Stasiak, Andrzej

Turyzm/Tourism

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

RECENZJE -  COMPTES-RENDUS CRITIQUES -  REVIEWS„TURYZM” 1996, t. 6, z. 1HORST W. OPASCHOWSKI, 1991, ÖKOLOGIE VON FREIZEIT UND TOURISMUS, FREIZEIT- UND TOURISMUSSTUDIEN BAND 4, LESKE+BUDRICH, OPLADEN, 168 s.Prezentowana książka jes t czwartym z kolei tomem serii wydawniczej zaty­tułowanej „Freizeit- und Toiirismusstudien”, mającej za zadanie -  jak  głosi not­ka redakcyjna -  „przekazywać usystematyzowaną wiedzę o czasie wolnym [...] wszystkim, którzy podczas nauki, studiowania i praktyki zawodowej stykają się z zagadnieniami i problemami czasu wolnego i turystykiCałość, zakrojona na 7 tomów, obejmuje pozycje omawiające pedagogikę, psychologię, socjologię, ekonomię, ekologię, futurologię i etykę czasu wolnego. Już sam fakt podjęcia tak różnorodnej tematyki, a także próba zaprezentowania wyników badań z pogranicza turyzmu i wielu innych nauk są wystarczającym powodem do sięgnięcia po poszczególne tomy.Dodatkowym bodźcem do zapoznania się ze „Studiami” może być także osoba autora i wydawcy serii -  H. Opaschowskiego (także autora omawianej części). Prof. Horst W. Opaschowski jest pracownikiem Uniwersytetu w Ham­burgu i kierownikiem B.A.T. Freizeit-Forschungsinstitut, czołowym badaczem czasu wolnego i turystyki w Niemczech. W połowie lat osiemdziesiątych był inicjatorem pierwszych na obszarze niemieckojęzycznym badań problemów ekologicznych w powiązaniu z turystyką i wypoczynkiem. O konieczności pro­wadzenia takich badań autor przekonuje ju ż  w przedmowie. Ekologiczne pro­blemy turystyki w porównaniu z globalnymi problemami ochrony środowiska (wyrąb lasów tropikalnych, dziura ozonowa, efekt cieplarniany) wydają się na pierwszy rzut oka błahe. W rzeczywistości jes t jednak inaczej. Dzisiaj, kiedy turystyka stała się przemysłem, kiedy na urlopy, a nawet weekendy wyjeżdżają miliony ludzi, chcących koniecznie spędzić swój wolny czas na łonie przyrody, powstaje paradoksalna sytuacja: ludzie wypoczywający korzystają ze środo­wiska, a jednocześnie mu zagrażają. Czyste powietrze, ziemia i wody, naturalny krajobraz nie zostały nam dane na zawsze. Musimy sami dbać o ich utrzymanie także -  a może przede wszystkim -  podczas wypoczynku. Ta książka przypo­mina właśnie te podstawowe, niekiedy wręcz banalne, prawdy. Praca, nie licząc wspomnianej ju ż  przedmowy, składa się z krótkiego wprowadzenia, dziesięciu numerowanych rozdziałów oraz spisu literatury wykorzystanej w tekście (120 pozycji uszeregowanych alfabetycznie oddzielnie dla każdego rozdziału ).We „W prowadzeniu” przedstawione zostały zależności między turystyką masową a „śmieciami czasu wolnego” . Głównym zadaniem ekologii na tym po­lu jes t -  zdaniem autora -  wychowanie takich turystów, którzy będą szukać przyjaznego kontaktu z przyrodą, nie pozostawiając za sobą żadnych szkodli­wych śladów. Może się to dokonać jedynie poprzez zmianę świadomości ekolo­gicznej każdego z nas. Najważniejsze jednak jest to, by zachowywać się ekolo­gicznie, a nie tylko ekologicznie myśleć.W dalszej części „W prowadzenia” omówiono badania nad świadomością ekologiczną prowadzone przez B.A.T. Freizeit-Forschungsinstitut na terenie Re­publiki Federalnej N iemiec (włącznie z Berlinem Zachodnim) w latach 1984- -1990  i stanowiące podstawę niniejszej pracy.Rozdział pierwszy przynosi wiele informacji na temat relacji między środo­wiskiem a społeczeństwem. Okazuje się, że społeczeństwo niemieckie jes t dość dobrze poinformowane o globalnej problematyce ekologicznej, choć widoczne jest pewne rozdwojenie. Młodzi ludzie częściej niż starsze pokolenie wymieniali zanieczyszczenie środowiska jako najpilniejszy problem do