Tabor CR, Dariusz

Acta Univeristatis Lodziensis Folia Librorum

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA LIBRORUM 1 (26), 2018 ISSN 0860-7435 Dariusz Tabor CR Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie e-mail: dariusz.tabor@upjp2.edu.pl Frans van Liere, An Introduction to the Medieval Bible. Cambridge: Cambridge University Press, 2014 XVI, 320 [6] ss. DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.26.05 Publikacja, o której mowa, poświęcona jest jednemu rozdziałowi z histo-rii Biblii. Omawiane dzieło traktuje Biblię jako książkę wyjątkową. Tytułowe określenie „Biblia średniowieczna” oznacza księgę, na której kultura wieków średnich, przy zachowaniu istotnej treści, ponadczasowego orędzia i na-tchnionego charakteru, odcisnęła swe piętno. Nadała jej bowiem swoiste, za-leżne od epoki i jej następujących okresów, szczególne oblicze tekstologiczne, kodykologiczne oraz wyposażyła ją w zasób obrazów. Tytuł książki zdaje się wskazywać również, że sama Biblia kształtowała mentalność, duchowość i wybory ludzi średniowiecza. Istotnie, Biblia miała wpływ na liturgię, życie duchowe, teologię, twórczość naukową, ludową pobożność, struktury ko-ścielne i polityczne, kształcenie oraz sztuki plastyczne i literaturę. Autor omawianej publikacji, Frans van Liere, jest teologiem i historykiem idei, posługuje jako duchowny kościoła reformowanego. Swoją formację inte-lektualną zawdzięcza uniwersytetom w Groeningen oraz Cambridge. Obecnie zaangażowany jest w Calvin College w Grand Rapids, Michigan w Stanach Zjednoczonych. Naucza historii średniowiecznej, historii książki, prowadzi badania z zakresu średniowiecznej egzegezy i historii papiestwa. Dokonując przeglądu, zacząć należy od przedstawienia dzieł wybitnych teologów XX w., których myśl legła u podstaw Soboru watykańskiego II. [ D a r i u s z  T a b o r  C R   [102] Są to Jean Daniélou ze swoim studium na temat typologii biblijnej (1950) oraz Henri de Lubac ze swym monumentalnym dziełem o czterech znaczeniach Pisma (1959). W publikacji z roku 2014, poświęconej Biblii w średniowieczu, należy wspomnieć przynajmniej niektóre inne książki na ten temat. Dużą rolę odegrało obszerne dzieło pod redakcją Guy Lobrichona (2003). Jest ono w rzeczywistości zbiorem esejów na temat różnych aspektów funkcjonowania Biblii w średniowieczu. Warto również wymienić prace Gilberta Dahana, w szczególności tę na temat średniowiecznej hermeneutyki (1999; 2009). Nie należy również zapominać o monumentalnym zbiorze studiów na temat ilu-minowanych psałterzy średniowiecznych (Büttner 2004). Po tych wstępnych uwagach można już przejść do przeglądu treści recen-zowanej rozprawy. Praca złożona jest z dziewięciu obszernych rozdziałów. Pierwszy stanowi wprowadzenie. W rozdziale tym autor określił cele książki. Są nimi: ukazanie Biblii jako faktu materialnego i historycznego, przeanalizo-wanie sposobu jej czytania i rozumienia oraz odkrycie jej oddziaływania na społeczeństwo i kulturę. Jest też i miejsce na rozprawienie się z pewnymi mi-tami, jakie narosły wokół istnienia Biblii w wiekach średnich. Rozdział drugi traktuje właśnie o Biblii jako księdze, wolumenie. Zostaje szeroko opisana przemiana jej formy od zwoju, poprzez pandekt do wieloto-mowej księgi. Autor jasno uchwycił moment, albo raczej proces czasowy, w którym nastąpiło przejście od Biblii-zwoju do Biblii-kodeksu. Ważnym momentem w dziejach średniowiecznej Biblii było użycie jej tekstów w litur-gii, które spowodowało powstanie liturgicznych ksiąg, zawierających niektóre księgi Pisma, lub ich fragmenty. Najważniejszymi takimi redakcjami były ewangeliarz i psałterz. Cenne jest również ujęcie czasu, w którym do oryginalnego tekstu doda-no komentarz, z którego najważniejszym jest glossa ordinaria. W tym rozdziale znajdują się również informacje na temat centrów produkcji Biblii, poruszono także kwestie paleograficzne i tekstologiczne oraz problem gromadzenia ksiąg Pisma św. w bibliotekach. Rozdział kończy się opisem przejścia od kodeksów rękopiśmiennych do książek drukowanych. Rozdział trzeci wprowadza czytelników w problematykę kanonu Pisma