Puchalski, Jacek

Acta Univeristatis Lodziensis Folia Librorum

Polish

126final_publishedAT_PUBLICATIONNie dotycz

REIN UW  Institutional Repository of the University of Warsaw

[Dzieje książki i prasy - recenzja]

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA LIBRORUM 1 (26), 2018 ISSN 0860-7435 Jacek Puchalski Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytet Warszawski e-mail: jacek.puchalski@interia.pl Dzieje książki i prasy: przegląd badań za lata 2013–2015: praca zbiorowa / pod red. Bernardety Iwańskiej-Cieślik i Elżbiety Pokorzyńskiej przy współ-pracy Zdzisława Kropidłowskiego i Dariusza Spychały, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2017, 391 ss. DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.26.07 W minionym roku ukazał się kolejny, trzeci już tom1 zawierający przegląd studiów księgo- i prasoznawczych, prowadzonych przez badaczy z Łodzi, Bydgoszczy, Gdańska, Kielc, Torunia, Białegostoku, Zielonej Góry i Krako-wa, a przedstawionych w trakcie III Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Z dziejów książki i prasy. Przegląd badań za lata 2013–2015”, zorganizowa-nej 27 listopada 2015 r. przez Zakład Historii Książki i Bibliotek Katedry In-formacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Na wydawnictwo składa się dwadzieścia artykułów różnej objętości, po-przedzonych Wprowadzeniem autorstwa Zdzisława Kropidłowskiego (s. 7–8), obejmujących szerokie spektrum zagadnień – od historycznych po problema-                                                 1 Poprzednie tomy – Studia z dziejów książki i prasy: przegląd badań za  lata 2007–2010: praca zbiorowa (Kropidłowski i in., 2010); Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek: stan badań za lata 2010–2013: praca zbiorowa, (Kropidłowski & Spychała, 2014) – również ukazały się w Wydawnictwie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. [ J a c e k  P u c h a l s k i   [114] tykę współczesną. Można wśród nich wyróżnić trzy bloki tematyczne. Pierw-szy stanowią teksty poświęcone historii książki i bibliotek, drugi, zajmujący się dziejami i współczesnością prasy oraz trzeci, najmniejszy objętościowo, pre-zentuje zagadnienia z zakresu współczesnego rynku książki i bibliotekarstwa naukowego. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami skupię się tutaj na pierwszym blo-ku artykułów, który otwiera obszerne studium Zbigniewa Domżała i Andrzeja Wałkówskiego «Pióro potężniejsze niż pastorał». O opatach średniowiecznego klasztoru cystersów w Mogile, którzy zasiedli do pisania  (s. 9–52). Autorzy, oma-wiając sylwetki opatów mogilskich (Hermana, opata w latach 1277–1283; En-gelberta, 1283–1287; Piotra Hirszberga, 1461–1475), skoncentrowali się na ich pisarskiej działalności, podkreślając równocześnie kulturowe, ale także poli-tyczne i gospodarcze znaczenie klasztoru mogilskiego w życiu regionu, zako-nu i Kościoła w Polsce. Tekst, wykorzystujący i uzupełniający poprzednie ustalenia m.in. A. Wałkówskiego (2010)2, zawiera także niezwykle interesującą analizę paleograficzną kodeksu Epistole domicales, wedle kolofonu ukończone-go w 1447 r. Studium, opatrzone bogatym materiałem ilustracyjnym, dowo-dzi, iż 79% kodeksu zostało spisane ręką P. Hirszberga. Kulturze książki w zgromadzeniach zakonnych poświęcił także swój komunikat Tomasz Sto-larczyk Inwentarze biblioteczne XVII–XX wieku środkowopolskich klasztorów dominikańskich i bernardyńskich (s. 79–93). Tekst stanowi nie tylko ciekawy przyczynek do kształtowania się metodyki sporządzania inwentarzy księgo-zbiorów klasztornych, ale także po raz kolejny dowodzi znaczenia spisów tego typu w badaniach nad dziejami bibliotek. Należy przy tym jednak odnotować dość rażący błąd w aparacie pomocniczym omawianego tekstu, tj. przypisanie artykułu Katarzyny Ślaskiej Funkcje książki w zakonie bernardynów w XVII w. „Krystynie Śląskiej” (s. 80 – przypisy 2–5; s. 92 – Bibliografia). Księgozbiór bernardynów z Bydgoszczy wspomina natomiast Joanna Ma-tyasik, omawiając Pomeranika w zbiorze starych druków Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy (s. 53–78). Przyjmując za Historią Pomorza (Labuda, 1969) i tomem czwartym Drukarzy dawnej Polski od XV do XVIII wieku (Kawecka-Gryczowa & Korotajowa, 1962) terytorialne kryterium dobo-ru, autorka przeanalizowała 300 pozycji bibliograficznych w 316 egzempla-rzach wydanych na Pomorzu Zachodnim, w Prusach Królewskich i Książę-cych pod względem ich struktury chronologicznej, typograficznej, tema-tycznej, językowej i proweniencyjnej. Zwłaszcza ten ostatni wątek zasługuje na odrębne, szersze opracowanie, mimo że, jak podkreśla autorka, w przy-                                                 2 Wspominam ten artykuł, który nie został zacytowany w opracowaniu Z. Domżała i A. Wał-kówskiego, ze względu na postacie i działalność opatów Hermana i Engelberta. D z i e j e  k s i ą ż k i  i  p r a s y…   [115] padku „większości właścicieli chodzi o pojedyncze egzemplarze druków” (s. 74). Wśród studiów poświęconych Pomorzu znalazł się również artykuł Z. Kropidłowskiego XVIII-wieczny księgozbiór cechu piekarzy gdańskich (95–114). Wpisuje się on w rozwijające się ostatnio w Polsce badania nad starymi dru-kami, przechowywanymi w zbiorach