Śliczyńska, Joanna Elżbieta

Acta Univeristatis Lodziensis Folia Librorum

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Zbigniew Domżał i Andrzej Wałkówski, Imię róży inaczej… W tajemniczym świecie pisarzy i rękopi-sów klasztoru cystersów w Mogile do początków XVI wieku, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, 190 ss.

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA LIBRORUM 1 (26), 2018 ISSN 0860-7435 Joanna Elżbieta Śliczyńska Zakład Historii Krajów Nadbałtyckich Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie e-mail: asiuulek@autograf.pl Zbigniew Domżał i Andrzej Wałkówski, Imię róży inaczej… W tajemniczym świecie pisarzy i rękopi-sów klasztoru cystersów w Mogile do początków XVI wieku, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, 190 ss. DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.26.06 Wybór przez Autorów tytułu dla swojego opracowania i zarazem przed-miotu badań nie był przypadkowy. Łatwo stwierdzić, że nawiązuje do sławnej powieści historycznej Umberto Eco, zatytułowanej Imię róży (1987). Analizu-jąc zgromadzony przez Autorów bardzo bogaty materiał faktograficzny (źró-dłowy), zauważymy z całą pewnością, że skryptorium stanowi dla nich „uro-dzajne pole” analizy i ustaleń archiwalno-historycznych. Tym samym ich badania są kontynuacją wcześniejszych rozważań, prowadzonych przez nich z powodzeniem od wielu lat. Przebadana została całość piśmiennictwa skryp-torium cystersów w Mogile aż do początków XVI w., w tym analizie poddano także dokumenty. Uwzględniono przy tym zarówno ich formularz i dyktat, pismo, jak również organizację i personel skryptorium. Autorzy wzięli pod uwagę pisarzy, jak i kopistów skryptorium klasztornego, co z powodzeniem wpłynęło na stopień szczegółowości analizowanych dokumentów w opisie recenzowanego opracowania. [ J o a n n a  E l ż b i e t a  Ś l i c z y ń s k a   [110] Autorzy książki słusznie umiejscowili cezury swoich badań pod względem chronologicznym od schyłku XIII w. aż po początek XVI stulecia. W tym okresie powstało najstarsze zachowane źródło, które bezpośrednio mówi o ludziach piszących w klasztorze i opracowanych dzięki ich pracy księgach. Jest nim kronika klasztoru w Mogile, pióra brata Mikołaja z Krakowa (1893)1. Ponadto na przełomie XV i XVI w. nastąpiły ważne zmiany w zakresie  piśmiennictwa klasztoru. Odchodzono od rękopisów, zanikała działalność książkowego skryptorium, a zjawiska te wynikały z upowszechniania się druku. Kwerendy materiału źródłowego w przedmiotowym archiwum cyster-skim zostały rozpoczęte przez Autorów w 2012 r. i trwały do 2013 r. Możliwe okazało się w tym czasie zebranie całej literatury naukowej oraz dokumentów powstałych w klasztornym skryptorium (także w postaci fotokopii niezbęd-nych rękopisów). Niestety, w 2013 r. zajmujący się archiwum klasztornym brat Karol Tafliński z powodu niespodziewanego, a koniecznego remontu był zmuszony odmówić dalszego dostępu do interesujących Autorów źródeł. W tej sytuacji badania były prowadzone przez obydwu badaczy na podstawie wcześniej zgromadzonego materiału, ze szczególnym uwzględnieniem rękopi-sów w Bibliotece Czartoryskich i Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Autorzy z wielką stanowczością i benedyktyńską pracowitością oraz szczegółowością doprowadzili swoje badania do pozytywnego końca. Ostat-nio pojawiła się nawet nadzieja na powrót do opisywanego archiwum2. Umoż-liwi to wykonanie fotokopii z rękopisów dostępnych w archiwum klasztornym Opactwa Cystersów w Mogile. Dzięki temu możliwe okaże się uzyskanie pod-stawy źródłowej, której dotąd brakowało. To pozwoli z pewnością w przy-szłości Autorom recenzowanej książki na opracowanie pełnej monografii klasztornego skryptorium do początków XVI w. Autorzy nie chcieli czekać z opublikowaniem wyników swoich badań do-tyczących skryptorium cysterskiego. Zgodnie z tym założeniem podjęli decy-zję o wydaniu dwóch obszernych artykułów, które zostały opracowane na podstawie zgromadzonych materiałów archiwalnych. W przypadku archiwum cystersów w Mogile, Autorzy książki ograniczyli się (i słusznie) do informacji, zawartych w katalogu klasztornym z 1997 r. Pierwszy ze wspomnianych arty-kułów dotyczy kroniki brata Mikołaja z Krakowa jako źródła do dziejów                                                  1 por. m.in. Kętrzyński (1893); Kaczmarczyk & Kowalski (1919); Kuna (1984); Wałkówski (2009) ze szczególnym uwzględnieniem s. 27, gdzie uzasadniono końcową granicę chronolo-giczną obejmującą schyłek XIII stulecia; ponadto o konieczności badań skryptoriów cyster-skich pisał Kazimierz Bobowski (1992); przykłady innych prac dotyczących tej tematyki: Wałkówski (1996); Domżał (2007). 