św. Autor, wierny swej ewangelickiej tradycji, podkreśla różnice między no-woczesną Biblią protestancką i jej kanonem a Biblią średniowieczną i jej ze-stawem ksiąg kanonicznych. Jako wzorzec dla średniowiecza przyjmuje Codex Amiatinus. W nim, według autora, ten wczesnośredniowieczny kanon uzyskał swój kształt. Van Liere rozróżnił „apokryfy”, czyli księgi deuterokanoniczne, od „pseudoepigrafów, czyli ksiąg, które pretendowały do rangi równej biblij-nym tekstom, lecz nigdy nie weszły do kanonu, a zwane są w polskiej literatu-F r a n s  v a n  L i e r e…   [103] rze właśnie apokryfami. Przedstawił w sposób jasny przemiany w rozumieniu ksiąg kanonicznych od późnej starożytności aż do Soboru Trydenckiego. Rozdział czwarty prezentuje zmagania średniowiecznego Kościoła i śre-dniowiecznej kultury o autentyczny, krytycznie opracowany tekst Biblii. Opis tych usiłowań zaczyna się od pierwszej Hieronimowej rewizji tekstu staroła-cińskiego oraz jego zainteresowań oryginalnym tekstem hebrajskim. Konse-kwencją tych zainteresowań i dążeń był pewien stan idealny, zwany „Veritas hebraica”. Zaowocowało to sporządzeniem nowego przekładu i powstaniem textus receptus, zwanego popularnie Wulgatą. W rozdziale tym znajdziemy tak-że relację na temat wczesnośredniowiecznych rewizji tekstu (Teodulf, Alkuin), obszerną analizę „recensiones” XII i XIII wieku oraz próby krytyki tekstu w późnym średniowieczu. Prześledzone też zostały losy Wulgaty po reformacji. Treść rozdziału piątego skoncentrowana jest na sposobach odczytywania znaczeń tekstów biblijnych. Jego tytuł, Medieval Hermeneutics, daje więc dużo do myślenia. Autor zaczyna od przykładu egzegetycznego – swoistego odczy-tania księgi Jonasza, autorstwa Haimo z Halberstadt. Poszukując genezy bi-blijnej alegoryki, upatruje jej w parenetycznym, czyli przywołującym czytaniu Pisma przez pierwszych chrześcijan i żydów. Dokonuje wyraźnego odróż-nienia alegorii i typologii. Ta ostatnia dotyczy jedynie rzeczywistości Starego i Nowego Testamentu. Zwięźle relacjonuje proces odkrywania sensów Pisma, przywołując głównych przedstawicieli. W poszukiwaniu sensu punktem wyjścia jest według autora sposób prze-żywania treści biblijnych właściwy mnichom (lectio divina). W konsekwencji podkreślony zostaje związek między sensem literalnym a sensem duchowym. Littera jest więc punktem wyjścia do interpretacji historycznej, praktykowanej przez Andrzeja od św. Wiktora oraz interpretacji duchowej i podwójnego uję-cia – dosłownego i parabolicznego sensu. Rozdział szósty poświęcony jest metodom komentowania Biblii. Śre-dniowieczne sposoby interpretacji i komentowania Pisma św. zostały wywie-dzione z dwóch antycznych, patrystycznych centrów – Aleksandrii, preferują-cej egzegezę duchową w jej kształcie alegorycznym oraz Antiochii, oddanej interpretacji wyrazowej oraz historycznej. Wysiłki wczesnego średniowiecza zmierzały do udostępnienia wierzącym tego dwoistego dziedzictwa późnej starożytności. Przykładem tego miały być dzieła Izydora z Sewilii i Bedy Wie-lebnego. Komentatorzy karolińscy nastawili się przede wszystkim na naucza-nie szkolne, a iryjscy mnisi wypracowali komentarz w formie pytań i zagadek. Dużo miejsca poświęcił autor glossie jako istotnemu rodzajowi egzege-tycznemu dojrzałego średniowiecza. Położył przede wszystkim nacisk na kształt i zastosowanie specjalnego komentarza, zwanego glossa ordinaria. D a r i u s z  T a b o r  C R   [104] Krótko jedynie przedstawił problem zbieżności historii biblijnej z historią powszechną. Nie zapomniał o szkole św. Wiktora i wkładzie jej przedstawicieli (An-drzeja, Hugona i Ryszarda) do dorobku interpretacyjnego. Dość obszernie potraktowano scholastyczne komentowanie Pisma. Wyróżniono komentarze szkół katedralnych i zakonnych późnego XII w. oraz komentarze uniwersy-teckie XIII stulecia. Rozdział zamyka prezentacja późnośredniowiecznych dziel egzegetycznych. W rozdziale siódmym omówiono problem przekładów średniowiecznych Biblii na języki wernakularne. Przedstawiono Biblię gocką, parafrazy średnio-niemieckie i starofrancuskie oraz przekłady staroangielskie. Zarysowano kon-trowersje pojawiające się