Publikacja dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne i Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny UŁ

Udostępnienie publikacji Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego finansowane w ramach projektu „Doskonałość naukowa kluczem do doskonałości kształcenia”. Projekt realizowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój; nr umowy: POWER.03.05.00-00-Z092/17-00

Żurek, Aldona

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Aldona Żurek Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu CZY SOCJOLOGIA MOŻE BYĆ MODNYM KIERUNKIEM? Zainteresowanie studiowaniem socjologii na wszystkich poziomach i try-bach studiów przyjęło w roku akademickim 2013/2014 poziom krytyczny. Wyrazem tego jest nie tylko niewypełnianie limitów przyjęć na studia w więk-szości polskich uczelni publicznych i niepublicznych, ale przede wszystkim decyzje władz uczelni o nieuruchomianiu tego kierunku studiów, co w szczegól-ności dotyczy studiów niestacjonarnych, choć nie tylko. Nie powinno to być, zwłaszcza dla badaczy życia społecznego, którymi są socjolodzy właśnie niczym zaskakującym. Jednak przyglądając się zestawieniom liczby przyjętych studen-tów z zakładanymi limitami przyjęć na pierwsze lata studiów socjologicznych, możemy powiedzieć, że mimo obserwowanego od 2007 r. trendu polegającego na odwracaniu się młodzieży od studiowania socjologii, poszczególne ośrodki akademickie niedostatecznie lub z dużym opóźnieniem zaczęły reagować na to zjawisko. Rok 2007 był bowiem ostatnim, w którym według raportu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego studia w dziedzinie nauk społecznych nie tylko były najpopularniejsze wśród kandydatów na studia, ale też istniała możliwość wyboru najlepszych kandydatów spośród zgłaszających chęć studiowania. W każdym kolejnym roku akademickim na studia zgłaszało się coraz mniej osób, co wyraziło się w tym, że do roku 2011 liczba przyjętych na kierunki społeczne (w tym na socjologię) zmniejszyła się prawie o 20 tys. osób.  Przyczyn takiego stanu rzeczy należy poszukiwać zarówno w procesach i zjawiskach mających ogólną naturę, jak i w braku dostatecznej reakcji środo-wiska akademickiego na uczelniach, gdzie prowadzone są studia socjologiczne, na wyraźnie narastający brak mody na studiowanie tego kierunku. http://dx.doi.org/10.18778/7969-389-4.14188 Aldona Żurek ______________________________________________________________________  Pierwszym ze źródeł powodujących brak napływu oczekiwanej liczby kan-dydatów na studia socjologiczne są przemiany struktury demograficznej pol-skiego społeczeństwa. Od połowy lat 80. XX w. spada współczynnik dzietności, sprawiając, że kolejne roczniki uczniów szkół podstawowych, gimnazjalnych,  a przede wszystkim średnich, są coraz mniej liczne. W efekcie mimo wysokiego współczynnika skolaryzacji, którego wartość w 2011 r. wynosiła 40,6 (w roku 1990 – 9,8), przekraczając średnią dla krajów Unii Europejskiej, studiujących na uczelniach wyższych ubywa. W roku 2012 na uczelniach wyższych studiowało 1,67 mln osób, jednak prognozy MNiSW zakładają stale zmniejszający się popyt na kształcenie wyższe. Istnieją prognozy, które zakładają, że już za dekadę liczba osób studiujących spadnie o połowę. Dyplom ukończenia szkoły wyższej jest nadal jeszcze cenioną wartością, jednak narastający niż demograficzny, a także spadek aspiracji edukacyjnych niektórych środowisk społecznych z pewnością w zasadniczy sposób zmieni rynek edukacyjny. Istniejąca w tej mierze podaż, wynikająca z funkcjonowania ponad 400 uczelni wyższych, które przygotowują setki tysięcy miejsc na studiach pierwszego i drugiego stopnia, zetknie się z ma-lejącym popytem młodzieży, a także ich rodziców (ich aspiracje uznać należy za wartość dodaną boomu edukacyjnego w poprzednich dekadach), na studiowanie. Osobną kwestią, którą należy także uwzględnić, jest jakość kształcenia oferowana przez te setki uczelni. Dekoniunktura na kształcenie na uczelniach wyższych ma swoje źródła także w niemożności przyjęcia wszystkich absolwentów posiadających dyplom przez rynek pracy. Strategia Lizbońska, której częścią jest