Bartoszek, Janusz

Turyzm/Tourism

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

„TURYZM” 1991, z. 1Janusz BartoszekFUNKCJA TURYSTYCZNA MUZEUM GÓRNICTWA WĘGLOWEGO W ZABRZULA FONCTION TOURISTIQUE DE MUSÉE DE L’INDUSTRIE MINIÈRE DE CHARBON A ZABRZETOURIST FUNCTION OF THE MUSEUM OF COAL MINING IN ZABRZEMuzeum Górnictwa Węglowego jest jedyną w kraju oraz jedną z kilku w Europie placówek muzealnych ukazujących historię górnic­twa węglowego i kopalnictwa kruszyw, ewolucję techniki górniczej, do­robek myśli naukowej i kultury oraz tradycje ludzi związanych z wę­glem.Idea utworzenia Muzeum Górnictwa zrodziła się w końcu lat 40-tych, kiedy to Związek Zawodowy Górników utworzył w Sosnowcu Muzeum Górnictwa. Placówka ta istniała i działała w latach 1947—1974. Muze­um ukazywało dzieje górnictwa, neolityczne górnictwo krzemienne, po­nadto solne, kruszcowe i węglowe oraz modele nowoczesnych urządzeń kopalnianych. Po likwidacji muzeum w Sosnowcu część ekspozycji, do­kumentów, przedmiotów i maszyn zabezpieczona została przez działa­czy Komisji Ochrony Zabytków Techniki Górnictwa istniejącej przy Stowarzyszeniu Inżynierów i Techników Górnictwa. Powstał też pomysł utworzenia nowego muzeum w Zabrzu. Jednym z jej propagatorów był dr Przemysław Rudnicki. Koncepcję tę poparło grono historyków z Muzeum Miejskiego w Zabrzu. Pozyskano również zrozumienie, przy­chylność i poparcie wojewódzkich oraz miejskich władz politycznych i administracyjnych, a także resortu górnictwa — dziś patrona pla­cówki. Na siedzibę Muzeum przeznaczono zabytkowy gmach zlokalizo­wany u zbiegu ul. Bohaterów Warszawy oraz ul. 3-go Maja, ukształto­wany zewnętrznie i wewnętrznie w pałacowych formach eklektyczno- -secesyjnych. Obiekt ten, wznoszony w trzech etapach w latach 1874—•—1906, był znacznie zdewastowany. Przechodził zresztą różne kolejelosu. Początkowo był siedzibą starostwa zabrskiego (od 1374 r.), póź­niej gospodarzem obiektu były szkoły zawodowe (lata 1927—1939). Ostatnim jego właścicielem było Technikum Budowlane w Zabrzu. W latach 1978—1979 pod kierunkiem Zabrzańskiego Zjednoczenia Prze­mysłu Węglowego trzy zabrzańskie kopalnie przeprowadziły generalny remont budynku, który po jego zakończeniu miał już nowego lokato­ra — Muzeum Górnictwa Węglowego.Muzeum jest instytucją o charakterze naukowo-badawczym i oświa­towym. Gromadzi, konserwuje, przechowuje, opracowuje naukowo i udostępnia dobra kultury w zakresie historii górnictwa oraz trady­cji i kultury. Placówka posiada zbiory liczące 1G39G eksponatów (w tym 473 depozyty). Są wśród nich zabytki przejęte z Muzeum Re­gionalnego w Zabrzu i Związkowego Muzeum Górnictwa w Sosnowcu, dary górników i kopalni, a także zabytki i archiwalia zdobyte drogą zakupu. Spośród nabytków do najciekawszych należą: drewniana pral­ka mechaniczna z początków XX w. użytkowana na terenie Zabrza, cymbały z 1891 r. z wyrytym pozdrowieniem „Szczęść Boże”, płasko­rzeźba J. Limburga z 1925 r. przedstawiająca pracę górników w ko­palni, śląski ludowy strój druhny z początków XX w., barda górnicza z XVII—XVIII w., parowa lokomotywa przetokowa-wąskotorowa, wrę­biarka typu Eickhoff, teodolit tochymetr firmy Otto Fenel Cassel, mo­dele obudowy zmechanizowanej typu FAZOS i KRAB, model maszy­ny parowej z okresu międzywojennego, dokumentacja fotograficzna Zakładów Koksowniczych „Concordia”, komplet map górniczych rejo­nu „Castellengo” w Rokietnicy z 1936 r., księgi cechowe kopalni „Ludwigsgliick” w Zabrzu.Zbiory prezentowane są na wystawach stałych, objazdowych i cza­sowych. Stałe ekspozycje zgromadzone są w trzech działach: Historii Górnictwa i Techniki Górniczej, Przeróbki Mechanicznej i Przetwór­stwa Węgla oraz Kultury Górniczej.Wprowadzeniem do Muzeum są ekspozycje Gabinetu Geologii i Pa­leobotaniki Karbonu należącego do działu Historii Górnictwa i Techni­ki Górniczej. Ukazują one genetyczne pradzieje karbonu jako efektu trwających kilkadziesiąt milionów lat procesów geologicznych i che­micznych, z uwydatnieniem przetrwałych skamielin i odciśniętych śla­dów flory karbońskiej.Dalsze ekspozycje Działu Historii Górnictwa prezentują zamierzchłą przeszłość polskiego górnictwa, a więc kopalnictwo krzemienne z re­jonu Gór Świętokrzyskich, solnictwo wielickie i bocheńskie oraz gór­nictwo kruszcowe Dolnego i Górnego Śląska.Wystawą ściśle związaną z kopalnictwem kruszyw jest ekspozycja ukazująca odprowadzanie wody z kopalni i transport węgla sztolnika-mi. Pierwsza jej część wchodzi bowiem w skład Gabinetu Historii Gór­nictwa i prezentuje jeden z najciekawszych zabytków związanych z gór­nictwem, a mianowicie kunszt wodny z kopalni cyny w Gierczycie z XVIII w., służący do odprowadzania wody z urobisk.Głębiej w tajniki górniczej techniki wprowadzają ekspozycje przed­stawiające sposoby przewietrzania kopalń, eksploatacji złóż, a także zagadnienia związane z miernictwem, ratownictwem górniczym, robo­tami strzałowymi i łącznością.Dużo miejsca poświęcono ludziom nauki związanym z górnictwem: S. Staszicowi, B. Krupińskiemu, W. Budrykowi i innym, a także spra­wom szkolnictwa górniczego, np. jego historii. Przedstawia to ekspo­zycja pn. „W kręgu myśli i talentu”.Na Dział Przeróbki Mechanicznej i Przetwórstwa Węgla składają się dwie wystawy. Są to ekspozycje pn. ,,Od węgla do nylonu i ela­ny” oraz „Koksownie węgla w ujęciu historycznym”. Nie obejmuje on tak dużej liczby zagadnień i problemów jak Dział Historii Górnictwa, przedstawia natomiast przy pomocy schematów procesów technologicz­nych kolejne etapy chemicznej przeróbki węgla oraz jej finalne efekty.Ostatnim etapem zwiedzania muzeum jest Dział Kultury Górniczej i Tradycji, który gromadzi stroje i insygnia górnicze, przedstawia tak­że, jak żył górnik, jak mieszkał i w jaki sposób spędzał czas wolny. W salach wystawowych tego działu odtworzono dawną izbę mieszkal­ną i typową, śląską kuchnię ze wszystkimi charakterystycznymi mebla­mi i akcesoriami. Do omawianego działu należy także wystawa pt. „Bar­bara święta o górnikach pamięta”, przedstawiająca patronkę górników w literaturze, sztuce i fotografii, a także inne tradycje górnicze.Ważnym uzupełnieniem nie tylko zbiorów działu kultury, ale i ca­łego muzeum, jest kolekcja sztuki o tematyce górniczej i śląskiej. W zbiorach muzeum są prace takich wybitnych plastyków-górników jak Teofila Ociepki czy Pawła Wróbla.Na podstawie przeprowadzonych badań obejmujących okres od 1930 do 1986 r. można stwierdzić, iż muzeum odwiedzają turyści krajowi i zagraniczni. Ci ostatni stanowią jednak znikomy procent — 3,5% ogólnej liczby.Od 1983 r. następuje systematyczny wzrost liczby gości zagranicz­nych i krajowych odwiedzających muzeum. Duża liczba turystów w ro­ku 1980 (początek działalności tej instytucji) jest wynikiem szeroko za­krojonej akcji propagandowej, natomiast radykalny jej spadek w roku następnym można wytłumaczyć sytuacją społeczno-polityczną w kraju.Ruch turystyczny związany z muzeum przyjmuje formy zorganizo­wane (57,9%) i formy indywidualnego zwiedzania (33,7%). Odrębną123Rys. 1. Struktura ruchu turystycznego w  M uzeum  G órnictwa W ęg lo w eg o  w  Zabrzuw  latach 1980— 19861 — turyści w grupach zorganizowanych! 