2 Swoją pomoc, według badaczy i autorów recenzowanego opracowania, zaoferował obecny opiekun archiwum, ojciec Szymon Lewandowski. Z b i g n i e w  D o m ż a ł  i  A n d r z e j  W a ł k ó w s k i…   [111] skryptorium klasztoru cystersów w Mogile do początków XVI w. Zawiera opis sytuacji opactwa od drugiej połowy XV stulecia, charakterystykę osobo-wego środowiska skryptoryjnego, informacje o kronikarzu, kronice oraz opi-suje wątki dotyczące pracy pisarskiej badanego skryptorium. Drugi dotyczy jego personelu od XIII do początków XVI w. Obydwa artykuły okazały się zbyt obszerne, aby można je było opubli-kować w naukowych, specjalistycznych czasopismach lub w innych publika-cjach zbiorowych pod redakcją. Skrócenie lub podział tekstów wiązałby się ze szkodą dla rozwinięcia podjętego tematu. To zresztą jest oczywiste. Ponieważ połączyła je wspólna problematyka, Autorzy postanowili opublikować je ra-zem, właśnie w recenzowanej książce. Dobrze zatem się stało, że możemy w sposób kompatybilny prześledzić całość merytoryczną, związaną z tajemni-czym światem pisarzy i rękopisów klasztoru cysterskiego w Mogile, na prze-strzeni praktycznie całego okresu wieków średnich, zaglądając do historii ana-lizowanego przez Autorów środowiska cysterskiego, aż po osoby skrybów z nim związanych. Tak powstało opracowanie, które w zamierzeniu Autorów recenzowanej pracy ma poprzedzić właściwą i pełną monografię klasztornego skryptorium w Mogile, obejmującą swoją chronologią okres od XIV do początków XVI w. Książka nawiązuje co prawda do badań dotyczących XIII w., ale przeważają w niej istotne pod względem źródłowym i historycznym treści z okresu póź-niejszego. Autorzy skupiają swoją uwagę na dwóch podstawowych sprawach. Pierw-szą z nich jest kwestia głównego źródła do dziejów skryptorium, a drugą jego personel. Pomimo iż otrzymaliśmy – jak już zostało to zaznaczone wyżej  – kompatybilny i całościowy obraz skryptorium w Mogile, jego historii i swo-jego rodzaju „służby pisarskiej”, to (co zresztą widzą też sami Autorzy książ-ki) niezbędna będzie kontynuacja badań, ich pogłębienie i poszerzenie. Mamy nadzieję, że takowe nastąpi w przyszłości, po pełnym udostępnieniu klasztor-nego archiwum obu badaczom. Obecna publikacja, w stanie źródłowym najlepszym, jaki był możliwy do przekazania otoczeniu (czytelnikom) powstała na początku 2015 r. w Wy-dawnictwie Uczelni Nauk Społecznych w Łodzi. Wkrótce zainteresowanie tematem i książką okazało się na tyle duże, że na drugą edycję zdecydował się również Uniwersytet Łódzki. Autorzy dokonali pewnej modyfikacji tytułu, poprawek i uzupełnień, które z pewnością ulepszyły dotychczasową pracę. Jednak generalnie prezentuje ona, według autorów, stan badań jeszcze z 2015 r. Trzeba przyznać, że jest to stan bardzo rzetelny i niezwykle precyzyjny. Nie powinno to jednak zmieniać dalszych planów Autorów, zgodnie z którymi głównym ich celem pozostaje opracowanie pełnej monografii J o a n n a  E l ż b i e t a  Ś l i c z y ń s k a   [112] skryptorium cysterskiego w Mogile do początków XVI w. Wzrost zaintereso-wań badaniami skryptoriów, skłonił Autorów niniejszej pracy do nawiązania do popularnej – już cytowanej wyżej – książki Umberto Eco. I słusznie. Nie-wątpliwie zachęci to potencjalnych czytelników, z pewnością nie tylko specja-listów, ale również miłośników epoki i tematyki, do zapoznania się z jej stronnicami i głębszej refleksji. Bez wątpienia lektura recenzowanej książki skusi , szczególnie młodych badaczy, do zgłębiania historii i zasobów skrypto-riów klasztorów z okresu średniowiecza. Bibliografia Bobowski, Kazimierz (1992). O potrzebie badań nad skryptoriami dokumentowymi cystersów na ziemiach polskich w okresie średniowiecza. Stan i propozycje metod badawczych.  W: J. Strzelczyk (red.), Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy . Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, s. 55–62. Domżał, Zbigniew (2007). Das Skriptorium des Zisterzienserklosters bis zum Ende des  13. Jah-rhunderts (Eldena in Deutschland) , Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Edukacji Zdro-wotnej. Eco, Umberto (1987). Imię róży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Kaczmarczyk, Kazimierz & Kowalski, Gerard (oprac.) (1919). Katalog archiwum opactwa  Cystersów w Mogile. Kraków: Wydawnictwo Sekcji Archiwalnej Krajowego Grona Kon-serwatorskiego nr 1. Kętrzyński, Wojciech (1893). Wstęp. W: Monumenta Poloniae Historica , T. 6. Kraków: Aka-demia Umiejętności, s. 429. Kuna, Hanna (1984). Z dziejów biblioteki OO. Cystersów w Mogile od jej założenia do po-czątku XVIII wieku. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Biblioteko-znawcze, 2(89), 31-59. Mikołaj z Krakowa (1893). Chronicon monasterii Claratumbensis ordinis Cisterciensis aucto-re fratre Nicolao de Cracovia. W: Monumenta Poloniae Historica , T. 6. Kraków: Akade-mia Umiejętności, s. 429–480. Wałkówski, Andrzej (1996). Skryptoria cystersów filiacji portyjskiej na Śląsku do końca XIII wieku. Zielona Góra – Wrocław: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego – Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Wałkówski, Andrzej (2009). Skryptorium klasztoru cystersów w Mogile do końca XIII wieku . Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Edukacji Zdrowotnej. 