Proces Boloński, uwypukla znaczenie, jakie ma kształcenie na studiach wyższych w procesie budowania nowoczesnego społeczeństwa, którego gospodarka oparta jest na wiedzy. Za po-wstawanie nowych miejsc pracy w coraz większym stopniu odpowiadać będą szkoły wyższe, które powinny wyposażać absolwentów w takie umiejętności  i kompetencje, które niezbędne są i oczekiwane przez potencjalnych pracodaw-ców, zwłaszcza w takich sektorach gospodarki, jak nowe technologie, szeroko rozumiane usługi społeczne czy media. Po okresie koniunktury dla posiadaczy dyplomu ukończenia szkoły wyższej z lat 90. XX w., kiedy odsetek osób bez-robotnych wśród osób z wykształceniem wyższym był bardzo niski, od początku nowego milenium ukończenie uniwersytetu nie chroniło już przed bezrobociem. W końcu marca 2013 r. w urzędach pracy było zarejestrowanych ponad 266 tys. osób z wyższym wykształceniem, czyli o 13,1% więcej niż w po-przednim roku. W 2012 r. wśród absolwentów szkół wyższych w wieku 25–29 lat stopa bezrobocia wynosiła 8%, choć jednocześnie należy podkreślić, że 3 na 4 absol-wentów szkół wyższych znajduje jakąś pracę w ciągu 12 miesięcy od uzyskania  Czy socjologia może być modnym kierunkiem?  189 ______________________________________________________________________  dyplomu. Jednocześnie pojawiło się wiele takich kierunków, szczególnie humanistycznych i społecznych, o których mówi się, że kształcą bezrobotnych. Kwestia społeczna, którą stało się bezrobocie wśród młodych ludzi z wyższym wykształceniem, nie jest jedynie polską specyfiką. Z podobnymi problemami borykają się i inne kraje Unii Europejskiej, a w niektórych z nich (Grecja, Portugalia, Hiszpania, Łotwa, Estonia) bezrobocie przekracza dwukrotnie średnią dla całej wspólnoty państw.  Przyczyny wzrastającej liczby długotrwale poszukujących pracy absolwen-tów są wieloźródłowe. Za najważniejsze jednak uznaje się niski wskaźnik PKB, który powoduje obniżenie nakładów inwestycyjnych obejmujących tworzenie nowych miejsc pracy, mającą charakter globalny dekoniunkturę, złe nastroje gos-podarcze wśród pracodawców oraz, co należy uznać za wyzwanie stojące przed uczelniami, rozdźwięk między kompetencjami posiadanymi przez absolwentów a oczekiwaniami pracodawców. Opracowując programy studiów, definiując misję kierunku, a przede wszystkim prowadząc zajęcia, nader często nacisk kładziony jest na wiedzę, jaką powinien posiąść słuchacz, nie zaś na kompetencje i umiejęt-ności, zwłaszcza o takim charakterze, które zwiększają szanse absolwenta kierun-ku na znalezienie zatrudnienia. Dodatkowym problemem jest także to, że uczel-nie wyższe niepokojąco wolno reagują na zmiany dotyczące jakości kształcenia, jakich oczekują pracodawcy. Kształcą nie tych specjalistów, których powinny, bądź przeszacowują liczbę absolwentów, których może wchłonąć rynek pracy.  Wszystkie te uwarunkowania wpływają także na specyficzny, bo nie wyzna-czony wprost kompetencjami zawodowymi, jakie można zdobyć na studiach, rynek pracy dla absolwentów socjologii. Od początku lat 90. XX w. do połowy pierwszej dekady nowego tysiąclecia socjologię studiowało po kilkanaście tysięcy studentów w 30 uczelniach wyższych (uniwersytetach, uczelniach technicznych) prywatnych i publicznych. W szczytowym 1999 r. odnotowano ponad 20 tys. studentów socjologii, z czego tylko nieco ponad 40% studiowało  w trybie stacjonarnym (Wincławski 2003: 29). Socjologia stała się studiami masowymi. Dużej łatwości w otwieraniu tego kierunku, niewymagającego inwestowania w specjalistyczne laboratoria czy warsztaty, towarzyszyło stale wzrastające zainteresowanie kandydatów. Moda na socjologię nie wykluczała jednak tego, że studenci już w latach 90. za największą słabość programów studiów uznawali brak praktycznej wiedzy i umiejętności oraz nadreprezen-towanie przedmiotów teoretycznych (wskazywano na przedmioty filozoficzne, wybrane socjologie szczegółowe, historię socjologii) (Wasielewski 2003: 206).  