Szukalski, Piotr

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2018, Nr 5 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl  Małżeństwa wyznaniowe i ich regionalne zróżnicowanie  Zgodnie z polskim prawem od listopada 1998 r. przysięgę małżeńską rodzącą skutki cywilno-prawne zawrzeć można dwojako – w Urzędzie Stanu Cywilnego, albo przy okazji ślubu wyznaniowe-go w 11 kościołach i związkach wyznaniowych. W tym drugim przypadku spełnione muszą być pew-ne warunki – nie mogą występować prawne przeciwskazania do zawarcia małżeństwa, a jednocześnie przyjmujący przysięgę małżeńską kapłan lub urzędnik gminy wyznaniowej zobowiązany jest do prze-słania do USC w ciągu 5 dni informacji o nowo zawartym małżeństwie, na podstawie której sporzą-dzany jest przez ów Urząd akt zawarcia małżeństwa. Możliwość tak wprowadzona była w celu umoż-liwienia chętnym uniknięcia zbędnej podwójnej ceremonii i związanych z tym podwójnych kosztów. Z możliwości takiej korzysta zdecydowana większość zawieranych związków małżeńskich, choć  w trakcie ostatniego dwudziestolecia wielkość ta była zróżnicowana (rys. 1).  Rysunek 1 Udział małżeństw wyznaniowych wśród wszystkich małżeństw zawartych w Polsce w latach 1999-2017 (w %)    Źródło: obliczenia własne na podstawie danych z Roczników Demograficznych GUS  i bazy danych GUS Demografia  Po początkowo wysokim i rosnącym udziale, ostatnie 12 lat to czas powolnego obniżania się części małżeństw wyznaniowych, których frakcja zmalała o ponad 11 pkt. proc. od swego maksimum (tab. 2). Niezmiennie występuje kilkunastoprocentowa różnica częstości między małżeństwami zawartymi w mieście i na wsi. Owa różnica, podobnie jak i sam spadek ważności interesującej nas kategorii, po części wynika z odmiennej częstości występowania małżeństw powtórnych. Wzrost ich znaczenia  z 13% ogółu małżeństw na przełomie XX i XXI w. do 20,1% w 2017 r. w pewnym stopniu tłumaczy spadek częstości związków wyznaniowych. Z kolei różnica częstości występowania związków po-wtórnych pomiędzy ludnością miast (np. 23,8% w 2017 r.) a wsi (14,7%) samoistnie przekłada się na 01020304050607080901999 2004 2009 2014Polska Miasto WieśDemografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 5  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  możliwość zawarcia małżeństwa wyznaniowego rodzącego skutki cywilno-prawne. Tak się bowiem składa, że stan cywilny w silny sposób oddziałuje na wybór formy ceremonii zamążpójścia/ożenku (tab. 1).  Tabela 1 Udział małżeństw wyznaniowych w zależności od stanu cywilnego nowożeńców w 2017 r.  (jako % małżeństw o zawartych przez osoby o danym stanie cywilnym)  Stan cywilny  Mężczyźni kawaler wdowiec rozwiedziony Kobiety panna 74,6 53,1 15,0 wdowa 49,9 53,4 7,6 rozwiedziona 14,8 16,2 2,6  Źródło: obliczenia własne na podstawie bazy danych GUS Demografia  Z uwagi na to, iż niektóre wyznania nie dopuszczają do ponownego zawarcia związku małżeńskie-go przez osoby rozwiedzione zgodnie z ich wewnętrznymi regułami, dla części osób chcących zalega-lizować swój związek przy okazji ceremonii religijnej staje się to niemożliwe. Ale również w przy-padku osób owdowiałych znaczna część decyduje się na ceremonię cywilną jako podstawę legalnego związku. Obecnie, zgodnie z polskim prawem, złożenie wiążącej przysięgi małżeńskiej w czasie ceremonii wyznaniowej możliwe jest w przypadku 11 kościołów i związków wyznaniowych (rys. 2). Jednakże  w praktyce okazuje się, iż jeden z owych kościołów wyraźnie dominuje. W ostatnim dwudziestoleciu stale ponad 99% zawieranych małżeństw wyznaniowych rodzących skutki cywilno-prawne zawiera-nych było zgodnie z obrządkiem Kościoła Katolickiego (w roku 2017 było to 99,14%).   