaspokajających lokalny popyt na te podstawowe dobra i usługi, w przypadku których nie ma ekonomicznego uzasadnienia do udostępniania ich jedynie w miejscach o dużym napływie klientów, jest najlepszym środkiem zaradczym przed depopulacją i związanymi z nią problemami. Oznacza on bowiem nie tylko lepsze zaspokojenie potrzeb konsumpcyjnych, ale i tworzenie miejsc pracy poza rolnictwem. Patrząc z tej perspektywy, aspiracje i te gospodarcze i te administracyjne miejscowości mających 1000 czy 2000 mieszkańców powinny być wspierane przez władze publiczne jako narzędzie zarządzania kurczącymi się regionami (tj. obszarami o zmniejszającym się potencjale gospodarczym wskutek kurczenia się  i starzenia się populacji). Nadanie zaś praw miejskich takim miejscowościom traktowane być powinno jako oznaka wsparcia dla ich starań o wzmocnienie swej atrakcyjności jako miejsca zamieszkiwania.   Literatura Kantor-Pietraga I., 2014, Systematyka procesu depopulacji miast na obszarze Polski od XIX do XXI wieku, Wyd. UŚ, Katowice Katsarova I. (red.), 2008, Regiony wyludniające się: nowy paradygmat demograficzny i terytorialny. Studium, Parlament Europejski, Bruksela, http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/pe408928_ex_/pe408928_ex_pl.pdf Szukalski P., 2014, Depopulacja dużych miast w Polsce, „Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny”, nr 7, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/5090 Szymańska D., 2007, Urbanizacja na świecie, PWN, Warszawa Wesołowska M., 2018, Wsie zanikające w Polsce. Stan, zmiany, modele rozwoju, Wyd. UMCS, Lublin Zarządzanie rozwojem miast o zmniejszającej się liczbie mieszkańców (w kontekście perspektywy finansowej 2014 – 2020),  2013, Kancelaria Senatu RP, Warszawa, http://senat.gov.pl/gfx/senat/userfiles/_public/k8/agenda/seminaria/2013/130301/zarzadzanie_rozw_mias.pdf 

Nowe miasta w Polsce w XXI wieku

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/29759/1/2019-04%20Miasta.pdf

Nowe miasta w Polsce w XXI wieku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)