wokół tych tłumaczeń. Skrótowo potraktowano przekład starofrancuski, niderlandzki oraz Biblię Wycliffa. Zrelacjonowano stosunek Kościoła do tłumaczeń Pisma na języki narodowe. Rozdział ósmy to omówienie zastosowania tekstów biblijnych w liturgii i kaznodziejstwie. Większy jednak nacisk położono na obecność Biblii w tek-stach tworzonych przez kaznodziejów. Rozdział dziewiąty opatrzony został tytułem ze znakiem zapytania. Trak-tuje on o sztuce chrześcijańskiej i chrześcijańskiej ikonografii, inspirowanej Pismem świętym. We wstępie autor przytacza obszerny cytat z relacji Bene-dykta Biskupa z jego podroży do Rzymu. Benedykt opisuje dzieła sztuki, z którymi się zetknął. W dalszej części tekstu zaprezentowano poglądy na temat sztuki i roli obrazów w przestrzeni liturgicznej. Interesującym jest to, że przytoczone zostały poglądy autorów kręgu łacińskiego i zachodnioeuropej-skiego, zarówno przeciwników obrazów (Teodulf z Orleanu, Klaudiusz z Tu-rynu, Herman z Kolonii), jak i myślicieli, szczególnie teologów, sprzyjających obrazom. Tu następuje obszerny passus o zasadach odczytywania średnio-wiecznych obrazów. Podstawą jest doskonała znajomość tekstu Pisma św. oraz porównywanie obrazów z odpowiednimi tekstami biblijnymi. Pojawiać się może sytuacja, w której w obrazach występować będą elementy nieznane Biblii. W tym przypadku obraz należy interpretować w kontekstach, którymi są z jednej strony inne obrazy, a z drugiej strony współczesna im myśl teolo-giczna. Frans van Liere omawia tutaj również problem typologicznego zesta-wiania obrazów staro- i nowotestamentowych. Dużo miejsca autor poświęcił sztuce książki, czyli kodeksom iluminowa-nym, a raczej obrazom, w które wyposażane były średniowieczne książki. Do-tknął również kilku istotnych problemów, a mianowicie iluminacji ksiąg bi-blijnych jako modelu egzegezy, egzegetycznych obrazów Bibliae pauperum i Biblii Moralizowanej, dydaktycznego aspektu obrazowego wyposażenia ksiąg F r a n s  v a n  L i e r e…   [105] oraz związków obrazów książkowych i pobożności, w szczególnej książce późnośredniowiecznej, jaką były godzinki. W podsumowaniu autor stwierdził, że źródłem obrazów były nie tylko teksty biblijne, lecz również dorobek egzegetyczny i teologiczny, praktyki po-bożnościowe oraz tradycja apokryficzna. Przegląd ten pokazuje rozległość zainteresowań naukowych Autora oraz jego dążenie do ujęcia całości problematyki Biblii jako księgi oraz jako tekstu przekazu w wiekach średnich. Wszystkie rozdziały przedstawiają istotne aspekty istnienia Biblii w kulturze średniowiecznej. Dostrzegalna jest staran-ność w uwzględnianiu istotnych zjawisk i faktów, jednak zauważalne są rów-nież braki. Rozdział poświęcony tekstowi Biblii – choć uwzględnia przekłady, redakcje i recenzje – nie wymienia kodeksów tekstów biblijnych. Wydaje się właściwe wspomnieć chociaż te powstałe już we wczesnym średniowieczu  – hebrajskie kodeksy Starego Testamentu (Cairensis, Petropolitanus, Aleppensis, Leningradensis) oraz greckie kodeksy Nowego Testamentu, zarówno te naj-ważniejsze, wczesne (Sinaiticus, Alexandrinus, Vaticanus, Ephremi rescriptus, Bezae Cantabrigiensis), jak i późniejsze, powstałe od VI do IX w. (Bazylejski, Lauda, Królewski, Purpurowy, Porfiriusza, Freera). Wszak wyrażają one pew-ne etapy na drodze przekazu tekstu. Obowiązkowo należało wymienić kodek-sy łacińskie Starego Testamentu (würzburski, wiedeński, monachijski) oraz łacińskie kodeksy Nowego Testamentu (kodeks z Vercelli, z Werony, Bezy z V wieku, palestyński oraz kodeks z Bobbio). Dwa rozdziały poświęcono kwestiom interpretacji Pisma św. Świadczy to o wadze, jaką słusznie autor przywiązał do rozumienia ksiąg biblijnych i od-czytywania ich orędzia. Jednakże ujęcie tej problematyki w dwóch rozdziałach (Medieval Hermeneutics oraz The Commentary Tradition) nawet tego rodzaju publikacji wydaje się być niedorzecznością. W rozumieniu chodzi wszak o egzegezę Pisma św., która z jednej strony jest pewną postawą duchową i atmosferą intelektualną, panującą w epoce i jej kulturze, a z drugiej strony stanowi wieloetapową procedurę badawczą, składającą się z szeregu operacji