Rysunek 2 Udział poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych wśród małżeństw wyznaniowych w latach 2000-2017  99,00%99,20%99,40%99,60%99,80%100,00%2000 2005 2010 2015 2017Kościół ZielonoświątkowyKościół Starokatolicki MariawitówZwiązek Gmin Wyznaniowych ŻydowskichKościół PolskokatolickiKościół Adwentystów Dnia SiódmegoKościół Chrześcijan BaptystówKościół Ewangelicko-MetodystycznyKościół Ewangelicko-ReformowanyKościół Ewangelicko-AugsburskiPolski Autokefaliczny Kościół PrawosłanyKościół Katolicki   Źródło: obliczenia własne na podstawie danych z Roczników Demograficznych GUS  i bazy danych GUS Demografia  W zasadzie tylko 2 wyznania – prawosławie i protestantyzm obrządku ewangelicko-augsburskiego – stale odznaczają się kilkusetosobowymi zastępami par nowożeńców. Pozostałe wyznania – za wy-jątkiem Kościoła Zielonoświątkowego sporadycznie udzielającego ponad 100 ślubów w ciągu roku – Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 5  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  miewają od kilku do kilkudziesięciu małżeństw wyznaniowych rodzących skutki cywilno-prawne rocznie. Statystyki GU obejmują jedynie te małżeństwa wyznaniowe, które rodzą skutki cywilno-prawne, legitymizując związek. Tymczasem liczba małżeństw wyznaniowych jest większa, w przypadku czę-ści ich bowiem ceremonia ślubna dokonywana jest z pewnym opóźnieniem w stosunku do małżeństwa cywilnego, zawartego w USC. Przykładowo, w 2016 r. liczba małżeństw sakramentalnych zawartych w Kościele Katolickim wyniosła 136,3 tys. [ISKK, 2018: 30], podczas gdy jedynie 121,9 tys. spośród nich rodziło skutki cywilno-prawne. Małżeństwa wyznaniowe to kolejne zjawisko demograficzne, w przypadku którego zauważyć można wyraźne zróżnicowanie przestrzenne w skali kraju (tab. 2). Podobnie jak w przypadku innych zachowań demograficznych, które przyporządkować można bez trudu jako przynależące do zachowań (nie)tradycyjnych, widoczny jest wyraźny podział na województwa Polski Północno-Zachodniej  i Południowo-Wschodniej. W pierwszej grupie jedynie połowa zawieranych małżeństw formalizowa-na jest w trakcie uroczystości religijnej, w grupie drugiej dotyczy to ponad 2/3 ogółu nowo zawiera-nych związków. Pas województw rozdzielających te dwa regiony odznacza się wartościami pośredni-mi, choć w przypadku Mazowsza i ziemi łódzkiej po wyeliminowaniu wpływu stolic (Warszawa, Łódź) występujące wartości bliskie są tym maksymalnym.  Tabela 2 Małżeństwa wyznaniowe jako % ogółu nowo zawartych małżeństw według województw w latach 2000-2017  Województwo 2000 2005 2010 2015 2017 Ogółem Miasto Wieś Dolnośląskie         63,4 62,8 59,0 48,6 51,1 48,6 56,8 Kujawsko-pomorskie 68,6 69,6 66,5 59,2 58,7 53,7 65,8 Lubelskie            75,9 75,2 74,2 68,7 71,3 66,1 75,6 Lubuskie             64,2 63,6 59,9 50,2 50,5 47,9 55,3 Łódzkie              72,6 71,9 69,0 63,4 62,3 55,7 73,1 Małopolskie          78,5 77,9 74,9 72,2 71,6 63,6 79,0 Mazowieckie          72,9 73,1 69,7 65,0 63,2 57,1 73,9 Opolskie             68,9 63,8 63,1 60,0 60,6 54,1 67,2 Podkarpackie         80,1 77,9 77,3 73,2 74,1 68,8 77,5 Podlaskie            75,1 75,3 73,0 70,9 70,9 68,9 73,9 Pomorskie            70,5 69,2 65,5 58,0 58,9 54,5 66,4 Śląskie              67,2 66,6 64,8 57,2 58,2 54,5 70,5 Świętokrzyskie       77,2 78,0 74,1 68,7 69,1 62,9 73,5 Warmińsko-mazurskie 70,4 68,6 63,8 58,2 57,5 56,7 58,6 Wielkopolskie        77,0 75,1 70,4 64,4 64,2 59,1 70,5 Zachodniopomorskie 60,8 61,0 55,2 49,0 47,7 46,3 50,7 Polska 71,9 71,2 68,1 62,2 62,3 56,7 70,5  Źródło: obliczenia własne na podstawie Roczników Demograficznych i bazy danych GUS Demografia  We wszystkich przypadkach występują wyższe udziały na terenach wiejskich, choć w przypadku dawnych Ziem Odzyskanych różnice te niekiedy