archiwalnych, szczególnie publikacjami urzędowymi, okolicznościowymi i ulotnymi. Dowodzi wartości tego rodzaju materiałów dla badaczy zajmujących się osiemnastym stuleciem, w którym nastąpił ogromny wzrost wymiany informacji, upowszechnienie i przyspie-szenie jej obiegu w poszczególnych grupach społecznych, czy, jak w tym przypadku, zawodowych, szczególnie w ośrodkach miejskich. Elżbieta Poko-rzyńska przedstawiła natomiast Księgę czeladniczą gdańskiego cechu introligator-skiego (s. 129–141), prowadzoną w latach 1800–1911, zawierającą 2660 wpi-sów rzemieślników zatrudnionych w Gdańsku bądź (w większości) zatrzymujących się w tym mieście w trakcie wędrówki w poszukiwaniu pracy. Autorka, porównując zapisy gdańskie z analogiczną księgą poznańską prowa-dzoną w latach 1854–1884, rekonstruuje etapy wędrówek introligatorskich między Berlinem i Królewcem – silnymi ośrodkami tego rzemiosła. Podkre-śla, że opisanie dziejów introligatorstwa na ziemiach polskich nie będzie moż-liwe bez zbadania materiałów kryjących się w zasobach archiwalnych. O wartości i użyteczności źródeł epistolograficznych w studiach nad hi-storią Gdańska, również w kontekście europejskim, traktuje tekst Darii Keiss- -Dolańskiej pt. Gdańsk w republice listów – nowożytna korespondencja w Gdańsku od XVI do XVIII wieku na podstawie międzynarodowej bazy internetowej EMLO – Early Modern Letters Online (s. 115–127). W tym wartościowym pod wzglę-dem informacyjnym tekście zbędne wydaje się jednak powtarzanie zapisu do-tyczącego listu Jana III Sobieskiego do Karola II Stuarta (s. 120, 124) w ze-stawie „Autorzy/nadawcy oraz odbiorcy (znajdujący się w bazie EMLO)”. Historii bibliotekarstwa niemieckiego w dziewiętnastym stuleciu dotyczy kolejny artykuł Zdzisława Gębołysia «Aliis inserviendo consumor» – portret psy-chologiczny bibliotekarzy niemieckich w XIX wieku  (s. 143–164). Tym razem autor skupił się na przedstawieniu i ocenie cech osobowych bibliotekarzy z punktu widzenia ich stosunku do wykonywanej pracy, do współpracowni-ków, użytkowników bibliotek i innych bibliotekarzy. Autor oparł rozważania na treści publikacji ogłoszonych po śmierci swoich bohaterów, w tym nekro-logów i wspomnień oraz opracowań. Z oczywistych powodów w publikacjach tego typu, poza opracowaniami, przeważają opinie pozytywne, dlatego na nich koncentruje się uwaga Z. Gębołysia, który jednak podkreśla, że odwrotne sytuacje również zasługują na rozwinięcie w osobnej rozprawie (s. 160). Dzieje książki polskiej w XIX w. są od lat przedmiotem badań Magdaleny Kwiatkowskiej, która w omawianym tomie przedstawia problematykę Prywat-J a c e k  P u c h a l s k i   [116] nego mecenatu publikacji naukowych w Królestwie Polskim  (s. 165–178). Autorka oparła swoje rozważania na 140–150 książkach naukowych wydanych dzięki wsparciu mecenasów prywatnych – nie wyjaśniając jednak czytelnikowi zasto-sowanego kryterium doboru („naukowości”) publikacji3. W swoim rekonesan-sie wskazała m.in. na Adama Kazimierza i Adama Jerzego Czartoryskich, Je-rzego Maksymiliana Ossolińskiego czy Leopolda Kronenberga, jako osoby wspomagające przedsięwzięcia wydawnicze w badanym okresie. Zważywszy na sytuację polskiej książki w okresie zaborów, badania nad mecenatem pry-watnym rzeczywiście mogą poszerzyć naszą wiedzę o jej dziejach w tym okre-sie. Przy czym także i w tym tekście czytelnik znajduje niedoskonałość redak-cyjną w postaci przypisu nr 2 na s. 166, który lokuje artykuł Andrzeja Mężyńskiego Czy istniał mecenat wydawniczy książk i naukowej w XIX wieku w „Bibliologia dyscypliną integrującą” – a tymczasem, był to tytuł tomu spe-cjalnego „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi” z 1993 r., ofiarowanego profesor Barbarze Bieńkowskiej. W problematyce księgoznawczej mieści się także opracowanie Moniki Olczak-Kardas (s. 179–196). Jej artykuł Książka na łamach czasopisma «Śpiew w Szkole» (1933–1939), katowickiego organu Sekcji Nauczycieli Muzyki i Śpiewu Związku Nauczycielstwa Polskiego, ukazuje istotną rolę książki w międzywojennej edukacji muzycznej, zarówno w kontekście regionalnym jak i ogólnopaństwowym. Do czasów współczesnych sięga natomiast analiza Zbigniewa Gruszki Lektury «wypędzonych». Książka na łamach czasopisma «Waldenburger Heimatbote» w latach 1949–2013 (s. 221–233). Autor podejmu-je stosunkowo rzadko poruszany w naszym piśmiennictwie temat na przy-kładzie niemieckiego periodyku poświęconego głównie ziemi wałbrzyskiej. Zajmuje się mianowicie reklamami tekstowymi, graficznymi i ofertami wy-dawniczymi książek, opublikowanymi na łamach pisma w latach 1954–2013  – choć tytuł artykułu zapowiada analizę materiału od 1949 r. Opracowanie dowodzi, że redakcja pisma przywiązywała dużą wagę do książki, jako narzę-dzia zachowania tożsamości lokalnej dawnych mieszkańców (i ich potomków) Wałbrzycha i powiatu wałbrzyskiego. Zestaw tekstów o tematyce księgo-znawczej zamyka syntetyzujący artykuł Grzegorza Niecia, w którym autor przedstawia Wtórny rynek książki w Polsce (s. 303–323) od jego historii (zwłaszcza w okresie PRL) po czasy współczesne, informując przy tym  czytelnika (przypis 1. na s. 303), że tekst składa się z fragmentów książki opu-blikowanej przez autora w 2016 r. Studium kładzie nacisk na zmiany w