poznawczych prowadzących do pełnego poznania treści tekstu biblijnego. Owszem, wiele danych na ten temat zostało zawartych w obu rozdziałach, jednakże autorowi bliższe było przekonanie, że czym innym są zasady inter-pretacji (hermeneutyka), a czym innym praktyczny i czytelny rezultat interpre-tacji, czyli komentarz. Tymczasem w dziejach średniowiecznej egzegezy ko-mentarz jednoczył w sobie zarówno leżące u jego podstaw reguły hermeneutyczne, procedury poznawcze, jak i użyteczny tekst zawierający re-zultaty interpretacji, wielorako zróżnicowany, bo służący różnym, niekiedy odmiennym celom. Można więc było prześledzić w skrócie dzieje egzegezy, poczynając od okresu patrystycznego, poprzez epokę karolińską i ottońską, D a r i u s z  T a b o r  C R   [106] czas rozkwitu średniowiecza, gdzie dominowała egzegeza szkół katedralnych i klasztornych oraz czas późnego średniowiecza zdominowanego przez egze-gezę uniwersytecką. Historyk sztuki mógłby oczekiwać wiele po rozdziale dziewiątym: The Bi-ble of the poor? Chodziło w nim o interpretacje biblijnych obrazów. Niestety, spotka go srogi zawód. Autor bowiem przedstawia jedynie ograniczony zakres umiejętności czytania biblijnych obrazów. Jak najbardziej słuszna jest zasada, że źródeł obrazów i rozpoznania ich treści należy szukać odnosząc je do kon-kretnego, ściśle wydzielonego tekstu biblijnego. Jednakże autor wykazuje zmieszanie, gdy spostrzega, że w obrazie znajduje się coś, co nie jest zgodne z treścią tekstu biblijnego. Owszem, odnosi elementy heterogeniczne obrazów do treści dzieł choćby patrystycznych i treści innych obrazów. Zabrakło tu jednak narzędzi badawczych – ikonologicznych, semiotycznych, które oferuje historia sztuki. Nieporozumieniem jest również twierdzenie o egzegetycznej roli obrazów. Owszem, medaliony Biblii moralizowanej niosą przesłania mo-ralne i alegoryczne. Są one jednak rezultatem egzegezy, a nie jej narzędziem. Konkludując powyższe analizy i oceny, należy odpowiedzieć na pytanie: jaką funkcję przypisał autor swemu dziełu? Czy jest to książka narzędziowa, służącą badaczowi niezbędną wiedzą źródłową i pozaźródłową, przedkładają-cą potwierdzone i udokumentowane dane, z których można skorzystać w procedurze badań nad tekstem, księgą, obrazem czy komentarzem śre-dniowiecznej Biblii? Czy jest to może książka panoramiczna, prezentująca szeroki zakres zagadnień, lecz traktująca je siłą rzeczy pobieżnie i w zakresie podstawowym? Wydaje się, że nie można książce Fransa von Liere przypisać charakteru narzędziowego. Nie sposób też określić jej jako uporządkowanego reperto-rium ścisłych, krytycznie opracowanych danych, zdatnych do natychmiasto-wego użytku. Jest to raczej książka formacyjna, dająca szeroką wiedzę, lecz wymagającą pogłębienia. Książka ta może mieć przecież rolę doniosłą. Kształtuje bowiem świadomość, zmienia myślenie i wyposaża w podstawową wiedzę. Posiada ona także pewne elementy utylitarne, przydatne przynajmniej w początkowych badaniach. Każdy rozdział kończy się rekomendacją biblio-graficzną do dalszych, indywidualnych poszukiwań. Wyposażono tę książkę w trzy dodatki: porównanie kanonów, wykaz nazw biblijnych oraz genealogie przekładów Starego Testamentu. Atutem dzieła jest imponująca wręcz biblio-grafia, zamykająca książkę. Mimo, że jest to raczej panorama wiedzy i synteza formacyjna, książka Fransa van Liere jest godna polecenia wszystkim, którzy badają Biblię śre-dniowieczną w jakichkolwiek ujęciach. F r a n s  v a n  L i e r e…    Bibliografia Büttner, Frank O. (ed.) (2004). The illuminated psalter: Studies in the Content, Purpose and Pla-cement of its Images. Turnhout: Brepols. Dahan, Gilbert (1999). L’exégèse chrétienne de la Bible en Occident médieval XIIe–XIVe siècle. Paris: Cerf. Dahan, Gilbert (2009). Lire la Bible au Moyen Âge: essais s’hermeneutique médiévale . Genève: Librairie Droz. Danielou, Jean (1950). Sacramentum futuri: étude sur les origins de la typologie biblique . Paris: Beauchesne. Lobrichon, Guy (2003). La Bible Au Moyen Age. Paris: Picard. Lubac, Henri de (1959). Exégèse médiévale: Le quatre sens de l’Écriture . Paris, Aubier: Cerf/DDB. 