Środowiskowa dyskusja na temat standardów kształcenia na kierunku, jakoś-ci kształcenia, a także działań, które należy przedsięwziąć, aby nie zatracając toż-samości dyscypliny, odpowiadać na wyzwania, jakie stawia przed absolwentami 190 Aldona Żurek ______________________________________________________________________  rynek pracy, rozpoczęła się już w połowie lat 90. Szczególną rolę w tworzeniu standardów nauczania socjologii przypisać należy zwłaszcza Konferencji Instytutów Socjologii oraz procesowi akredytacji w ramach Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Te oddolne, bo nie wynikające z administracyjnych wymogów, działania znacznie wyprzedziły regulacje, które przyniosła przyjęta w 2005 r. ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym wraz z kolejnymi jej modyfi-kacjami. Ostatecznie jednak dopiero powołanie Polskiej Komisji Akredytacyjnej oraz wdrożenie Krajowych Ram Kwalifikacji (KRK) nadało zmianom w treści  i jakości kształcenia należyty impuls. Mimo trudności, jakie niesie za sobą dosto-sowanie się do wymogów, zwłaszcza KRK, uznać je można za szansę, jeśli nie na utrzymanie dotychczasowego zainteresowania studiowaniem socjologii (co  w odniesieniu do zmniejszającej się populacji młodzieży nie jest możliwe), ale ponownym wypromowaniem mody na socjologię.  Kwalifikacje, jakie powinien posiadać absolwent socjologii, opisywane są  w języku efektów kształcenia, którymi jest nie tylko wiedza, ale także umiejęt-ności i kompetencje społeczne. Z jednej strony każdy z tych trzech elementów winien być powiązany z pozostałymi w ramach realizacji danego modułu (przed-miotu) kształcenia, z drugiej zaś powinien tworzyć powiązaną całość z innymi czynnikami z danej kategorii tak, aby możliwe było osiągnięcie całościowego efektu kształcenia. Trudność w konstruowaniu programów opartych na wymo-gach KRK wynika z konieczności zmiany logiki myślenia o tym, w jaki sposób powinien być zbudowany program kształcenia. Zamiast bowiem dyskusji na temat konieczności przekazania w toku procesu edukacyjnego pewnego kwantum wiedzy, powiązanego z określonymi przedmiotami kształcenia, należy określić oczekiwania związane z posiadanymi przez absolwentów kierunku umiejętnoś-ciami, kwalifikacjami oraz wiedzą. Przy tym liczy się ostateczny efekt w postaci przygotowania osoby, która ukończyła studia, do kierowania swoją ścieżką zawodową wraz z umiejętnością działania na rzecz i w ramach społeczeństwa obywatelskiego, a nie to, na którym etapie studiowania i za sprawą jakiego konkretnego przedmiotu dany szczegółowy efekt zostanie osiągnięty.  W szczególności atutem, jaki daje takie rozwiązania formalne, jest możliwość tworzenia autorskich programów studiów, pozwalających uczelniom kształcą-cym socjologów na wypromowanie się jako unikalnych ośrodków edukacyjno- -badawczych. Wartością dodaną wynikającą z unikalności oferty programowej może stać się również entuzjazm młodych socjologów dla proponowanej tematy-ki i form zajęć. Kreatywność, oryginalność i niezależność myślenia, umiejętność współdziałania w zespołach, sprawność w argumentowaniu bronionych tez, łatwość wchodzenia w interakcje, zdolności organizacyjne, umiejętności adapta-cyjne uznać należy za równie istotne jak te, które mają czysto zawodowy  Czy socjologia może być modnym kierunkiem?  191 ______________________________________________________________________  charakter. Do tych zaś należy zaliczyć zarówno zdolność do rozpoznawania nowych trendów, umiejętność tworzenia zwięzłych raportów, a także prezentacji ustnych, umiejętność gromadzenia danych i przeprowadzania analiz, kompe-tencje w zakresie projektowania i przeprowadzenia badań społecznych, przygoto-wania ekspertyz, aby wymienić tylko te, które podwyższają szanse absolwentów na rynku pracy.  