orga-                                                 3 Jak słusznie M. Kwiatkowska zwróciła uwagę w innym tekście rozgraniczenie piśmiennictwa „ściśle naukowego i popularnonaukowego” jest tutaj dosyć trudne (Kwiatkowska, 2011, s. 151) D z i e j e  k s i ą ż k i  i  p r a s y…   [117] nizacji i funkcjonowaniu wtórnego rynku książki po w 1989 r., m.in. spowo-dowane upowszechnieniem się Internetu w Polsce. Kolejny blok stanowią opracowania z zakresu prasoznawstwa, obejmują-ce zróżnicowaną tematykę: pomorskiej prasy sportowej (Piotr Rudera, Kształ-towanie kultury fizycznej w toruńskiej prasie sportowej okresu międzywojnia, s. 197–205.) i popularnego, ogólnopolskiego dwutygodnika „Moja Przyjaciół-ka” wydawanego w Żninie w okresie międzywojennym (Katarzyna Wodniak, Żnińska «Moja Przyjaciółka» (1934–1939) w kręgu zainteresowań badaczy, s. 207–219.); obecności języka kaszubskiego w pomorskiej prasie regionalnej po 1989 r. (Eugeniusz Pryczkowski, Obecność języka kaszubskiego w prasie re-gionalnej po 1989 roku na przykładzie wybranych pism Pomorza , s. 235–252.); prasy województwa podlaskiego w XX w. (Jadwiga Sadowska i Kamila Hości-ło, Prasa na terenie współczesnego województwa podlaskiego w XX wieku – stan badań w dekadzie 2005–2015, s. 253–265.); pism rodzinnych na przykładzie miesięcznika „Magazyn Familia” z lat 2008–2011 (E. Kristanova, Miesięcznik społeczno-kulturalny «Magazyn Familia» (2008–2011) jako przykład pisma  familijnego, s. 267–283.) oraz „czasopism fantastycznych” ukazujących się w Polsce w latach 1982–2015 (Jolanta Korczyńska, Polskie czasopisma o tema-tyce fantastycznej w latach 1982–2015 (próba syntezy), s. 285–302.). Tom uzu-pełniają artykuły: Magdy Ostrowskiej, poświęcony polskim wydawnictwom publikującym japońskie komiksy (Rozwój wydawnictw mangi w Polsce w latach 2010–2015, s. 325–336.); analiza Działań marketingowych i promocyjnych w b i-bliotekach naukowych (s. 337–353) Bydgoszczy i Torunia autorstwa Katarzyny Domańskiej, skupiająca się na metodach kreowania wizerunku książnic, głównie poprzez ich strony internetowe i profile społecznościowe oraz tekst Marcina Karwowskiego, prezentujący problematykę badawczą podejmowaną w latach 2013–2015 w zakładach, katedrach oraz instytutach bibliotekoznaw-stwa i informacji naukowej w Polsce (Tematyka działalności polskich bibliologów i informatologów w latach 2013–2015 ze szczególnym uwzględnieniem zagadnienia książki i prasy, s. 355–372.). Autor poprzez analizę zebranych danych przed-stawił działalność konferencyjną, dorobek publikacyjny i aktywność grantową tych placówek. Wydaje się jednak, że przyjęta przez niego metodologia (opi-sana na s. 357–358) wyszukiwania informacji zawiodła. Świadczy o tym np. pominięcie w Tabeli 1 („Wykaz konferencji zorganizowanych przez jed-nostki bibliologiczne i informatologiczne w latach 2013–2015”, s. 359–360) ogólnopolskiej konferencji Na co dzień i od święta. Książka w życiu Polaków w XIX–XXI wieku (Warszawa 27–28.03.2014), zorganizowanej przez ówcze-sny Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii UW), czy stwierdzenie na podstawie analizy „tematyki publikacji poprzez chmurę J a c e k  P u c h a l s k i   [118] słów” (s. 361), iż w badanym okresie: „Autorzy publikacji z IINiB UWr  najchętniej pisali o pożarnictwie (straż ochotnicza)” (s. 364). Przykłady te na-kazują dużą ostrożność przy interpretowaniu danych zaprezentowanych w omawianym tekście. Niemniej jednak, mimo krytycznych uwag, artykuły zamieszczone w re-cenzowanym tomie, dowodzą, że bibliologia i prasoznawstwo w ujęciu histo-rycznym wciąż stanowią atrakcyjne pole badawcze. Świadczą o tym zarówno kontynuowane studia, jak i nowe tematy badawcze, podejmowane w ostatnich latach, co warto podkreślić, nie tylko przez uznanych uczonych. Należy rów-nież odnotować, że opracowania opublikowane w tomie zawierają bibliografię tekstów w nich wykorzystanych oraz streszczenie w języku angielskim, a lekturę części z nich ułatwia dobrze dobrany i czytelny materiał ilustracyjny. Całość zamyka indeks nazwisk (s. 373–391). Bibliografia Kawecka-Gryczowa, Alodia & Korotajowa, Krystyna (1962). Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku. T. 4. Pomorze. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Kropidłowski, Zdzisław & Spychała, Dariusz (red.) (2014). Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek: stan badań za lata 2010–2013: praca zbiorowa. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Kropidłowski, Zdzisław, Spychała, Dariusz & Wodniak, Katarzyna (red.) (2010). Studia z dziejów książki i prasy: przegląd badań za lata 2007–2010: praca zbiorowa. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Kwiatkowska, Magdalena (2011). Rynek książki niebeletrystycznej w Królestwie Polskim na początku XX wieku. Kontynuacje i zmiany. W: Ludzie i książki: studia i szkice bibliolo-giczno-bibliograficzne: księga pamiątkowa dedykowana Profesor Hannie Tadeusiewicz . Łódź: Wydawnictwo Ibidem. Labuda, Gerard (red.) (1969). Historia Pomorza: opracowanie zbiorowe . Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Wałkówski, Andrzej (2010). Działalność intelektualna skryptorium w Mogile do końca XIII wieku, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum , 16, 37–43. 