Frans van Liere, An Introduction to the Medieval Bible. Cambridge: Cambridge University Press, 2014 XVI, 320 [6] ss.

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Dariusz Tabor CR

Directory of Open Access Journals

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS 
FOLIA LIBRORUM 1 (26), 2018 
ISSN 0860-7435 
Dariusz Tabor CR 
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie 
e-mail: dariusz.tabor@upjp2.edu.pl 
Frans van Liere, An Introduction to the Medieval 
Bible. Cambridge: Cambridge University Press, 2014 
XVI, 320 [6] ss. 
DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.26.05 
Publikacja, o której mowa, poświęcona jest jednemu rozdziałowi z histo-
rii Biblii. Omawiane dzieło traktuje Biblię jako książkę wyjątkową. Tytułowe 
określenie „Biblia średniowieczna” oznacza księgę, na której kultura wieków 
średnich, przy zachowaniu istotnej treści, ponadczasowego orędzia i na-
tchnionego charakteru, odcisnęła swe piętno. Nadała jej bowiem swoiste, za-
leżne od epoki i jej następujących okresów, szczególne oblicze tekstologiczne, 
kodykologiczne oraz wyposażyła ją w zasób obrazów. Tytuł książki zdaje się 
wskazywać również, że sama Biblia kształtowała mentalność, duchowość 
i wybory ludzi średniowiecza. Istotnie, Biblia miała wpływ na liturgię, życie 
duchowe, teologię, twórczość naukową, ludową pobożność, struktury ko-
ścielne i polityczne, kształcenie oraz sztuki plastyczne i literaturę. 
Autor omawianej publikacji, Frans van Liere, jest teologiem i historykiem 
idei, posługuje jako duchowny kościoła reformowanego. Swoją formację inte-
lektualną zawdzięcza uniwersytetom w Groeningen oraz Cambridge. Obecnie 
zaangażowany jest w Calvin College w Grand Rapids, Michigan w Stanach 
Zjednoczonych. Naucza historii średniowiecznej, historii książki, prowadzi 
badania z zakresu średniowiecznej egzegezy i historii papiestwa. 
Dokonując przeglądu, zacząć należy od przedstawienia dzieł wybitnych 
teologów XX w., których myśl legła u podstaw Soboru watykańskiego II. 
[ 
D a r i u s z  T a b o r  C R  
 
[102] 
Są to Jean Daniélou ze swoim studium na temat typologii biblijnej (1950) oraz 
Henri de Lubac ze swym monumentalnym dziełem o czterech znaczeniach 
Pisma (1959). W publikacji z roku 2014, poświęconej Biblii w średniowieczu, 
należy wspomnieć przynajmniej niektóre inne książki na ten temat. Dużą rolę 
odegrało obszerne dzieło pod redakcją Guy Lobrichona (2003). Jest ono 
w rzeczywistości zbiorem esejów na temat różnych aspektów funkcjonowania 
Biblii w średniowieczu. Warto również wymienić prace Gilberta Dahana, 
w szczególności tę na temat średniowiecznej hermeneutyki (1999; 2009). Nie 
należy również zapominać o monumentalnym zbiorze studiów na temat ilu-
minowanych psałterzy średniowiecznych (Büttner 2004). 
Po tych wstępnych uwagach można już przejść do przeglądu treści recen-
zowanej rozprawy. Praca złożona jest z dziewięciu obszernych rozdziałów. 
Pierwszy stanowi wprowadzenie. W rozdziale tym autor określił cele książki. 
Są nimi: ukazanie Biblii jako faktu materialnego i historycznego, przeanalizo-
wanie sposobu jej czytania i rozumienia oraz odkrycie jej oddziaływania na 
społeczeństwo i kulturę. Jest też i miejsce na rozprawienie się z pewnymi mi-
tami, jakie narosły wokół istnienia Biblii w wiekach średnich. 
Rozdział drugi traktuje właśnie o Biblii jako księdze, wolumenie. Zostaje 
szeroko opisana przemiana jej formy od zwoju, poprzez pandekt do wieloto-
mowej księgi. Autor jasno uchwycił moment, albo raczej proces czasowy, 
w którym nastąpiło przejście od Biblii-zwoju do Biblii-kodeksu. Ważnym 
momentem w dziejach średniowiecznej Biblii było użycie jej tekstów w litur-
gii, które spowodowało powstanie liturgicznych ksiąg, zawierających niektóre 
księgi Pisma, lub ich fragmenty. Najważniejszymi takimi redakcjami były 
ewangeliarz i psałterz. 
Cenne jest również ujęcie czasu, w którym do oryginalnego tekstu doda-
no komentarz, z którego najważniejszym jest glossa ordinaria. W tym rozdziale 
znajdują się również informacje na temat centrów produkcji Biblii, poruszono 
także kwestie paleograficzne i tekstologiczne oraz problem gromadzenia ksiąg 
Pisma św. w bibliotekach. Rozdział kończy się opisem przejścia od kodeksów 
rękopiśmiennych do książek drukowanych. 
Rozdział trzeci wprowadza czytelników w problematykę kanonu Pisma 
św. Autor, wierny swej ewangelickiej tradycji, podkreśla różnice między no-
woczesną Biblią protestancką i jej kanonem a Biblią średniowieczną i jej ze-
stawem ksiąg kanonicznych. Jako wzorzec dla średniowiecza przyjmuje Codex 
Amiatinus. W nim, według autora, ten wczesnośredniowieczny kanon uzyskał 
swój kształt. Van Liere rozróżnił „apokryfy”, czyli księgi deuterokanoniczne, 
od „pseudoepigrafów, czyli ksiąg, które pretendowały do rangi równej biblij-
nym tekstom, lecz nigdy nie weszły do kanonu, a zwane są w polskiej literatu-
F r a n s  v a n  L i e r e…  
 