są niewielkie. Największe występują tam, gdzie tra-dycyjnemu światopoglądowi mieszkańców wsi towarzyszy zdecydowanie bardziej nowoczesne podej-ście mieszkańców miast, zwłaszcza tych największych (Mazowsze, Łódzkie, Małopolska, Górny Śląsk). Województwa – choć traktowane są jako w miarę homogeniczne z punktu widzenia wielu zacho-wań demograficznych – odznaczają się wewnętrznym zróżnicowaniem częstości zawierania mał-Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 5  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  żeństw wyznaniowych (tab. 3). Odzwierciedla ono zarówno zróżnicowanie wzmiankowanych wcze-śniej charakterystyk nowożeńców (np. poziom urbanizacji, częstość małżeństw powtórnych), jak  i inne czynniki (obyczajowość, religijność). Przykładowo, w 2017 r. występowały bardzo duże różnice pomiędzy powiatami zajmującymi w ramach województw ekstremalne pozycje – z reguły różnice te wynosiły 20-25 pkt proc. Najniższe wartości odnotowywano w stolicach regionów lub innych naj-większych miastach województw. Jedynie w 6 przypadkach powyższe stwierdzenie nie było prawdzi-we, przy czym w przypadku Podlasia najniższy poziom odnotowano w powiecie hajnowskim, gdzie jednym z powodów może być duży udział osób prawosławnych, tj. wyznawców religii słabiej akcen-tującej prymat obrządku nad zasadami prawa. Z kolei najwyższe udziały małżeństw wyznaniowych rodzących skutki cywilno-prawne odnotowywane są w powiatach peryferyjnych, słabo zurbanizowa-nych, umiejscowionych często na terenach odznaczających się przywiązaniem do tradycyjnego mode-lu rodziny – tj. posiadających relatywnie wysoką dzietność i nisko poziom urodzeń pozamałżeńskich.    Tabela 3 Powiaty o najwyższym i najniższym udziale małżeństw wyznaniowych według województw w 2017 r.  Województwo Minimum Maksimum   Dolnośląskie         Jelenia Góra – 36,9% strzeliński – 64,3%   Kujawsko-pomorskie   Grudziądz – 44,4% radziejowski – 78,9%   Lubelskie            Chełm – 60,3% łukowski – 83,7%   Lubuskie             krośnieński – 43,5% nowosolski – 55,8%   Łódzkie              Łódź – 50,4% skierniewicki – 77,0%   Małopolskie          chrzanowski – 59,3% limanowski – 84,2%   Mazowieckie          Warszawa – 51,3% przysuski – 85,8%   Opolskie             Opole – 49,8% oleski – 69,6%   Podkarpackie         Przemyśl – 57,3% ropczycko-sędziszowski – 83,3%   Podlaskie            hajnowski – 62,6% wysokomazowiecki – 81,8%   Pomorskie            Sopot – 43,4% kartuski – 73,4%   Śląskie              Zabrze – 44,4% żywiecki – 72,8%   Świętokrzyskie       ostrowiecki – 59,7% włoszczowski – 76,7%   Warmińsko-mazurskie  braniewski – 48,9% nowomiejski – 69,7%   Wielkopolskie        Leszno – 50,6% kaliski – 78,9%   Zachodniopomorskie   kołobrzeski – 38,7% świdwiński – 56,9% Polska Jelenia Góra – 36,9% przysuski – 85,8%  Źródło: obliczenia własne na podstawie bazy danych GUS Demografia  Jak łatwo można się domyślić, we wszystkich województwach pod względem częstości „obsługi” procesu zawierania związku małżeńskiego dominującą pozycję posiadał Kościół Katolicki. Jedynie  w dwóch regionach jego udział nie przekraczał 99%. Działo się tak na Podlasiu, gdzie – jak można się domyślać – z uwagi na koncentrację ludności białoruskiej na terenie powiatów południowo-wschodnich znaczny był udział małżeństw zawartych w obrządku prawosławnym (7,9% w 2017 r.), oraz w województwie śląskim, gdzie z kolei występuje w okolicach Skoczowa i Wisły centrum pol-skich ewangelików (1,5% małżeństw wyznaniowych zawartych w tym regionie to związki Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego). Pozostałe kościoły i związki wyznaniowe nie miały bardziej widoczne-go udziału w procesie formowania małżeństw, w większości przypadków odpowiadając za pojedyncze śluby. Może to wynikać z uznawania zgodnie z zasadami danej religii zawarcia małżeństwa za sprawę na poły prywatną, nie zaś za sakrament.   Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 5  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  Tabela 4 Udział małżeństw zawartych w innych niż Kościół Katolicki kościołach i związkach wyznaniowych w 2017 r. według województw (jako % wszystkich małżeństw wyznaniowych zawartych w danym regionie)  Województwo Polski Autokefaliczny Ko-ściół Prawosławny Kościół Ewangelicko -Augsburski Pozostałe   Dolnośląskie         0,1 0,1 0,4   Kujawsko-pomorskie   0,1 0,0 0,2   Lubelskie            0,2 0,0 0,3   Lubuskie             0,4 0,0 0,3   Łódzkie              0,1 0,0 0,5   Małopolskie          0,1 0,1 0,2   Mazowieckie          0,2 0,0 0,2   Opolskie             0,0 0,1 0,4   Podkarpackie         0,0 0,0 0,2   Podlaskie            7,9 0,0 0,2   Pomorskie            0,1 0,0 0,3   Śląskie              0,0 1,5 0,3   Świętokrzyskie       0,0 0,0 0,1   Warmińsko-mazurskie  0,3 0,2 0,2   Wielkopolskie        0,1 0,0 0,3   Zachodniopomorskie   0,1 0,1 0,4 Polska 0,4 0,2 0,3  Źródło: obliczenia własne na podstawie bazy danych GUS Demografia  Kończąc niniejsze opracowanie, wypada zastanowić się, w jakim stopniu małżeństwa wyznaniowe rodzące skutki cywilno-prawne są nadal wskaźnikiem religijności, a w jakim wskazówką odnośnie do wyboru takiej formy zamążpójścia/ożenku, która jest z jednej strony społecznie akceptowana, z dru-giej zaś bardziej widowiskowa, bardziej zapadająca w pamięć. Zarówno bowiem scenografia (wnętrze urzędu wobec wnętrza zabytkowej z reguły świątyni), jak i rytuał (urzędowe formuły i skromna mu-zyka wobec liturgii i tradycyjnej religijnej muzyki) wpływają nawet u osób niepoczuwających się do głębokich doznań religijnych na powstanie szczególnej, bardziej pamiętanej atmosfery w przypadku ślubów wyznaniowych. Stąd też – jak kilka lat temu pokazały badania narzeczonych prowadzone na terenie województwa łódzkiego [Szukalski, 2013] – nawet i narzeczeni mieszkający już ze sobą od dawna, a zatem ewidentnie będący na bakier z etyką katolicką, w większości zamierzali przyrzeczenie miłości i wierności wypowiadać w świątyni. W rezultacie wskaźniki małżeństw wyznaniowych nie mogą być jednoznacznie uznawane za wskaźniki religijności, choć różnice (np. regionalne) pomiędzy nimi mogą być traktowane jako silna przesłanka mówiąca o różnicach w zakresie poważnego trakto-wania religii w życiu jednostek.  Literatura ISKK (Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego), 2018, Annuarium Statisticum Ecclasiae in Polonia 2018, Warszawa,  s. 63, http://iskk.pl/images/stories/Instytut/dokumenty/Annuarium_Statisticum_2018.pdf RRL (Rządowa Rada Ludnościowa), 2017, Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2016-2017, ZWS GUS, Warszawa,  s. 240, http://bip.stat.gov.pl/organizacja-statystyki-publicznej/rzadowa-rada-ludnosciowa/publikacje-rzadowej-rady-ludnosciowej/ Szukalski P., 2010, Małżeństwa wyznaniowe w Polsce w latach 1998-2007, „Wiadomości Statystyczne”, nr 6, 45-58, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3646 Szukalski P., 2013, Małżeństwo: początek i koniec, Wyd. UŁ, Łódź, http://hdl.handle.net/11089/16165 Szukalski P., 2016, Małżeństwa wyznaniowe w ujęciu regionalnym, „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn In-formacyjny”, nr 4, 1-5, http://hdl.handle.net/11089/18588 

Małżeństwa wyznaniowe i ich regionalne zróżnicowanie

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/25123/1/2018-05%20Ma%c5%82%c5%bce%c5%84stwa%20wyznaniowe.pdf

Małżeństwa wyznaniowe i ich regionalne zróżnicowanie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)