rozwiązania. Jest to -  według Opaschowskiego -  widoczny znak przemian mentalnych w świadomo­ści społecznej. Po epoce dominacji ekonomii w latach siedemdziesiątych, na­stępuje era ekologii. Symptomatyczne jednak, że mało kto czuje się osobiście odpowiedzialny za zanieczyszczanie środowiska. Ciągle uważamy, że winni mo­gą być wszyscy wokół nas, ale nie my sami. Powyższe rozważania uzupełnia ta­belaryczny przegląd najważniejszych wydarzeń w ponad stuletniej historii nie­mieckich ruchów ekologicznych, obejmujący działania rządowe, obywatelskie ini­cjatywy i protesty oraz precedensowe rozwiązania prawne.Rozdział drugi jes t naturalną kontynuacją poprzedniego i przedstawia zmia­ny, jakie zaszły w środowisku i społeczeństwie niemieckim w ostatnich dzie­sięcioleciach. Jeszcze nigdy żadne pokolenie nie miało — obiektywnie patrząc — tak wiele czasu wolnego. Z przytoczonych przez autora danych wynika, że ty­godniowy czas pracy został w ciągu tego wieku skrócony o 12 godz., a śre­dni urlop wydłużył się trzykrotnie. Co ciekawe, obiektywnemu wzrostowi cza­su wolnego nie odpowiada jednak subiektywny przyrost świadomości czasu wolnego.Negatywnym zjawiskiem, obserwowanym od dziesięcioleci, jest ciągły, sys­tematyczny wzrost mobilności społeczeństwa. Przeciętny Niemiec pokonuje ro­cznie ok. 10 tys. km, z czego 80% w samochodzie. Auto stało się oznaką pre­stiżu, symbolem indywidualnej wolności i niezależności, „pomostem między pracą a czasem wolnym”. Dlatego praktycznie niemożliwe jes t ustawowe ogra­niczenie, skanalizowanie czy ukierunkowanie potoków podróżnych. „W spole-czeństwie mobilnym w czasie wolnym nikt nie chce zostać w domu -  nieważne dokąd, byle by wyjechać” . Opaschowski konsekwentnie prezentuje łańcuch za­leżności: więcej czasu wolnego -  większa mobilność -  więcej śmieci. W ten sposób masowy wypoczynek staje się poważnym zagrożeniem dla naturalnego środowiska. Tym bardziej, że zagrożenia ze strony turystyki prawie nikt się nie spodziewa.W rozdziale trzecim autor zwraca uwagę na powszechne bagatelizowanie i umniejszanie szkód wyrządzonych przez wypoczywających. Ma to podłoże psychologiczne. W każdym z nas istnieje ugruntowane przekonanie, że wypo­czynek jes t zbyt piękną spraw ą by mógł być szkodliwy.Pojęcie „rekreacja” ma pozytywne konotacje: wolność, szczęście, samore­alizacja. Zanieczyszczenie środowiska natomiast wywołuje jedynie negatywne emocje: strach, bezradność, rozdrażnienie. Oczywistym jest więc, że staramy się oddzielić to, co przyjemne od tego, co wzbudza niepokój. Z drugiej strony wielu urlopowiczów nie szuka bezpośredniego kontaktu z przyrodą i odpoczywa w zniszczonym i przebudowanym krajobrazie. W ażniejsza jest rozrywka i zado­wolenie niż pobyt na łonie natury. Zwłaszcza, że ten ostatni wiąże się naj­częściej z niewygodą i rezygnacją z komfortu. Czyż więc realną stanie się -  nakreślona przez autora -  futurystyczna wizja czasu wolnego w rezerwa­tach? Przytoczone przykłady przekonują, iż uczyniono ju ż  pierwszy krok w tym kierunku.Rozdział czwarty w całości został poświęcony szczegółowemu omówieniu siedmiu „grzechów” turystyki wobec środowiska. Do najważniejszych win Opa­schowski zaliczył: zaśmiecanie krajobrazu, zanieczyszczanie wód i powietrza, stwarzanie zagrożenia dla egzystencji roślin i zwierząt, niszczenie naturalnych krajobrazów (poprzez budowę infrastruktury turystycznej) oraz zasiedlanie co­raz to nowych obszarów. Charakterystyka każdego „grzechu” składa się z pre­zentacji wyników badań ankietowych (subiektywne oszacowanie przez zapyta­nych wagi danego zagrożenia), naukowego komentarza oraz licznych przykła­dów wziętych z życia. Mimo przeprowadzonego podziału, autor podkreśla, że siedmiu „grzechów” przeciw