[103] 
rze właśnie apokryfami. Przedstawił w sposób jasny przemiany w rozumieniu 
ksiąg kanonicznych od późnej starożytności aż do Soboru Trydenckiego. 
Rozdział czwarty prezentuje zmagania średniowiecznego Kościoła i śre-
dniowiecznej kultury o autentyczny, krytycznie opracowany tekst Biblii. Opis 
tych usiłowań zaczyna się od pierwszej Hieronimowej rewizji tekstu staroła-
cińskiego oraz jego zainteresowań oryginalnym tekstem hebrajskim. Konse-
kwencją tych zainteresowań i dążeń był pewien stan idealny, zwany „Veritas 
hebraica”. Zaowocowało to sporządzeniem nowego przekładu i powstaniem 
textus receptus, zwanego popularnie Wulgatą. W rozdziale tym znajdziemy tak-
że relację na temat wczesnośredniowiecznych rewizji tekstu (Teodulf, Alkuin), 
obszerną analizę „recensiones” XII i XIII wieku oraz próby krytyki tekstu 
w późnym średniowieczu. Prześledzone też zostały losy Wulgaty po reformacji. 
Treść rozdziału piątego skoncentrowana jest na sposobach odczytywania 
znaczeń tekstów biblijnych. Jego tytuł, Medieval Hermeneutics, daje więc dużo 
do myślenia. Autor zaczyna od przykładu egzegetycznego – swoistego odczy-
tania księgi Jonasza, autorstwa Haimo z Halberstadt. Poszukując genezy bi-
blijnej alegoryki, upatruje jej w parenetycznym, czyli przywołującym czytaniu 
Pisma przez pierwszych chrześcijan i żydów. Dokonuje wyraźnego odróż-
nienia alegorii i typologii. Ta ostatnia dotyczy jedynie rzeczywistości Starego 
i Nowego Testamentu. Zwięźle relacjonuje proces odkrywania sensów Pisma, 
przywołując głównych przedstawicieli. 
W poszukiwaniu sensu punktem wyjścia jest według autora sposób prze-
żywania treści biblijnych właściwy mnichom (lectio divina). W konsekwencji 
podkreślony zostaje związek między sensem literalnym a sensem duchowym. 
Littera jest więc punktem wyjścia do interpretacji historycznej, praktykowanej 
przez Andrzeja od św. Wiktora oraz interpretacji duchowej i podwójnego uję-
cia – dosłownego i parabolicznego sensu. 
Rozdział szósty poświęcony jest metodom komentowania Biblii. Śre-
dniowieczne sposoby interpretacji i komentowania Pisma św. zostały wywie-
dzione z dwóch antycznych, patrystycznych centrów – Aleksandrii, preferują-
cej egzegezę duchową w jej kształcie alegorycznym oraz Antiochii, oddanej 
interpretacji wyrazowej oraz historycznej. Wysiłki wczesnego średniowiecza 
zmierzały do udostępnienia wierzącym tego dwoistego dziedzictwa późnej 
starożytności. Przykładem tego miały być dzieła Izydora z Sewilii i Bedy Wie-
lebnego. Komentatorzy karolińscy nastawili się przede wszystkim na naucza-
nie szkolne, a iryjscy mnisi wypracowali komentarz w formie pytań i zagadek. 
Dużo miejsca poświęcił autor glossie jako istotnemu rodzajowi egzege-
tycznemu dojrzałego średniowiecza. Położył przede wszystkim nacisk na 
kształt i zastosowanie specjalnego komentarza, zwanego glossa ordinaria. 
D a r i u s z  T a b o r  C R  
 