Dzieje książki i prasy: przegląd badań za lata 2013–2015: praca zbiorowa / pod red. Bernardety Iwańskiej-Cieślik i Elżbiety Pokorzyńskiej przy współ-pracy Zdzisława Kropidłowskiego i Dariusza Spychały, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2017, 391 ss.

Jacek Puchalski

Directory of Open Access Journals

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS 
FOLIA LIBRORUM 1 (26), 2018 
ISSN 0860-7435 
Jacek Puchalski 
Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii 
Uniwersytet Warszawski 
e-mail: jacek.puchalski@interia.pl 
Dzieje książki i prasy: przegląd badań za lata 
2013–2015: praca zbiorowa / pod red. Bernardety 
Iwańskiej-Cieślik i Elżbiety Pokorzyńskiej przy współ-
pracy Zdzisława Kropidłowskiego i Dariusza Spychały, 
Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza 
Wielkiego, 2017, 391 ss. 
DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.26.07 
W minionym roku ukazał się kolejny, trzeci już tom1 zawierający przegląd 
studiów księgo- i prasoznawczych, prowadzonych przez badaczy z Łodzi, 
Bydgoszczy, Gdańska, Kielc, Torunia, Białegostoku, Zielonej Góry i Krako-
wa, a przedstawionych w trakcie III Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej 
„Z dziejów książki i prasy. Przegląd badań za lata 2013–2015”, zorganizowa-
nej 27 listopada 2015 r. przez Zakład Historii Książki i Bibliotek Katedry In-
formacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. 
Na wydawnictwo składa się dwadzieścia artykułów różnej objętości, po-
przedzonych Wprowadzeniem autorstwa Zdzisława Kropidłowskiego (s. 7–8), 
obejmujących szerokie spektrum zagadnień – od historycznych po problema-
                                                 