środowisku nie da się rozdzielić. W rzeczywistości nakładają się one na siebie, wzmacniając negatywne oddziaływanie.W rozdziale piątym analizie poddano skutki, jakie wywarła na postępowanie jednostek publiczna dyskusja o środowisku. Mimo codziennego kontaktu z pro­blemami ekologicznymi ponad połowa ankietowanych czuje się słabo poinfor­mowana. Nie zawsze przy tym subiektywne poczucie poinformowania odpo­wiada obiektywnemu poinformowaniu. Nie zmienia to jednak faktu, że działal­ność informacyjna podobna jes t bardziej do biernego przekazywania hiobowych wieści, niż do aktywnej komunikacji (zwłaszcza na poziomie szczegółowym i praktycznym).W dalszej części tego rozdziału omówione zostały główne źródła informacji (TV, prasa, radio) oraz bariery informacyjne.Ostatecznie Opaschowski dochodzi do konkluzji, żc „myśleć ekologicznie to jedno, a ekologicznie postępować to coś zupełnie innego” . Świadomość ekologi­czna jes t bardziej demonstrowana niż realizowana w praktyce.Szósty rozdział zawiera rozważania na temat akceptacji przez społeczeństwo różnorodnych działań ekologicznych. Największe poparcie zyskały środki infor­macyjne oraz sankcje, mniejsze -  wspieranie przez rząd inwestycji proekologi­cznych. Najm niejsza okazała się chęć współpracy z ruchami ochrony przyrody oraz osobista gotowość do ograniczenia własnej aktywności wypoczynkowej.W rozdziale siódmym Opaschowski opisuje przyszły konflikt między intere­sami ochrony środowiska a potrzebami wypoczynku. O jego nieuchronności św iadczą z jednej strony współczesne trendy w podróżowaniu (spontaniczność, skracanie podróży, wzrost mobilności), z drugiej -  jedynie „werbalna gotowość ofiar” . Deklarowana zgoda na ograniczenie osobistej aktywności wypoczynko­wej nie znajduje odzwierciedlenia w praktyce. W przekonaniu badanych ich własny wypoczynek jes t prawie tak samo godny utrzymania i ochrony jak  na­turalne środowisko. Aby uniknąć konieczności wyboru: środowisko czy turys­tyka, niezbędnym staje się współdziałanie jednostki z państwem. Jedynie zmia­na zachowań urlopowych je s t kluczem do rozwiązania problemu w przyszłości.Szczegółowe propozycje zmian przynoszą następne dwa rozdziały. Opa­schowski uważa, że nadszedł czas na przejście od pojedynczych środków za­radczych do spójnej koncepcji działania. Nie wystarczą ju ż  apele ekologów o „cichy wypoczynek” czy przekazywanie wiedzy o środowisku. Skuteczną oka­zać się może jedynie kombinacja praw porządkowych i psychologicznego moty­wowania. Autor prezentuje opracowany przez siebie system oddziaływania na zachowania rekreacyjne i wypoczynkowe społeczeństwa oraz dokładnie omawia poszczególne czynniki. Wśród wymienionych środków znalazły się m. in.: prze­kazywanie wiedzy i kształtowanie świadomości problemu, apelowanie do po­czucia odpowiedzialności i wspólnoty, zakazy i sankcje, dobrowolne ogranicza­nie oferty turystycznej, przygotowanie atrakcyjnej alternatywy dla mobilności wypoczynkowej w obszarach aglomeracji, popieranie „miękkich” technologii wypoczynku, tworzenie miast przyjaznych rowerzystom, kierowanie strumieni ruchu turystycznego obok obszarów godnych ochrony, wprowadzenie różnych term inów wakacji i ferii szkolnych.M asowa turystyka nie zawsze musi nieść z sobą zagładę. Istnieje szansa ra­cjonalnego połączenia interesów turystyki z ochroną przyrody. Uzyskane środki pieniężne m ogą przyczynić się do zachowania naturalnego środowiska, ratowa­nia zagrożonych gatunków, odnawiania zabytków architektonicznych itp. Nale­ży tylko wcześniej zrozumieć, że uboższy świat roślin i zwierząt oznacza zawsze zubożenie świata czasu wolnego. Dlatego Opaschowski postuluje jak  najszybsze powszechne rozszerzenie rachunku ekonomicznego o