Szukalski, Piotr

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2018, Nr 2 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Przyszłość demograficzna stolic województw: Na ile należy wierzyć w wyniki prognoz?  „Prognozowanie jest bardzo trudne. Zwłaszcza gdy dotyczy przyszłości”. Powyższe stwierdzenie przypisywane jest Sarah Palin, kandydatce na stanowisko wiceprezydenta USA przy boku przegrane-go w 2008 r. Johna McCaina. Niezależnie od swej nieco pokrętnej logiki, bezsprzecznie należy się zgodzić z jego istotą. Przewidywanie to trudna sztuka, choć niektóre dyscypliny nauki jako szczegól-nie predestynowane do studiów nad przyszłością próbują to robić od dziesiątków lat. Tak jest  i w przypadku demografii, w której pierwsze – choć dziś wzbudzające uśmiech naiwnością sposobu myślenia i założeń – próby podejmowano już w XVII w. Od mniej więcej 100 lat próby takie doko-nywane są na podstawie coraz bardziej doskonalonych metod i modeli, opisujących trzy podstawowe czynniki wpływające na zmiany liczby ludności – rozrodczości, umieralności i migracji. Niezależnie od doskonalonych metod prognozowania demograficznego, tj. przewidywania liczby, struktury i rozmieszczenia ludności, zdawać sobie należy sprawę, iż bardzo często owe przewidywania okazują się być chybione (zob. rys. 1, przedstawiający informacje o powojennych prognozach demo-graficznych odnoszących się do liczby ludności naszego kraju). Dzieje się tak głównie wskutek nie-uwzględniania na etapie formułowania założeń nagłych zmian kierunku i tempa ruchu naturalnego  i wędrówkowego.  Rysunek 1 Liczba ludności Polski według prognoz GUS z lat 1959-2016 i dane rzeczywiste (w tys. osób na koniec danego roku)  22000240002600028000300003200034000360003800040000420001950 1970 1990 2010 2030 2050Faktyczna 1959 1964 19711983 1984 1991 19962003 2008 2014 2016  Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 2  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2   Założenia te bowiem odzwierciedlają nie tyle naszą wiedzę o przyszłości (której wszak nie ma), ile przede wszystkim wszelkie obawy i lęki z nią związane, czasami będąc okraszonymi zideologizowa-nym optymizmem. W efekcie – jak widać na rys. 1 – nieuwzględnianie wspomnianych zmian zacho-wań demograficznych prowadzi do przeszacowywania lub niedoszacowywania liczby ludności,  w zależności od typu popełnianego błędu. Dodatkowo, co samo w sobie zrozumiałe, rozbieżności między sformalizowanymi oczekiwaniami a rzeczywistością najczęściej narastają z czasem. Łatwiej bowiem przewidzieć zmiany zachowań demograficznych w sferze prokreacji, stylu życia czy wyboru miejsca zamieszkiwania na kilka najbliższych lat niż w czasie dłuższym, gdy dojść może do nagłych zmian o charakterze politycznym czy ekonomicznym lub niespodziewanego skumulowania się efek-tów przewidywanych drobnych zmian o charakterze ewolucyjnym. W powojennej Polsce mamy długą, prawie sześćdziesięcioletnią tradycję budowania prognoz de-mograficznych. Po reformie administracyjnej – tj. począwszy od prognozy z roku 1999 – Główny Urząd Statystyczny przy okazji upubliczniania projekcji ludnościowych publikuje z pewnym opóźnie-niem również i dane odnoszące się do powiatów. Specyficznym typem powiatów są miasta będące stolicami województw. Tych 18 powiatów grodzkich, tj. miast na prawach powiatów, zamieszkiwa-nych jest obecnie przez ponad 7,7 mln osób, tj. przez 1/5 ludności kraju. Miasta te w swych regionach są najważniejszymi skupiskami ludności, znacząco dominując (z wyłączeniem województwa śląskie-go) demograficznie i gospodarczo nad pozostałymi ośrodkami miejskimi województwa. W niniejszym opracowaniu chciałbym sprawdzić, w jakim stopniu kolejne przewidywane