1 Poprzednie tomy – Studia z dziejów książki i prasy: przegląd badań za  lata 2007–2010: praca 
zbiorowa (Kropidłowski i in., 2010); Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek: stan badań za 
lata 2010–2013: praca zbiorowa, (Kropidłowski & Spychała, 2014) – również ukazały się 
w Wydawnictwie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. 
[ 
J a c e k  P u c h a l s k i  
 
[114] 
tykę współczesną. Można wśród nich wyróżnić trzy bloki tematyczne. Pierw-
szy stanowią teksty poświęcone historii książki i bibliotek, drugi, zajmujący się 
dziejami i współczesnością prasy oraz trzeci, najmniejszy objętościowo, pre-
zentuje zagadnienia z zakresu współczesnego rynku książki i bibliotekarstwa 
naukowego. 
Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami skupię się tutaj na pierwszym blo-
ku artykułów, który otwiera obszerne studium Zbigniewa Domżała i Andrzeja 
Wałkówskiego «Pióro potężniejsze niż pastorał». O opatach średniowiecznego 
klasztoru cystersów w Mogile, którzy zasiedli do pisania  (s. 9–52). Autorzy, oma-
wiając sylwetki opatów mogilskich (Hermana, opata w latach 1277–1283; En-
gelberta, 1283–1287; Piotra Hirszberga, 1461–1475), skoncentrowali się na ich 
pisarskiej działalności, podkreślając równocześnie kulturowe, ale także poli-
tyczne i gospodarcze znaczenie klasztoru mogilskiego w życiu regionu, zako-
nu i Kościoła w Polsce. Tekst, wykorzystujący i uzupełniający poprzednie 
ustalenia m.in. A. Wałkówskiego (2010)2, zawiera także niezwykle interesującą 
analizę paleograficzną kodeksu Epistole domicales, wedle kolofonu ukończone-
go w 1447 r. Studium, opatrzone bogatym materiałem ilustracyjnym, dowo-
dzi, iż 79% kodeksu zostało spisane ręką P. Hirszberga. Kulturze książki 
w zgromadzeniach zakonnych poświęcił także swój komunikat Tomasz Sto-
larczyk Inwentarze biblioteczne XVII–XX wieku środkowopolskich klasztorów 
dominikańskich i bernardyńskich (s. 79–93). Tekst stanowi nie tylko ciekawy 
przyczynek do kształtowania się metodyki sporządzania inwentarzy księgo-
zbiorów klasztornych, ale także po raz kolejny dowodzi znaczenia spisów tego 
typu w badaniach nad dziejami bibliotek. Należy przy tym jednak odnotować 
dość rażący błąd w aparacie pomocniczym omawianego tekstu, tj. przypisanie 
artykułu Katarzyny Ślaskiej Funkcje książki w zakonie bernardynów w XVII w. 
„Krystynie Śląskiej” (s. 80 – przypisy 2–5; s. 92 – Bibliografia). 
Księgozbiór bernardynów z Bydgoszczy wspomina natomiast Joanna Ma-
tyasik, omawiając Pomeranika w zbiorze starych druków Wojewódzkiej i Miejskiej 
Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy (s. 53–78). Przyjmując za Historią Pomorza 
(Labuda, 1969) i tomem czwartym Drukarzy dawnej Polski od XV do XVIII 
wieku (Kawecka-Gryczowa & Korotajowa, 1962) terytorialne kryterium dobo-
ru, autorka przeanalizowała 300 pozycji bibliograficznych w 316 egzempla-
rzach wydanych na Pomorzu Zachodnim, w Prusach Królewskich i Książę-
cych pod względem ich struktury chronologicznej, typograficznej, tema-
tycznej, językowej i proweniencyjnej. Zwłaszcza ten ostatni wątek zasługuje 
na odrębne, szersze opracowanie, mimo że, jak podkreśla autorka, w przy-
                                                 
2 Wspominam ten artykuł, który nie został zacytowany w opracowaniu Z. Domżała i A. Wał-
kówskiego, ze względu na postacie i działalność opatów Hermana i Engelberta. 
D z i e j e  k s i ą ż k i  i  p r a s y…  
 