Tworzone programy kształcenia winny akcentować znaczenie tych efektów, które mają czysto praktyczny charakter, a tego właśnie studenci najsilniej oczekują. Wybór kierunku studiów wyższych w coraz większej mierze podykto-wany jest logiką ich użyteczności niż intelektualnego entuzjazmu. Absolwentów socjologii i innych kierunków społecznych charakteryzuje jeden z najniższych odsetków osób zadowolonych ze studiów. Zdanie takie wyraża według raportu MNiSW z 2013 r. niecałe 80% absolwentów, co należy łączyć właśnie z poczu-ciem nieposiadania konkretnych kwalifikacji, które pozwoliłyby skutecznie konkurować na rynku pracy z posiadaczami dyplomów innych kierunków. Programy studiów socjologicznych powinny, zatem być konstruowane w taki sposób, aby nie zatracając tożsamości dyscypliny, umieszczać w nich szeroką ofertę zajęć mających wyraźnie zawodowy charakter. Taka oferta powinna zostać skierowana zarówno do kandydatów na studia pierwszego, jak i drugiego stopnia. W odniesieniu do studentów studiów magisterskich uzawodowienie studiów socjologicznych powinno zostać ograniczone do tej wiedzy i kompetencji, które najbliższe są profesji socjologicznej. Przygotowywać, zatem powinny do pracy w zawodach związanych z badaniami społecznymi i rynkowymi, prowadzeniem kampanii marketingowych i społecznych, przemysłach kreatywnych, instytu-cjach publicznych, organizacjach pozarządowych. Warunkiem skuteczności kształcenia powinno stać się mocne powiązanie dydaktyki akademickiej z prakty-kami zawodowymi, a także innymi działaniami warsztatowymi, dzięki którym studenci w trakcie studiów zdobywać będą doświadczenie, jakie wykorzystać będą mogli ubiegając się o pracę. Uatrakcyjnienie socjologii dla kandydatów na studia musi polegać na podję-ciu i innych działań, w tym takich, które wymagają wsparcia ze strony władz uczelni, samorządów lokalnych, a przede wszystkim ministerstwa, a także biznesu. Po pierwsze, związane są z koniecznymi nakładami finansowymi, jakie przezna-czone być muszą na polepszenie i unowocześnienie infrastruktury, z której moż-na korzystać prowadząc zajęcia. Tworzenie dobrze wyposażonych w aparaturę laboratoriów, nowoczesne oprogramowanie, zakup sprzętu komputerowego, dostęp do najnowszej literatury uznać należy za podstawowy warunek uzawodo-wionego kształcenia studentów socjologii.  192 Aldona Żurek ______________________________________________________________________  Niezbędne stają się także działania polegające na promowaniu socjologii. Należałoby w tym celu wykorzystać różne formy marketingu, w tym polegające na bezpośrednim docieraniu do młodzieży, a także wykorzystaniu technologii,  z których młodzi ludzie korzystają. Za konieczne z tego punktu widzenia uznać należy odejście od promowania socjologii bezprzymiotnikowej. W nazwie kie-runku czy specjalności realizowanej w ramach studiów socjologicznych powinny znaleźć się dodatkowe „etykiety”, które nawiązują wprost do kompetencji,  w jakie będą wyposażeni absolwenci.  Istotne znaczenie ma także zapewnienie jednostkom podstawowym uczelni większej swobody w zakresie organizacyjnego, dydaktycznego oraz finansowego ich funkcjonowania tak, aby konieczne zmiany odnoszące się do procesu dydak-tycznego mogły być przeprowadzone bez zbędnych utrudnień i odpowiednio szybko.  Wypromowanie mody na socjologię wymaga również przychylności mediów. Jeśli co i raz w prasie pojawiają się artykuły, w których informuje się potencjalnych studentów i ich rodziny, że podjęcie studiów na kierunkach społecznych jest prostą drogą wiodącą ich absolwentów do bezrobocia (co nie zmienia oczywiście faktu, że rynek pracy dla socjologów jest trudny), to nie można oczekiwać że liczebność poszczególnych roczników ulegnie zwiększeniu.  Bibliografia Kwaśniewicz W. (1998), Współczesne realia uniwersyteckiego kształcenia socjologów, „Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny”, t. LX, nr 3–4. Wasielewski K. (2003), Studia socjologiczne na tle sporów o współczesny model wyższej uczelni, [w:] K. Szafraniec, W. Wincławski (red.), Socjologia w szkołach wyższych w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń. Wincławski W. (2003), Studia socjologiczne w polskim szkolnictwie wyższym dawniej i dziś, [w:] K. Szafraniec, W. Wincławski (red.), Socjologia w szkołach wyższych w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.  http://www.nauka.gov.pl/g2/oryginal/2013_07.   

Czy socjologia może być modnym kierunkiem?

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/27519/1/187-192%20Aldona%20Zurek_Czy%20socjologia%20moze%20byc%20modnym%20kierunkiem.pdf

Czy socjologia może być modnym kierunkiem?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref