Szukalski, Piotr

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2018, Nr 1 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Produkt krajowy brutto w regionach a przemiany demograficzne  Zazwyczaj, kiedy mowa o pomiarze zamożności i poziomu życia, jako pierwszoplanowy miernik  i wskaźnik wymieniany jest produkt krajowy brutto (PKB) per capita. Stanowi to oczywiście olbrzy-mie uproszczenie, albowiem ten miernik dostarcza tylko i wyłącznie informacji na temat tego, ile wy-nosi w danym roku przyrost dającego się wymiernie opisać bogactwa, tj. wartość dóbr i usług wypro-dukowanych na danym terenie. Nie uwzględnia zatem ani poziomu konsumpcji, ani kwestii redystry-bucji zasobów, czy nierówności społecznych, podobnie jak i innych – poza tymi łatwo dającymi się oszacować za pomocą pieniądza – składników dobrobytu. Jednakże celem niniejszego tekstu nie jest prezentowanie dyskusji na temat sensowności i użyteczności PKB, niezależnie od powyżej sformuło-wanych krytycznych zdań. Punktem wyjścia niech będzie trywialne stwierdzenie, iż poziom PKB per capita – pomijając oczywiście samą wartość produktu krajowego brutto, odzwierciedlającego per se żywotność danej gospodarki – zależy od liczby ludności zamieszkującej dany teren. Patrząc z tej perspektywy, celem niniejszego opracowania jest sprawdzenie, na ile obserwowane  w poszczególnych regionach, zróżnicowane przemiany demograficzne odnośnie do kierunku i tempa zmian liczby ludności przekładają się na zmiany wartości PKB w województwach. Podstawowa teza, jakiej jest podporządkowane niniejsze opracowanie, odnosi się do wpływu nierejestrowanych migra-cji, zarówno tych zewnętrznych, jak i wewnętrznych, na zmiany poziomu PKB w regionach – uwzględnienie tych zmian skutkuje zmniejszeniem obserwowanych międzyregionalnych różnic po-ziomu PKB per capita. Podejrzewać bowiem można, iż w regionach o najniższej wartości PKB,  a zatem tam, gdzie lokalna i regionalna gospodarka jest relatywnie słaba, co przede wszystkim prze-jawia się wysokim udziałem ludności pracującej w rolnictwie, wysokim bezrobociem i niskimi płaca-mi, występować będzie wysoki – w dużym stopniu nierejestrowany – odpływ ludności. Oczywiście sytuacja taka na dłuższą metę osłabiać będzie dodatkowo potencjał gospodarczy danego obszaru [Szu-kalski, 2017a], lecz krótkookresowo prowadzić będzie do sztucznego obniżenia poziomu PKB per capita. Dziać się tak będzie, albowiem wartość dóbr i usług wytworzonych na danym terenie będzie dzielony przez zawyżoną w rzeczywistości liczbę ludności. Na dodatek – ponieważ wyjeżdżają naj-bardziej przedsiębiorcze, rzutkie i wykształcone jednostki – emigracja znacznie obniża potencjał go-spodarczy danego rejonu, wpływając na niższą wartość PKB ogółem. W pierwszej kolejności przyjrzyjmy się, jak w ujęciu regionalnym zmieniał się relatywny – tj. obli-czony w porównaniu do średniej krajowej – poziom PKB w przeliczeniu na mieszkańca w trakcie ostatnich kilkunastu lat (rys. 1, tab. 1). Niestety, Urząd Statystyczny w Katowicach, odpowiedzialny za dokonywanie odpowiednich szacunków, publikuje dane dla województw ze znacznym opóźnie-niem, stąd też dostępne dane kończą się póki co na roku 2015. Poszczególne województwa charakteryzowały się odmiennymi trajektoriami zmian PKB per capi-ta. Wskazać można na nieliczne regiony stale poprawiające swoją sytuację gospodarczo-społeczną, jak i na takie, w przypadku których zaobserwować można regres.  Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Rysunek 1 Produkt krajowy brutto per capita według województw w stosunku do średniej krajowej w latach 2000-2015  5070901101301501702000 2003 2006 2009 2012 2015Dolnośląskie Kujawsko-pomorskieLubelskie LubuskieŁódzkie 5070901101301501702000 2003 2006 2009 2012 2015Małopolskie Mazowieckie OpolskiePodkarpackie Podlaskie 5070901101301501702000 2003 2006 2009 2012 2015Pomorskie Śląskie ŚwiętokrzyskieWarmińsko-mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie  Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start   Tabela 1 Indeksy zmian produktu krajowego brutto w cenach bieżących i liczby ludności oraz wartości PKB per capita  w latach 2000-2015 według województw   Region Indeksy zmian dla roku 2015 (wartość z roku 2000 = 100) Relatywna wartość PKB per capita (wartość dla Polski = 100) PKB ogółem PKB  per capita Liczba  ludności 2000 2005 2010 2015 Dolnośląskie 259,0 259,9 99,7 102,9 103,3 112,7 111,6 Kujawsko-pomorskie 220,2 218,3 100,9 89,6 86,4 83,0 81,6 Lubelskie 223,3 230,0 97,0 71,4 70,0 69,0 68,5 Lubuskie 226,3 223,8 101,0 89,4 90,3 84,5 83,5 Łódzkie 240,2 253,1 94,9 88,6 92,3 92,6 93,5 Małopolskie 252,2 240,6 104,4 89,7 88,6 87,7 90,1 Mazowieckie 261,5 250,3 104,6 152,8 154,5 159,0 159,6 Opolskie 216,3 232,3 93,0 83,4 83,2 82,1 80,8 Podkarpackie 236,6 233,6 101,3 72,7 72,1 69,6 70,9 Podlaskie 228,2 232,2 98,2 73,4 73,9 73,0 71,1 Pomorskie 247,5 232,8 106,2 98,9 98,9 96,0 96,1 Śląskie 224,9 234,7 96,0 106,2 107,7 107,1 104,0 Świętokrzyskie 215,0 222,4 96,5 77,9 76,7 77,2 72,3 Warmińsko-mazurskie 221,7 219,2 100,9 77,5 75,3 72,5 70,9 Wielkopolskie 253,1 243,4 103,9 106,8 107,7 105,1 108,5 Zachodniopomorskie 206,7 204,7 100,7 99,0 90,5 85,4 84,6 Polska 240,9 239,6 100,5 100,0 100,0 100,0 100,0 Źródło: Obliczenia własne na bazie: Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Do pierwszej grupy należały dolnośląskie, mazowieckie i łódzkie. Do drugiej zachodniopomorskie, warmińsko-mazurskie, kujawsko-pomorskiej, lubuskie i opolskie. Najliczniejszą grupę stanowiły jed-nak takie regiony, gdzie odnotowano w dłuższym okresie w miarę stabilną sytuację, co często ozna-czało następujące po sobie krótsze, jednorodne podokresy wzrostów i spadków. Zbiorcze informacje na temat zmian PKB ogółem, zmian liczby ludności i wynikającej stąd zmiany PKB w przeliczeniu na osobę znajdują się w tabeli 1. W 7 województwach zgodnie z oficjalnymi da-nymi GUS nastąpił spadek liczby ludności pomiędzy rokiem 2000 a 2015. W ich przypadku w efekcie nastąpiło przyspieszenie wzrostu PKB per capita w stosunku do zmiany ogółu wartości produkowa-nych na danym terenie dóbr i usług (największe na Opolszczyźnie i w województwie łódzkim). Z ko-lei w przypadku pozostałych regionów czynnik demograficzny odpowiadał za – z reguły nieznaczne – zmniejszenie się tempa wzrostu PKB w przeliczeniu na osobę w stosunku do wzrostu wartości wypro-dukowanych dóbr i usług ogółem. W największym stopniu widoczne było to w województwach po-morskim, mazowieckim i małopolskim, odznaczających się najwyższym tempem wzrostu liczby lud-ności w analizowanym okresie. Jednak musimy sobie zdawać sprawę z tego, iż oficjalne informacje na temat liczby ludności są znacząco zawyżone w skali kraju, zaś na dodatek wyraźnie zróżnicowane w skali kraju. Według sza-cunków GUS na koniec 2016 r. poza granicami kraju przez okres dłuższy niż 3 miesiące przebywało 2,515 mln osób, z czego ok. 80% (tj. ok. 2 mln) przez okres dłuższy niż 12 miesięcy. Jedynie w nie-wielkim stopniu te szacunki przekładają się na dostępne oficjalne dane na temat wielkości populacji naszego kraju. Stąd też celem niniejszego opracowania jest wskazanie, jak zmienia się sytuacji regio-nów po uwzględnieniu danych na temat rzeczywistej liczby ludności. Przede wszystkim kilka słów powiedzieć trzeba na temat szacunków na temat skali niezgodności oficjalnych danych na temat liczby ludności i tych „rzeczywistych” (tab. 2). Odwołam się w tym miejscu do dwóch źródeł informacji – danych GUS odnoszących się do tzw. ludności rezydującej oraz do danych NSP’2011. W pierwszym przypadku, począwszy od roku 2009, GUS publikuje dane o rezydentach danej jednostki administracyjnej, zaliczając do nich wszystkie osoby mieszkające lub zamierzające mieszkać w tej jednostce nie krócej niż 1 rok. Oznacza to, że  w liczbie rezydentów danej jednostki administracyjnej ujęci są: 1) stali mieszkańcy (osoby tam zamel-dowane lub stale mieszkające bez zameldowania) z wyjątkiem tych mieszkańców, którzy wyjechali na okres co najmniej 12 miesięcy do innego miejsca w kraju lub za granicę, 2) osoby przybyłe z innego miejsca w kraju lub z zagranicy (imigranci bez karty stałego pobytu) na okres co najmniej 12 miesięcy (zob. http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/rezydenci-ludnosc-rezydujaca,19,1.html). W przypadku drugim chodzi o stwierdzone w czasie przeprowadzania NSP’2011 przypadki prze-bywania poza granicami przez okres przynajmniej 3 miesięcy. Choć wyniki NSP’2011 umożliwiają również określenie częstości występowania kategorii zdecydowanie bardziej pasującej do pojęcia mi-gracji stałej – tj. przebywania poza granicami własnego kraju przez ponad 12 miesięcy – wydaje się, iż również duża część (a zapewne zdecydowana większość) i „świeżych” w momencie przeprowadzania spisu emigrantów zapewne osiedliła się poza granicami Polski. Co więcej, podejście takie ma jeszcze jedną zaletę – w sumie według NSP’2011 poza granicami kraju przebywało na wyjeździe trwającym przynajmniej 3 miesiące 2,018 tys., co z grubsza odpowiada najnowszym szacunkom liczby obywateli RP zamieszkujących stale poza krajem. Uwzględnienie powyższych danych na temat skali niedoborów ludnościowych w województwach umożliwia skorygowanie wyników odnoszących się do szacunku poziomu PKB per capita (tab. 2). Zaznaczyć w tym przypadku trzeba, iż nie w każdym przypadku spadek liczby ludności w danym regionie oznaczał wzrost poziomu PKB per capita. Z oczywistych względów, aby tak się stało, spadek ów musiał być większy niż ten odnotowany dla Polski ogółem. Z oczywistych względów zdecydowanie bardziej warte analizy są wyniki bazujące na drugim źró-dle danych. W tym przypadku w największym stopniu uwzględnienie migracji zagranicznych pod-Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  wyższa zamożność mieszkańców Opolszczyzny, Podlasia i Podkarpacia, a zatem tych regionów, które w największym stopniu dotknięte są emigracją. W ich przypadku skorygowany poziom PKB jest wyż-szy o 2,5-5,0 pkt. proc. W największym, bezwzględnym stopniu z kolei obniżony jest poziom tego miernika na Mazowszu, które według NSP’2011 w najmniejszym zakresie traciło mieszkańców (4 pkt proc). W rezultacie trochę się zmniejsza skala różnic pomiędzy regionami najzamożniejszymi a tymi najuboższymi.  Tabela 2 Braki ludnościowe oraz wyjściowy i skorygowany poziom PKB per capita w 2015 r. według województw   Region Braki ludnościowe (jako % ludności rejestrowanej) Skorygowany PKB per capita (PKB dla Polski = 100) PKB per capita  w 2015 r. (nieskorygowany) Ludność rezydująca w 2015 NSP 2011 Ludność rezydująca w 2015 NSP 2011 Dolnośląskie 1,4 6,2 111,8 112,8 111,6 Kujawsko-pomorskie 1,2 5,1 81,5 81,5 81,6 Lubelskie 1,0 5,2 68,3 68,4 68,5 Lubuskie 1,3 6,0 83,5 84,1 83,5 Łódzkie 0,6 2,9 92,9 91,2 93,5 Małopolskie 1,3 5,6 90,1 90,5 90,1 Mazowieckie 0,5 2,8 158,4 155,6 159,6 Opolskie 4,4 10,6 83,4 85,7 80,8 Podkarpackie 2,1 8,4 71,5 73,3 70,9 Podlaskie 2,5 9,1 72,0 74,2 71,1 Pomorskie 1,3 5,9 96,2 96,7 96,1 Śląskie 1,1 5,0 103,9 103,7 104,0 Świętokrzyskie 1,2 5,0 72,3 72,1 72,3 Warmińsko-mazurskie 1,7 7,5 71,3 72,6 70,9 Wielkopolskie 0,7 3,1 107,9 106,1 108,5 Zachodniopomorskie 1,5 6,2 84,9 85,5 84,6 Polska 1,2 5,2 100,0 100,0 100,0 Źródło: dane GUS i obliczenia własne  W rzeczywistości wpływ przemian demograficznych na zniekształcenie danych o PKB per capita jest jeszcze większy, albowiem oprócz wspomnianych migracji zewnętrznych występują dodatkowo migracje wewnętrzne. Ludność słabiej rozwiniętych regionów, podregionów i gmin przenosi się –często nie dokonując odpowiedniej zmiany swego statusu mieszkańca w urzędach gmin – do regio-nów, a zwłaszcza do miast, zamożniejszych. Dotyczy to również i ruchów wewnątrzregionalnych (za-pewne w największym stopniu Mazowsza [Śleszyński, 2011]). Ten dodatkowy, niepoddający się póki co szacunkom dla wszystkich województw, czynnik również znacząco modyfikuje PKB per capita, zwłaszcza dla podregionów. Przykładowo, według przywołanego opracowania odnoszącego się do ludności w sile wieku mieszkającej na województwa mazowieckiego i płacącej składki na ubezpiecze-nia społeczne, w typowym powiecie tegoż województwa występował brak ok. 3-9% ludności, zaś  z kolei w Warszawie i okalających ją powiatach rzeczywista liczba ludności była wyższa o 5-9%. Choć te przemieszczenia mogą się w skali województwa bilansować, w skali podregionalnej prowa-dzić mogą do znaczących zniekształceń wszystkich wskaźników demograficznych, ekonomicznych czy społecznych. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  Innym, nieuwzględnianym z uwagi na brak danych, czynnikiem jest nierejestrowany napływ cu-dzoziemców. Skupiają się oni na terenach najbardziej ekonomicznie rozwiniętych, odznaczających się dużym popytem na pracę i wysokimi płacami. Znaczna część efektów ich pracy podlega „legalizacji” w postaci włączenia do oficjalnego obiegu gospodarczego. Powiększa to PKB danego (pod)regionu, podczas gdy owi imigranci nie są uwzględniani przy obliczaniu PKB per capita. Wskazane w niniejszym opracowaniu dane wskazują, iż po uwzględnieniu – choćby na podstawie szczątkowych, dostępnych danych – nierejestrowanych migracji zagranicznych i wewnętrznych nieco zmienia się obraz przestrzennego zróżnicowania poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego w na-szym kraju. Województwa w największym stopniu poddane depopulacji, ujemnemu saldu migracji  i związanemu stąd drenażowi mózgów okazują się mieć nieco lepszą sytuację, niż wynikałoby to ze spojrzenia na dane wyjściowe, nieuwzględniające tych nierejestrowanych migracji. Jednakże zdawać sobie należy sprawę z tego, iż na dłuższą metę regiony poddane powyższym, niekorzystnym przemia-nom demograficznym ulegać będą stagnacji ekonomicznej, zaś sytuacja na ich lokalnych i regional-nych rynkach pracy, dóbr, usług będzie coraz mniej korzystna. Będzie to – choćby poprzez wpływ depopulacji, a zwłaszcza ujemnego salda migracji na strukturę wieku ludności – wpływać na obniża-nie się tempa wzrostu ekonomicznego. Na dłuższą zatem metę to demografia – poprzez określenie liczby pracujących i liczby konsumentów – określać będzie żywotność gospodarczą i poziom życia.   Literatura GUS, 2017, Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004–2016, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/migracje-zagraniczne-ludnosci/informacja-o-rozmiarach-i-kierunkach-emigracji-z-polski-w-latach-20042016,2,10.html Slany K., Solga B. (red.), 2014, Społeczne skutki poakcesyjnych migracji ludności Polski. Raport Komitetu Badań nad Migracjami PAN, Warszawa, http://www.wp.ajd.czest.pl/dz/uploads/Raport_KBnM_PAN_Spo%C5%82eczne_skutki_ poakcesyjnych_migracji_ludno%C5%9Bci_Polski.pdf  Szukalski P., 2017, Ilu nas jest? O tym, dlaczego władze publiczne nie są zainteresowane odpowiedzią na powyższe pytanie, „Demo-grafia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny”, nr 2, http://hdl.handle.net/11089/21254 Szukalski P., 2017a, Depopulacja – konsekwencje dla rynku pracy, „Rynek Pracy”, nr 1, 11-19, http://hdl.handle.net/11089/21961 Śleszyński P., 2011, Oszacowanie rzeczywistej liczby ludności gmin województwa mazowieckiego z wykorzystaniem danych ZUS, „Studia Demograficzne” 2(160), 35-57, https://www.igipz.pan.pl/tl_files/igipz/ZGMiL/osoby/sleszynski/2011_2_2_ps_oszacowanie_rzeczywistej_liczby_ludnosci_gmin_woj_maz.pdf 

Produkt krajowy brutto w regionach a przemiany demograficzne

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/24607/1/2018-01%20PKB%20w%20regionach%20a%20zmiany%20demograficzne.pdf

Produkt krajowy brutto w regionach a przemiany demograficzne

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)