Joanna Elżbieta Śliczyńska

Directory of Open Access Journals

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS 
FOLIA LIBRORUM 1 (26), 2018 
ISSN 0860-7435 
Joanna Elżbieta Śliczyńska 
Zakład Historii Krajów Nadbałtyckich 
Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych 
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie 
e-mail: asiuulek@autograf.pl 
Zbigniew Domżał i Andrzej Wałkówski, Imię róży 
inaczej… W tajemniczym świecie pisarzy i rękopi-
sów klasztoru cystersów w Mogile do początków 
XVI wieku, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu 
Łódzkiego, 2016, 190 ss. 
DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.26.06 
Wybór przez Autorów tytułu dla swojego opracowania i zarazem przed-
miotu badań nie był przypadkowy. Łatwo stwierdzić, że nawiązuje do sławnej 
powieści historycznej Umberto Eco, zatytułowanej Imię róży (1987). Analizu-
jąc zgromadzony przez Autorów bardzo bogaty materiał faktograficzny (źró-
dłowy), zauważymy z całą pewnością, że skryptorium stanowi dla nich „uro-
dzajne pole” analizy i ustaleń archiwalno-historycznych. Tym samym ich 
badania są kontynuacją wcześniejszych rozważań, prowadzonych przez nich 
z powodzeniem od wielu lat. Przebadana została całość piśmiennictwa skryp-
torium cystersów w Mogile aż do początków XVI w., w tym analizie poddano 
także dokumenty. Uwzględniono przy tym zarówno ich formularz i dyktat, 
pismo, jak również organizację i personel skryptorium. Autorzy wzięli pod 
uwagę pisarzy, jak i kopistów skryptorium klasztornego, co z powodzeniem 
wpłynęło na stopień szczegółowości analizowanych dokumentów w opisie 
recenzowanego opracowania. 
[ 
J o a n n a  E l ż b i e t a  Ś l i c z y ń s k a  
 