[115] 
padku „większości właścicieli chodzi o pojedyncze egzemplarze druków” 
(s. 74). Wśród studiów poświęconych Pomorzu znalazł się również artykuł 
Z. Kropidłowskiego XVIII-wieczny księgozbiór cechu piekarzy gdańskich (95–114). 
Wpisuje się on w rozwijające się ostatnio w Polsce badania nad starymi dru-
kami, przechowywanymi w zbiorach archiwalnych, szczególnie publikacjami 
urzędowymi, okolicznościowymi i ulotnymi. Dowodzi wartości tego rodzaju 
materiałów dla badaczy zajmujących się osiemnastym stuleciem, w którym 
nastąpił ogromny wzrost wymiany informacji, upowszechnienie i przyspie-
szenie jej obiegu w poszczególnych grupach społecznych, czy, jak w tym 
przypadku, zawodowych, szczególnie w ośrodkach miejskich. Elżbieta Poko-
rzyńska przedstawiła natomiast Księgę czeladniczą gdańskiego cechu introligator-
skiego (s. 129–141), prowadzoną w latach 1800–1911, zawierającą 2660 wpi-
sów rzemieślników zatrudnionych w Gdańsku bądź (w większości) 
zatrzymujących się w tym mieście w trakcie wędrówki w poszukiwaniu pracy. 
Autorka, porównując zapisy gdańskie z analogiczną księgą poznańską prowa-
dzoną w latach 1854–1884, rekonstruuje etapy wędrówek introligatorskich 
między Berlinem i Królewcem – silnymi ośrodkami tego rzemiosła. Podkre-
śla, że opisanie dziejów introligatorstwa na ziemiach polskich nie będzie moż-
liwe bez zbadania materiałów kryjących się w zasobach archiwalnych. 
O wartości i użyteczności źródeł epistolograficznych w studiach nad hi-
storią Gdańska, również w kontekście europejskim, traktuje tekst Darii Keiss- 
-Dolańskiej pt. Gdańsk w republice listów – nowożytna korespondencja w Gdańsku 
od XVI do XVIII wieku na podstawie międzynarodowej bazy internetowej EMLO 
– Early Modern Letters Online (s. 115–127). W tym wartościowym pod wzglę-
dem informacyjnym tekście zbędne wydaje się jednak powtarzanie zapisu do-
tyczącego listu Jana III Sobieskiego do Karola II Stuarta (s. 120, 124) w ze-
stawie „Autorzy/nadawcy oraz odbiorcy (znajdujący się w bazie EMLO)”. 
Historii bibliotekarstwa niemieckiego w dziewiętnastym stuleciu dotyczy 
kolejny artykuł Zdzisława Gębołysia «Aliis inserviendo consumor» – portret psy-
chologiczny bibliotekarzy niemieckich w XIX wieku  (s. 143–164). Tym razem 
autor skupił się na przedstawieniu i ocenie cech osobowych bibliotekarzy 
z punktu widzenia ich stosunku do wykonywanej pracy, do współpracowni-
ków, użytkowników bibliotek i innych bibliotekarzy. Autor oparł rozważania 
na treści publikacji ogłoszonych po śmierci swoich bohaterów, w tym nekro-
logów i wspomnień oraz opracowań. Z oczywistych powodów w publikacjach 
tego typu, poza opracowaniami, przeważają opinie pozytywne, dlatego na nich 
koncentruje się uwaga Z. Gębołysia, który jednak podkreśla, że odwrotne 
sytuacje również zasługują na rozwinięcie w osobnej rozprawie (s. 160). 
Dzieje książki polskiej w XIX w. są od lat przedmiotem badań Magdaleny 
Kwiatkowskiej, która w omawianym tomie przedstawia problematykę Prywat-
J a c e k  P u c h a l s k i  
 
[116] 
nego mecenatu publikacji naukowych w Królestwie Polskim  (s. 165–178). Autorka 
oparła swoje rozważania na 140–150 książkach naukowych wydanych dzięki 
wsparciu mecenasów prywatnych – nie wyjaśniając jednak czytelnikowi zasto-
sowanego kryterium doboru („naukowości”) publikacji3. W swoim rekonesan-
sie wskazała m.in. na Adama Kazimierza i Adama Jerzego Czartoryskich, Je-
rzego Maksymiliana Ossolińskiego czy Leopolda Kronenberga, jako osoby 
wspomagające przedsięwzięcia wydawnicze w badanym okresie. Zważywszy 
na sytuację polskiej książki w okresie zaborów, badania nad mecenatem pry-
watnym rzeczywiście mogą poszerzyć naszą wiedzę o jej dziejach w tym okre-
sie. Przy czym także i w tym tekście czytelnik znajduje niedoskonałość redak-
cyjną w postaci przypisu nr 2 na s. 166, który lokuje artykuł Andrzeja 
Mężyńskiego Czy istniał mecenat wydawniczy książk i naukowej w XIX wieku 
w „Bibliologia dyscypliną integrującą” – a tymczasem, był to tytuł tomu spe-
cjalnego „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi” z 1993 r., 
ofiarowanego profesor Barbarze Bieńkowskiej. 
W problematyce księgoznawczej mieści się także opracowanie Moniki 
Olczak-Kardas (s. 179–196). Jej artykuł Książka na łamach czasopisma «Śpiew 
w Szkole» (1933–1939), katowickiego organu Sekcji Nauczycieli Muzyki 
i Śpiewu Związku Nauczycielstwa Polskiego, ukazuje istotną rolę książki 
w międzywojennej edukacji muzycznej, zarówno w kontekście regionalnym 
jak i ogólnopaństwowym. Do czasów współczesnych sięga natomiast analiza 
Zbigniewa Gruszki Lektury «wypędzonych». Książka na łamach czasopisma 
«Waldenburger Heimatbote» w latach 1949–2013 (s. 221–233). Autor podejmu-
je stosunkowo rzadko poruszany w naszym piśmiennictwie temat na przy-
kładzie niemieckiego periodyku poświęconego głównie ziemi wałbrzyskiej. 
Zajmuje się mianowicie reklamami tekstowymi, graficznymi i ofertami wy-
dawniczymi książek, opublikowanymi na łamach pisma w latach 1954–2013  
– choć tytuł artykułu zapowiada analizę materiału od 1949 r. Opracowanie 
dowodzi, że redakcja pisma przywiązywała dużą wagę do książki, jako narzę-
dzia zachowania tożsamości lokalnej dawnych mieszkańców (i ich potomków) 
Wałbrzycha i powiatu wałbrzyskiego. Zestaw tekstów o tematyce księgo-
znawczej zamyka syntetyzujący artykuł Grzegorza Niecia, w którym autor 
przedstawia Wtórny rynek książki w Polsce (s. 303–323) od jego historii 
(zwłaszcza w okresie PRL) po czasy współczesne, informując przy tym  
czytelnika (przypis 1. na s. 303), że tekst składa się z fragmentów książki opu-
blikowanej przez autora w 2016 r. Studium kładzie nacisk na zmiany w orga-
                                                 
3 Jak słusznie M. Kwiatkowska zwróciła uwagę w innym tekście rozgraniczenie piśmiennictwa 
„ściśle naukowego i popularnonaukowego” jest tutaj dosyć trudne (Kwiatkowska, 2011, s. 151) 
D z i e j e  k s i ą ż k i  i  p r a s y…  
 
[117] 
nizacji i funkcjonowaniu wtórnego rynku książki po w 1989 r., m.in. spowo-
dowane upowszechnieniem się Internetu w Polsce. 
Kolejny blok stanowią opracowania z zakresu prasoznawstwa, obejmują-
ce zróżnicowaną tematykę: pomorskiej prasy sportowej (Piotr Rudera, Kształ-
towanie kultury fizycznej w toruńskiej prasie sportowej okresu międzywojnia, 
s. 197–205.) i popularnego, ogólnopolskiego dwutygodnika „Moja Przyjaciół-
ka” wydawanego w Żninie w okresie międzywojennym (Katarzyna Wodniak, 
Żnińska «Moja Przyjaciółka» (1934–1939) w kręgu zainteresowań badaczy, 
s. 207–219.); obecności języka kaszubskiego w pomorskiej prasie regionalnej 
po 1989 r. (Eugeniusz Pryczkowski, Obecność języka kaszubskiego w prasie re-
gionalnej po 1989 roku na przykładzie wybranych pism Pomorza , s. 235–252.); 
prasy województwa podlaskiego w XX w. (Jadwiga Sadowska i Kamila Hości-
ło, Prasa na terenie współczesnego województwa podlaskiego w XX wieku – stan 
badań w dekadzie 2005–2015, s. 253–265.); pism rodzinnych na przykładzie 
miesięcznika „Magazyn Familia” z lat 2008–2011 (E. Kristanova, Miesięcznik 
społeczno-kulturalny «Magazyn Familia» (2008–2011) jako przykład pisma  
familijnego, s. 267–283.) oraz „czasopism fantastycznych” ukazujących się 
w Polsce w latach 1982–2015 (Jolanta Korczyńska, Polskie czasopisma o tema-
tyce fantastycznej w latach 1982–2015 (próba syntezy), s. 285–302.). Tom uzu-
pełniają artykuły: Magdy Ostrowskiej, poświęcony polskim wydawnictwom 
publikującym japońskie komiksy (Rozwój wydawnictw mangi w Polsce w latach 
2010–2015, s. 325–336.); analiza Działań marketingowych i promocyjnych w b i-
bliotekach naukowych (s. 337–353) Bydgoszczy i Torunia autorstwa Katarzyny 
Domańskiej, skupiająca się na metodach kreowania wizerunku książnic, 
głównie poprzez ich strony internetowe i profile społecznościowe oraz tekst 
Marcina Karwowskiego, prezentujący problematykę badawczą podejmowaną 
w latach 2013–2015 w zakładach, katedrach oraz instytutach bibliotekoznaw-
stwa i informacji naukowej w Polsce (Tematyka działalności polskich bibliologów 
i informatologów w latach 2013–2015 ze szczególnym uwzględnieniem zagadnienia 
książki i prasy, s. 355–372.). Autor poprzez analizę zebranych danych przed-
stawił działalność konferencyjną, dorobek publikacyjny i aktywność grantową 
tych placówek. Wydaje się jednak, że przyjęta przez niego metodologia (opi-
sana na s. 357–358) wyszukiwania informacji zawiodła. Świadczy o tym 
np. pominięcie w Tabeli 1 („Wykaz konferencji zorganizowanych przez jed-
nostki bibliologiczne i informatologiczne w latach 2013–2015”, s. 359–360) 
ogólnopolskiej konferencji Na co dzień i od święta. Książka w życiu Polaków 
w XIX–XXI wieku (Warszawa 27–28.03.2014), zorganizowanej przez ówcze-
sny Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu 
Warszawskiego (obecnie Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii UW), 
czy stwierdzenie na podstawie analizy „tematyki publikacji poprzez chmurę 
J a c e k  P u c h a l s k i  
 