[104] 
Krótko jedynie przedstawił problem zbieżności historii biblijnej z historią 
powszechną. 
Nie zapomniał o szkole św. Wiktora i wkładzie jej przedstawicieli (An-
drzeja, Hugona i Ryszarda) do dorobku interpretacyjnego. Dość obszernie 
potraktowano scholastyczne komentowanie Pisma. Wyróżniono komentarze 
szkół katedralnych i zakonnych późnego XII w. oraz komentarze uniwersy-
teckie XIII stulecia. Rozdział zamyka prezentacja późnośredniowiecznych 
dziel egzegetycznych. 
W rozdziale siódmym omówiono problem przekładów średniowiecznych 
Biblii na języki wernakularne. Przedstawiono Biblię gocką, parafrazy średnio-
niemieckie i starofrancuskie oraz przekłady staroangielskie. Zarysowano kon-
trowersje pojawiające się wokół tych tłumaczeń. Skrótowo potraktowano 
przekład starofrancuski, niderlandzki oraz Biblię Wycliffa. Zrelacjonowano 
stosunek Kościoła do tłumaczeń Pisma na języki narodowe. 
Rozdział ósmy to omówienie zastosowania tekstów biblijnych w liturgii 
i kaznodziejstwie. Większy jednak nacisk położono na obecność Biblii w tek-
stach tworzonych przez kaznodziejów. 
Rozdział dziewiąty opatrzony został tytułem ze znakiem zapytania. Trak-
tuje on o sztuce chrześcijańskiej i chrześcijańskiej ikonografii, inspirowanej 
Pismem świętym. We wstępie autor przytacza obszerny cytat z relacji Bene-
dykta Biskupa z jego podroży do Rzymu. Benedykt opisuje dzieła sztuki, 
z którymi się zetknął. W dalszej części tekstu zaprezentowano poglądy na 
temat sztuki i roli obrazów w przestrzeni liturgicznej. Interesującym jest to, że 
przytoczone zostały poglądy autorów kręgu łacińskiego i zachodnioeuropej-
skiego, zarówno przeciwników obrazów (Teodulf z Orleanu, Klaudiusz z Tu-
rynu, Herman z Kolonii), jak i myślicieli, szczególnie teologów, sprzyjających 
obrazom. Tu następuje obszerny passus o zasadach odczytywania średnio-
wiecznych obrazów. Podstawą jest doskonała znajomość tekstu Pisma św. 
oraz porównywanie obrazów z odpowiednimi tekstami biblijnymi. Pojawiać 
się może sytuacja, w której w obrazach występować będą elementy nieznane 
Biblii. W tym przypadku obraz należy interpretować w kontekstach, którymi 
są z jednej strony inne obrazy, a z drugiej strony współczesna im myśl teolo-
giczna. Frans van Liere omawia tutaj również problem typologicznego zesta-
wiania obrazów staro- i nowotestamentowych. 
Dużo miejsca autor poświęcił sztuce książki, czyli kodeksom iluminowa-
nym, a raczej obrazom, w które wyposażane były średniowieczne książki. Do-
tknął również kilku istotnych problemów, a mianowicie iluminacji ksiąg bi-
blijnych jako modelu egzegezy, egzegetycznych obrazów Bibliae pauperum 
i Biblii Moralizowanej, dydaktycznego aspektu obrazowego wyposażenia ksiąg 
F r a n s  v a n  L i e r e…  
 
[105] 
oraz związków obrazów książkowych i pobożności, w szczególnej książce 
późnośredniowiecznej, jaką były godzinki. 
W podsumowaniu autor stwierdził, że źródłem obrazów były nie tylko 
teksty biblijne, lecz również dorobek egzegetyczny i teologiczny, praktyki po-
bożnościowe oraz tradycja apokryficzna. 
Przegląd ten pokazuje rozległość zainteresowań naukowych Autora oraz 
jego dążenie do ujęcia całości problematyki Biblii jako księgi oraz jako tekstu 
przekazu w wiekach średnich. Wszystkie rozdziały przedstawiają istotne 
aspekty istnienia Biblii w kulturze średniowiecznej. Dostrzegalna jest staran-
ność w uwzględnianiu istotnych zjawisk i faktów, jednak zauważalne są rów-
nież braki. Rozdział poświęcony tekstowi Biblii – choć uwzględnia przekłady, 
redakcje i recenzje – nie wymienia kodeksów tekstów biblijnych. Wydaje się 
właściwe wspomnieć chociaż te powstałe już we wczesnym średniowieczu  
– hebrajskie kodeksy Starego Testamentu (Cairensis, Petropolitanus, Aleppensis, 
Leningradensis) oraz greckie kodeksy Nowego Testamentu, zarówno te naj-
ważniejsze, wczesne (Sinaiticus, Alexandrinus, Vaticanus, Ephremi rescriptus, 
Bezae Cantabrigiensis), jak i późniejsze, powstałe od VI do IX w. (Bazylejski, 
Lauda, Królewski, Purpurowy, Porfiriusza, Freera). Wszak wyrażają one pew-
ne etapy na drodze przekazu tekstu. Obowiązkowo należało wymienić kodek-
sy łacińskie Starego Testamentu (würzburski, wiedeński, monachijski) oraz 
łacińskie kodeksy Nowego Testamentu (kodeks z Vercelli, z Werony, Bezy 
z V wieku, palestyński oraz kodeks z Bobbio). 
Dwa rozdziały poświęcono kwestiom interpretacji Pisma św. Świadczy to 
o wadze, jaką słusznie autor przywiązał do rozumienia ksiąg biblijnych i od-
czytywania ich orędzia. Jednakże ujęcie tej problematyki w dwóch rozdziałach 
(Medieval Hermeneutics oraz The Commentary Tradition) nawet tego rodzaju 
publikacji wydaje się być niedorzecznością. W rozumieniu chodzi wszak 
o egzegezę Pisma św., która z jednej strony jest pewną postawą duchową 
i atmosferą intelektualną, panującą w epoce i jej kulturze, a z drugiej strony 
stanowi wieloetapową procedurę badawczą, składającą się z szeregu operacji 
poznawczych prowadzących do pełnego poznania treści tekstu biblijnego. 
Owszem, wiele danych na ten temat zostało zawartych w obu rozdziałach, 
jednakże autorowi bliższe było przekonanie, że czym innym są zasady inter-
pretacji (hermeneutyka), a czym innym praktyczny i czytelny rezultat interpre-
tacji, czyli komentarz. Tymczasem w dziejach średniowiecznej egzegezy ko-
mentarz jednoczył w sobie zarówno leżące u jego podstaw reguły 
hermeneutyczne, procedury poznawcze, jak i użyteczny tekst zawierający re-
zultaty interpretacji, wielorako zróżnicowany, bo służący różnym, niekiedy 
odmiennym celom. Można więc było prześledzić w skrócie dzieje egzegezy, 
poczynając od okresu patrystycznego, poprzez epokę karolińską i ottońską, 
D a r i u s z  T a b o r  C R  
 