2 — turyści indyw idualni; 3 — goście honorow i muzeumD essin  1. La structure du m ouvem ent touristique dans le  M usée de l'industrie M inière  de Charbon à  Zabrze dans les années 1980— 19861 — touristes en groupes o rgan isés; 2 — touristes individuels? 3 — hôtes d 'honneur du muséekategorię zwiedzających stanowią tzw. goście honorowi, których ogól­na liczba stanowi ponad 8%.Reasumując wielkość indywidualnego i zorganizowanego ruchu tu­rystycznego w latach 1980—1986 można zaobserwować spadkową ten­dencję indywidualnej formy zwiedzania i zdecydowany wzrost od 1982 r. zorganizowanego ruchu turystycznego (rys. 2). Spowodowane to zostało wzrostem zainteresowania zbiorami muzeum poza Śląskiem i nasyceniem własnego „rynku” turystycznego. Pewnym potwierdze­niem owego „nasycenia” rynku własnego jest zmniejszający się (mimo wzrostu ogólnej liczby zwiedzających) zorganizowany ruchu turystycz­ny z Zabrza i zwiększenie liczby osób odwiedzających muzeum, a po­chodzących z innych miast województwa katowickiego.Zwiększanie się liczebności zorganizowanego ruchu turystycznego wiąże się z rozszerzeniem zasięgu terytorialnego tego ruchu skierowa-Rys. 2. W ielk ość  indyw idualnego i zorgan izow an ego  ruchu tu rystyczn ego  w  M uzeum  G órnictwa W ęg lo w eg o  w  Zabrzu w  latach  1980— 1986 1 — ruch turystyczny indyw idualny! 2 — ruch turystyczny zorganizowanyD essin  2. La grandeur du m ouvem ent touristique ind ividuel et organisé dans le  M usée  de l ’industrie M inière de Charbon à  Zabrze dans le s  années 1980— 1986 1 — m ouvem ent touristique individuel) 2 — m ouvem ent touristique organisénego do zabrzańskiej placówki. W miarę upływu lat zwiększała się licz­ba województw, z których pochodzili turyści zwiedzający ekspozycje muzeum. W 1980 r. odwiedzający muzeum pochodzili tylko z 5 woje­wództw, a w 1986 już z 30 województw.Sam fakt, że turyści zwiedzający muzeum w latach 1980—1986 byli mieszkańcami aż 34 województw świadczy o ponadregionalnym znacze­niu placówki (rys. 3).Większość turystów odwiedzających muzeum stanowią grupy mło­dzieży szkolnej. Specyfika zbiorów Muzeum Górnictwa i ich przydat­ność do celów dydaktycznych powoduje, że największe nasilenie ruchu turystycznego następuje tu w październiku (11,5%), listopadzie (l'3,6%) oraz grudniu (12,8%), a także w kwietniu (9,7%) i maju (11,5%). SąRys. 3. Z asięg terytoria lny  krajow ego ruchu tu rystyczn ego  w  M uzeum  G órnictwa  W ęg lo w eg o  w  Zabrzu w  latach  1980— 1986 (bez w ojew ód ztw a  katow ickiego)1. — w ojew ództw a, z których pochodziło poniżej 1% tu rystów ; 2 — 1—2% turystów ; 3 — 2—5% turystów ; 4 — 5—10% turystów ; 5 — pow yżej 10% tu rystówD essin  3. L'étendue territoriale du m ouvem ent touristique du pays dans le  M usé de l'industrie M inière de Charbon à  Zabrze dans le s  années 1980— 1986 (la v o ïv o d iede K atow ice excepté)Les voïvodies dont les hab itan ts  constituaien t: 1 — moins de 1% des v is iteu rs ; 2 — 1—2% de3 v isiteurs; 3 — 2—5% des v isiteurs; 4 — 5—10% des v is iteu rs ; 5 — plus de 10% des v isiteursto miesiące, w których proces dydaktyczny w szkołach przebiega w spo­sób najbardziej intensywny.Odmiennie kształtuje się