[110] 
Autorzy książki słusznie umiejscowili cezury swoich badań pod względem 
chronologicznym od schyłku XIII w. aż po początek XVI stulecia. W tym 
okresie powstało najstarsze zachowane źródło, które bezpośrednio mówi 
o ludziach piszących w klasztorze i opracowanych dzięki ich pracy księgach. 
Jest nim kronika klasztoru w Mogile, pióra brata Mikołaja z Krakowa (1893)1. 
Ponadto na przełomie XV i XVI w. nastąpiły ważne zmiany w zakresie  
piśmiennictwa klasztoru. Odchodzono od rękopisów, zanikała działalność 
książkowego skryptorium, a zjawiska te wynikały z upowszechniania się druku. 
Kwerendy materiału źródłowego w przedmiotowym archiwum cyster-
skim zostały rozpoczęte przez Autorów w 2012 r. i trwały do 2013 r. Możliwe 
okazało się w tym czasie zebranie całej literatury naukowej oraz dokumentów 
powstałych w klasztornym skryptorium (także w postaci fotokopii niezbęd-
nych rękopisów). Niestety, w 2013 r. zajmujący się archiwum klasztornym 
brat Karol Tafliński z powodu niespodziewanego, a koniecznego remontu był 
zmuszony odmówić dalszego dostępu do interesujących Autorów źródeł. 
W tej sytuacji badania były prowadzone przez obydwu badaczy na podstawie 
wcześniej zgromadzonego materiału, ze szczególnym uwzględnieniem rękopi-
sów w Bibliotece Czartoryskich i Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu. 
Autorzy z wielką stanowczością i benedyktyńską pracowitością oraz 
szczegółowością doprowadzili swoje badania do pozytywnego końca. Ostat-
nio pojawiła się nawet nadzieja na powrót do opisywanego archiwum2. Umoż-
liwi to wykonanie fotokopii z rękopisów dostępnych w archiwum klasztornym 
Opactwa Cystersów w Mogile. Dzięki temu możliwe okaże się uzyskanie pod-
stawy źródłowej, której dotąd brakowało. To pozwoli z pewnością w przy-
szłości Autorom recenzowanej książki na opracowanie pełnej monografii 
klasztornego skryptorium do początków XVI w. 
Autorzy nie chcieli czekać z opublikowaniem wyników swoich badań do-
tyczących skryptorium cysterskiego. Zgodnie z tym założeniem podjęli decy-
zję o wydaniu dwóch obszernych artykułów, które zostały opracowane na 
podstawie zgromadzonych materiałów archiwalnych. W przypadku archiwum 
cystersów w Mogile, Autorzy książki ograniczyli się (i słusznie) do informacji, 
zawartych w katalogu klasztornym z 1997 r. Pierwszy ze wspomnianych arty-
kułów dotyczy kroniki brata Mikołaja z Krakowa jako źródła do dziejów 
                                                 
1 por. m.in. Kętrzyński (1893); Kaczmarczyk & Kowalski (1919); Kuna (1984); Wałkówski 
(2009) ze szczególnym uwzględnieniem s. 27, gdzie uzasadniono końcową granicę chronolo-
giczną obejmującą schyłek XIII stulecia; ponadto o konieczności badań skryptoriów cyster-
skich pisał Kazimierz Bobowski (1992); przykłady innych prac dotyczących tej tematyki: 
Wałkówski (1996); Domżał (2007). 
2 Swoją pomoc, według badaczy i autorów recenzowanego opracowania, zaoferował obecny 
opiekun archiwum, ojciec Szymon Lewandowski. 
Z b i g n i e w  D o m ż a ł  i  A n d r z e j  W a ł k ó w s k i…  
 