[106] 
czas rozkwitu średniowiecza, gdzie dominowała egzegeza szkół katedralnych 
i klasztornych oraz czas późnego średniowiecza zdominowanego przez egze-
gezę uniwersytecką. 
Historyk sztuki mógłby oczekiwać wiele po rozdziale dziewiątym: The Bi-
ble of the poor? Chodziło w nim o interpretacje biblijnych obrazów. Niestety, 
spotka go srogi zawód. Autor bowiem przedstawia jedynie ograniczony zakres 
umiejętności czytania biblijnych obrazów. Jak najbardziej słuszna jest zasada, 
że źródeł obrazów i rozpoznania ich treści należy szukać odnosząc je do kon-
kretnego, ściśle wydzielonego tekstu biblijnego. Jednakże autor wykazuje 
zmieszanie, gdy spostrzega, że w obrazie znajduje się coś, co nie jest zgodne 
z treścią tekstu biblijnego. Owszem, odnosi elementy heterogeniczne obrazów 
do treści dzieł choćby patrystycznych i treści innych obrazów. Zabrakło tu 
jednak narzędzi badawczych – ikonologicznych, semiotycznych, które oferuje 
historia sztuki. Nieporozumieniem jest również twierdzenie o egzegetycznej 
roli obrazów. Owszem, medaliony Biblii moralizowanej niosą przesłania mo-
ralne i alegoryczne. Są one jednak rezultatem egzegezy, a nie jej narzędziem. 
Konkludując powyższe analizy i oceny, należy odpowiedzieć na pytanie: 
jaką funkcję przypisał autor swemu dziełu? Czy jest to książka narzędziowa, 
służącą badaczowi niezbędną wiedzą źródłową i pozaźródłową, przedkładają-
cą potwierdzone i udokumentowane dane, z których można skorzystać 
w procedurze badań nad tekstem, księgą, obrazem czy komentarzem śre-
dniowiecznej Biblii? Czy jest to może książka panoramiczna, prezentująca 
szeroki zakres zagadnień, lecz traktująca je siłą rzeczy pobieżnie i w zakresie 
podstawowym? 
Wydaje się, że nie można książce Fransa von Liere przypisać charakteru 
narzędziowego. Nie sposób też określić jej jako uporządkowanego reperto-
rium ścisłych, krytycznie opracowanych danych, zdatnych do natychmiasto-
wego użytku. Jest to raczej książka formacyjna, dająca szeroką wiedzę, lecz 
wymagającą pogłębienia. Książka ta może mieć przecież rolę doniosłą. 
Kształtuje bowiem świadomość, zmienia myślenie i wyposaża w podstawową 
wiedzę. Posiada ona także pewne elementy utylitarne, przydatne przynajmniej 
w początkowych badaniach. Każdy rozdział kończy się rekomendacją biblio-
graficzną do dalszych, indywidualnych poszukiwań. Wyposażono tę książkę 
w trzy dodatki: porównanie kanonów, wykaz nazw biblijnych oraz genealogie 
przekładów Starego Testamentu. Atutem dzieła jest imponująca wręcz biblio-
grafia, zamykająca książkę. 
Mimo, że jest to raczej panorama wiedzy i synteza formacyjna, książka 
Fransa van Liere jest godna polecenia wszystkim, którzy badają Biblię śre-
dniowieczną w jakichkolwiek ujęciach. 
F r a n s  v a n  L i e r e…  
 
 
Bibliografia 
Büttner, Frank O. (ed.) (2004). The illuminated psalter: Studies in the Content, Purpose and Pla-
cement of its Images. Turnhout: Brepols. 
Dahan, Gilbert (1999). L’exégèse chrétienne de la Bible en Occident médieval XIIe–XIVe siècle. 
Paris: Cerf. 
Dahan, Gilbert (2009). Lire la Bible au Moyen Âge: essais s’hermeneutique médiévale . Genève: 
Librairie Droz. 
Danielou, Jean (1950). Sacramentum futuri: étude sur les origins de la typologie biblique . Paris: 
Beauchesne. 
Lobrichon, Guy (2003). La Bible Au Moyen Age. Paris: Picard. 
Lubac, Henri de (1959). Exégèse médiévale: Le quatre sens de l’Écriture . Paris, Aubier: 
Cerf/DDB. 


https://czasopisma.uni.lodz.pl/librorum/article/download/3365/2935

Frans van Liere, An Introduction to the Medieval Bible. Cambridge: Cambridge University Press, 2014 XVI, 320 [6] ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Directory of Open Access Journals

Frans van Liere, An Introduction to the Medieval Bible. Cambridge: Cambridge University Press, 2014 XVI, 320 [6] ss.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w