ekologiczne komponenty. Nowy bilans powinien ujawnić skrywane dotychczas koszty ekologiczne i objąć siedem nowych elementów, odpowiadających siedmiu „grzechom” turystykiwobec środowiska. W praktyce powstaje jednak problem „wyceny” wyrządzo­nych szkód. Autor zaproponował formułę: „wartościowe jes t to, co przewa­żająca większość ludności (społeczeństwa) odczuwa jako wartościowe” . Nie wyczerpuje ona jednak wszystkich możliwości. W jaki sposób przeliczać war­tość natury na pieniądze? Które elementy przyrody są  najbardziej wartościowe? Jak zm ienia się wartość naturalnego środowiska wraz z upływem czasu i wzra­stającym zanieczyszczeniem? To tylko kilka pytań, jakie można przy tej okazji postawić.Swoiste podsumowanie rozważań na temat ekologii turystyki stanowi roz­dział ostatni. Autor zwraca w nim uwagę na sprzeczność między myśleniem tra­dycyjnym a ekologicznym. Racjonalne, analityczne myślenie -  wpojone Europie przez Bacona, Kartezjusza, Newtona -  przebiega linearnie. Stąd nasza wiara w postęp, nieograniczony wzrost gospodarczy i technologiczny. M yślenie eko­logiczne bazuje natomiast na nielinearnym systemie. Jego podstawę stanowi na­turalna, dynamiczna równowaga, polegająca na cyklach i ciągłych wahaniach. Świadomość ekologiczna powstanie dopiero wtedy, gdy uda się nam połączyć „racjonalną wiedzę z intuicją dla nielinearnej istoty naszego środowiska (Capra 1983)” .Przedstawiona praca ma charakter popularnonaukowy. Dlatego obok wy­ników badań empirycznych mogły znaleźć się w niej liczne cytaty z prasy nie­mieckojęzycznej oraz 8 satyrycznych rysunków. Stanowią one dodatkowy, nie­kiedy bardzo wymowny, komentarz do poruszanych kwestii. Żartobliwe potrak­towanie poważnych problemów nie obniża jednak walorów merytorycznych pozycji. W pracy zamieszczono również 40 schematów i wykresów obrazują­cych uzyskane przez autora wyniki. Pozwala to na przeprowadzenie własnej analizy opisywanych zjawisk, a także ewentualne porównanie z wynikami in­nych badań.Poważnym mankamentem pracy jes t natomiast zupełny brak opracowań kartograficznych. Autor skupił się na analizie społeczno-demograficznych czyn­ników różnicujących świadomość ekologiczną (wiek, pleć, zawód, wykształce­nie itd.), niemal pomijając wpływ czynników przestrzennych (niekiedy tylko stosowano podział na miasto -  wieś). A przecież istnieją różnice w postrzeganiu zagrożeń ekologicznych przez mieszkańców wybrzeża i terenów górskich, aglo­meracji i obszarów rolniczych, turystycznych regionów na pojezierzach i wyży­nach. Co więcej, różnice m ogą również występować na podobnych obszarach. Niestety, map przestrzennego zróżnicowania świadomości zabrakło w tym opra­cowaniu.Mimo tych kilku krytycznych uwag praca Opaschowskiego warta jes t po­lecenia. Uświadamia bowiem czytelnikowi, że turystyka nie zawsze musi być szansą dla regionu. W pewnych warunkach, przy ignorowaniu naturalnych praw rządzących przyrodą może stać się realnym zagrożeniem. Jest to o tyle ważne, że od kilku lat w naszym kraju wielu polityków, przedsiębiorców i zwykłych lu­dzi próbuje traktować turystykę instrumentalnie, jako źródło niewyczerpanych dochodów. I choć, jak  na razie, wiele nam jeszcze brakuje do poziomu rozwoju turystyki w Niemczech, a niektóre problemy z tym związane w ydają się wręcz egzotyczne, to warto zobaczyć, co nas może czekać w przyszłości i uczyć się, tym razem na cudzych błędach...Mgr Andrzej Stasiak Wpłynęło:Studium Doktoranckie Geografii 12 marca 1996 r.Uniwersytet Łódzki al. Kościuszki 2190-418 Lódź

Horst W. Opaschowski, 1991, Ökologie von Freizeit und Tourismus, Freizeit- und Tourismusstudien, Band 4, Leske+Budrich, Opladen, 168 s.

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w