natężenie indywidualnego ruchu turystycz­nego. Jego największe nasilenie następuje w miesiącach letnich (od czerwca do sierpnia — 10,3%), a najniższą frekwencję odnotowanoT a b e l a  IW ielk o ść  zorgan izow anego ruchu turystyczn ego  w latach 1980— 1986Le grandeur du m ouvem ent touristique organisé  dans les annéeis 1980— 1986Ruch LataSumaturystyczn y 1980 1981 1982 1933 1084 1985 1986K rajow y 10 119 5919 7 932 8016 9 837 10 961 11 535 64 274 96,5Zagraniczny 442 117 61 188 340 402 759 2 309 3,5O gólna  liczba zw ie ­dzających 10 561 6 036 7 993 8 204 10 177 11 363 12 294 66 583 100,02 r ó d 1 o: Badania w łasne.w styczniu (6,5%). Duża liczba osób indywidualnie zwiedzających mu­zeum w miesiącach letnich stanowi zapewne jeden z efektów działal­ności placówki, starającej się żywo uczestniczyć w życiu miasta. Mu­zeum włączyło się do akcji organizowania wypoczynku dla młodzieży pozostającej w mieście w czasie wakacji. Stąd też konkursy, wystawy, prelekcje i spotkania z ciekawymi ludźmi, których inicjatorem jest mu­zeum. Działalność ta przyczyniła się do zwiększenia indywidualnego ruchu turystycznego o charakterze poznawczym. Potwierdza to fakt, iż ponad połowę (54,3%) w indywidualnym ruchu turystycznym w la­tach 1980—1986 stanowiła młodzież.Porównując liczbę młodzieży i dorosłych w indywidualnym ruchu turystycznym na przestrzeni lat 1980—1986 można stwierdzić, że od ro­ku 1982 liczba młodzieży zawsze przewyższała liczbę dorosłych. Struk­turę demograficzną ruchu turystycznego przedstawia rys. 4.Krajowy ruch turystyczny stanowi blisko 97% ogólnej liczby zwie­dzających.W latach 1980—1986 muzeum zabrzańskie odwiedziło 2300 gości za­granicznych z 14 państw trzech kontynentów. Największą grupę sta­nowili goście z państw europejskich — 88,2% ogólnej liczby obcokra­jowców zwiedzających muzeum, 9,1% to Azjaci, a 63 osoby (2,7%) po­chodziły z Afryki, a dokładnie z Libii.Wśród turystów europejskich przewagę mieli reprezentanci państw socjalistycznych (1777 osób), których liczba stanowi 87,3% ogólnej licz-( % ) 1009080702 8 %60 -3 9 %4 2% 42%50 - 49 %40 -302010 -6 6 %61 %  11 113 4 %  I | 51 % |  I 1172 %  11 115 8 %  | 5 8 %  1980 1981 1982 1983 1984 19851Hys, 4. buuktura dem ograficzna indyw idualnego ruchu tu rystyczn ego  Górnictwa W ęg lo w eg o  w  Zabrzu w  latach  1980— 19861 — młodzież; 2 — dorośli4 0 %6 0 %  (lata) 1986w  M uzeumD essin  4. La structure dém ographique du m ouvem ent touristique ind ividuel dans le  M usée de l'industrie M inière de Charbon à Zabrze dans le s  années 1980— 1986 1 — jeunesse) 2 — personnes adulte?by Europejczyków zwiedzających sale wystawowe zabrzańskiego mu­zeum; 12,7% turystów europejskich to grupa z Europy Zachodniej.Analizując ruch turystyczny można stwierdzić, iż muzeum jest pla­cówką o znaczeniu przede wszystkim ponadregionalnym, a popular­ność jego zbiorów z każdym rokiem staje się coraz większa. Świadczy0 tym rosnąca z roku na rok liczba turystów odwiedzających sale wy­stawowe.Mgr Janusz Bartoszek W płynęło:P odyplom ow e Studium  T urystyk i 1 czerw ca 1990 r.przy Instytucie  G eografii Ekonom icznej1 O rganizacji Przestrzeni U n iw ersytet Łódzkial. K ościuszki 21 90—418 Łódź

Tourist function of the Museum of Coal Mining in Zabrze

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/27611/1/Turyzm1991_1_Bartoszek.pdf

Tourist function of the Museum of Coal Mining in Zabrze

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)