[111] 
skryptorium klasztoru cystersów w Mogile do początków XVI w. Zawiera 
opis sytuacji opactwa od drugiej połowy XV stulecia, charakterystykę osobo-
wego środowiska skryptoryjnego, informacje o kronikarzu, kronice oraz opi-
suje wątki dotyczące pracy pisarskiej badanego skryptorium. Drugi dotyczy 
jego personelu od XIII do początków XVI w. 
Obydwa artykuły okazały się zbyt obszerne, aby można je było opubli-
kować w naukowych, specjalistycznych czasopismach lub w innych publika-
cjach zbiorowych pod redakcją. Skrócenie lub podział tekstów wiązałby się ze 
szkodą dla rozwinięcia podjętego tematu. To zresztą jest oczywiste. Ponieważ 
połączyła je wspólna problematyka, Autorzy postanowili opublikować je ra-
zem, właśnie w recenzowanej książce. Dobrze zatem się stało, że możemy 
w sposób kompatybilny prześledzić całość merytoryczną, związaną z tajemni-
czym światem pisarzy i rękopisów klasztoru cysterskiego w Mogile, na prze-
strzeni praktycznie całego okresu wieków średnich, zaglądając do historii ana-
lizowanego przez Autorów środowiska cysterskiego, aż po osoby skrybów 
z nim związanych. 
Tak powstało opracowanie, które w zamierzeniu Autorów recenzowanej 
pracy ma poprzedzić właściwą i pełną monografię klasztornego skryptorium 
w Mogile, obejmującą swoją chronologią okres od XIV do początków XVI w. 
Książka nawiązuje co prawda do badań dotyczących XIII w., ale przeważają 
w niej istotne pod względem źródłowym i historycznym treści z okresu póź-
niejszego. 
Autorzy skupiają swoją uwagę na dwóch podstawowych sprawach. Pierw-
szą z nich jest kwestia głównego źródła do dziejów skryptorium, a drugą jego 
personel. Pomimo iż otrzymaliśmy – jak już zostało to zaznaczone wyżej  
– kompatybilny i całościowy obraz skryptorium w Mogile, jego historii i swo-
jego rodzaju „służby pisarskiej”, to (co zresztą widzą też sami Autorzy książ-
ki) niezbędna będzie kontynuacja badań, ich pogłębienie i poszerzenie. Mamy 
nadzieję, że takowe nastąpi w przyszłości, po pełnym udostępnieniu klasztor-
nego archiwum obu badaczom. 
Obecna publikacja, w stanie źródłowym najlepszym, jaki był możliwy do 
przekazania otoczeniu (czytelnikom) powstała na początku 2015 r. w Wy-
dawnictwie Uczelni Nauk Społecznych w Łodzi. Wkrótce zainteresowanie 
tematem i książką okazało się na tyle duże, że na drugą edycję zdecydował się 
również Uniwersytet Łódzki. Autorzy dokonali pewnej modyfikacji tytułu, 
poprawek i uzupełnień, które z pewnością ulepszyły dotychczasową pracę. 
Jednak generalnie prezentuje ona, według autorów, stan badań jeszcze z 2015 r. 
Trzeba przyznać, że jest to stan bardzo rzetelny i niezwykle precyzyjny. 
Nie powinno to jednak zmieniać dalszych planów Autorów, zgodnie 
z którymi głównym ich celem pozostaje opracowanie pełnej monografii 
J o a n n a  E l ż b i e t a  Ś l i c z y ń s k a  
 
[112] 
skryptorium cysterskiego w Mogile do początków XVI w. Wzrost zaintereso-
wań badaniami skryptoriów, skłonił Autorów niniejszej pracy do nawiązania 
do popularnej – już cytowanej wyżej – książki Umberto Eco. I słusznie. Nie-
wątpliwie zachęci to potencjalnych czytelników, z pewnością nie tylko specja-
listów, ale również miłośników epoki i tematyki, do zapoznania się z jej 
stronnicami i głębszej refleksji. Bez wątpienia lektura recenzowanej książki 
skusi , szczególnie młodych badaczy, do zgłębiania historii i zasobów skrypto-
riów klasztorów z okresu średniowiecza. 
Bibliografia 
Bobowski, Kazimierz (1992). O potrzebie badań nad skryptoriami dokumentowymi cystersów 
na ziemiach polskich w okresie średniowiecza. Stan i propozycje metod badawczych.  
W: J. Strzelczyk (red.), Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy . Poznań: Uniwersytet 
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, s. 55–62. 
Domżał, Zbigniew (2007). Das Skriptorium des Zisterzienserklosters bis zum Ende des  13. Jah-
rhunderts (Eldena in Deutschland) , Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Edukacji Zdro-
wotnej. 
Eco, Umberto (1987). Imię róży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 
Kaczmarczyk, Kazimierz & Kowalski, Gerard (oprac.) (1919). Katalog archiwum opactwa  
Cystersów w Mogile. Kraków: Wydawnictwo Sekcji Archiwalnej Krajowego Grona Kon-
serwatorskiego nr 1. 
Kętrzyński, Wojciech (1893). Wstęp. W: Monumenta Poloniae Historica , T. 6. Kraków: Aka-
demia Umiejętności, s. 429. 
Kuna, Hanna (1984). Z dziejów biblioteki OO. Cystersów w Mogile od jej założenia do po-
czątku XVIII wieku. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Biblioteko-
znawcze, 2(89), 31-59. 
Mikołaj z Krakowa (1893). Chronicon monasterii Claratumbensis ordinis Cisterciensis aucto-
re fratre Nicolao de Cracovia. W: Monumenta Poloniae Historica , T. 6. Kraków: Akade-
mia Umiejętności, s. 429–480. 
Wałkówski, Andrzej (1996). Skryptoria cystersów filiacji portyjskiej na Śląsku do końca 
XIII wieku. Zielona Góra – Wrocław: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej 
im. Tadeusza Kotarbińskiego – Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych 
Uniwersytetu Wrocławskiego. 
Wałkówski, Andrzej (2009). Skryptorium klasztoru cystersów w Mogile do końca XIII wieku . 
Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Edukacji Zdrowotnej. 