[118] 
słów” (s. 361), iż w badanym okresie: „Autorzy publikacji z IINiB UWr  
najchętniej pisali o pożarnictwie (straż ochotnicza)” (s. 364). Przykłady te na-
kazują dużą ostrożność przy interpretowaniu danych zaprezentowanych 
w omawianym tekście. 
Niemniej jednak, mimo krytycznych uwag, artykuły zamieszczone w re-
cenzowanym tomie, dowodzą, że bibliologia i prasoznawstwo w ujęciu histo-
rycznym wciąż stanowią atrakcyjne pole badawcze. Świadczą o tym zarówno 
kontynuowane studia, jak i nowe tematy badawcze, podejmowane w ostatnich 
latach, co warto podkreślić, nie tylko przez uznanych uczonych. Należy rów-
nież odnotować, że opracowania opublikowane w tomie zawierają bibliografię 
tekstów w nich wykorzystanych oraz streszczenie w języku angielskim, 
a lekturę części z nich ułatwia dobrze dobrany i czytelny materiał ilustracyjny. 
Całość zamyka indeks nazwisk (s. 373–391). 
Bibliografia 
Kawecka-Gryczowa, Alodia & Korotajowa, Krystyna (1962). Drukarze dawnej Polski od XV 
do XVIII wieku. T. 4. Pomorze. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 
Kropidłowski, Zdzisław & Spychała, Dariusz (red.) (2014). Studia z dziejów książki, prasy 
i bibliotek: stan badań za lata 2010–2013: praca zbiorowa. Bydgoszcz: Wydawnictwo 
Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. 
Kropidłowski, Zdzisław, Spychała, Dariusz & Wodniak, Katarzyna (red.) (2010). Studia 
z dziejów książki i prasy: przegląd badań za lata 2007–2010: praca zbiorowa. Bydgoszcz: 
Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. 
Kwiatkowska, Magdalena (2011). Rynek książki niebeletrystycznej w Królestwie Polskim na 
początku XX wieku. Kontynuacje i zmiany. W: Ludzie i książki: studia i szkice bibliolo-
giczno-bibliograficzne: księga pamiątkowa dedykowana Profesor Hannie Tadeusiewicz . Łódź: 
Wydawnictwo Ibidem. 
Labuda, Gerard (red.) (1969). Historia Pomorza: opracowanie zbiorowe . Poznań: Wydawnictwo 
Poznańskie. 
Wałkówski, Andrzej (2010). Działalność intelektualna skryptorium w Mogile do końca XIII 
wieku, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum , 16, 37–43. 


Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://czasopisma.uni.lodz.pl/librorum/article/download/3367/2938

Dzieje książki i prasy: przegląd badań za lata 2013–2015: praca zbiorowa / pod red. Bernardety Iwańskiej-Cieślik i Elżbiety Pokorzyńskiej przy współ-pracy Zdzisława Kropidłowskiego i Dariusza Spychały, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2017, 391 ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

REIN UW Institutional Repository of the University of Warsaw

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Dzieje książki i prasy: przegląd badań za lata 2013–2015: praca zbiorowa / pod red. Bernardety Iwańskiej-Cieślik i Elżbiety Pokorzyńskiej przy współ-pracy Zdzisława Kropidłowskiego i Dariusza Spychały, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2017, 391 ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

REIN UW Institutional Repository of the University of Warsaw

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w