przez GUS-owskich prognostyków liczby ludności miast wojewódzkich zgodne są z rzeczywistością i mię-dzy sobą, a w jakim są rozbieżne. Uwzględnione zostaną zatem wyniki wspomnianych prognoz dla powiatów przygotowanych na bazie prognoz ludności z lat 1999, 2004, 2008 i 2014 oraz upublicznio-nej w roku 2017, a pierwszy raz przygotowanej, prognozy dla gmin (wszak miasta na prawach powia-tu to jednocześnie gminy miejskie i powiaty grodzkie). W przypadku ogólnopolskich prognoz z lat 1999, 2004 i 2014 szacunki dla powiatów ukazywały się w miarę szybko, jedynie w przypadku pro-gnozy z 2008 r. jej uszczegółowienie powiatowe ukazało się aż 3 lata po pojawieniu się wersji pod-stawowej projekcji. Dla zapewnienia porównywalności w tab. 1 zaprezentowano dane odnoszące się do okresu 2000-2030, choć w niektórych przypadkach horyzont projekcji (tj. okres, dla którego doko-nano przewidywań) jest krótszy. Prognozy te niejednokrotnie w przypadku poszczególnych miast bardzo się różnią między sobą (tab. 1). Niekiedy źródła rozbieżności wynikają z w pełni niezależnych przyczyn (np. włączenia do danego miasta nowych terenów – stało się tak w Rzeszowie w 2008 r., kiedy to liczba ludności jedno-razowo wzrosła o 4,8 tys. osób, i w Zielonej Górze w 2015 r., gdzie nastąpił wzrost o 19,6 tys. miesz-kańców). Niekiedy z nieuwzględnienia skali i tempa przebiegu suburbanizacji, niedocenianej w pro-jekcjach z 1999 i 2004. Najczęściej jednak wynikały one z wpływu tych czynników, które decydowały o niezgodności oczekiwanych liczebności Polek i Polaków z rzeczywistością – zawyżonymi (zaniżo-nymi) oczekiwaniami odnośnie do poziomu dzietności, umieralności czy migracji. W pierwszym przypadku – tj. przeszacowania wpływu pozytywnych czynników zmian demogra-ficznych – uzyskiwano niezwykle optymistyczne rezultaty. Według projekcji bazującej na przewidy-waniach z 1999 r. miasta wojewódzkie (z wyjątkiem Łodzi, Katowic i Warszawy) charakteryzować się miały wzrostem lub w najgorszym przypadku stabilizacją liczby ludności. Z kolei, gdy do głosu dochodził pesymizm odnośnie przede wszystkim skłonności Polek do wyda-wania na świat potomstwa, lista miast rozwijających się demograficznie w przyszłości wyraźnie ulega-ła zmniejszeniu (w najbardziej pesymistycznym wariancie, tj. wersji bazującej na prognozie z 2004 r., jedynie Kraków odnotować miał trwały wzrost liczby ludności). Dodatkowo, zauważyć można wpływ sytuacji demograficznej danego regionu na populację jego stolicy – w województwach o przyroście liczby ludności, zwłaszcza tam, gdzie występuje relatywnie Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 2  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  niski poziom rozwoju, niski poziom urbanizacji i utrzymuje się wysoka atrakcyjność zamieszkiwania w największym mieście regionu, zakłada się z reguły znaczny przypływ imigrantów do stolicy woje-wództwa, a w efekcie i wzrost liczby jej mieszkańców.  Tabela 1 Ludność miast wojewódzkich w latach 2000-2030 – dane rzeczywiste i wyniki prognoz z lat 1999-2017 (dane w tys. osób na koniec danego roku)  Miasto Ludność Rok 2000 2005 2010 2015 2017 2020 2025 2030 Białystok Rzeczywista 289,2 291,8 294,2 296,0 297,3    P1999 286,8 295,7 308,2 322,3 . 334,3   P2004  294,1 295,1 293,1 291,4 287,5 277,8 264,6 P2008    295,1 295,4 295,8 294,9 292,0 P2014    295,0 294,5 293,5 290,9 286,7 P2017     296,9 297,2 296,1 293,1 Bydgoszcz Rzeczywista 375,7 366,1 364,4 355,6 352,3    P1999 385,6 384,0 385,7 388,5 . 389,5   P2004  368,8 359,3 346,7 340,7 330,5 311,3 289,7 P2008    340,7 325,7 328,5 315,3 300,2 P2014    355,1 350,6 343,8 331,7 318,6 P2017     352,2 346,8 336,4 324,6 Gdańsk Rzeczywista 463,0 458,1 460,5 462,2 464,3    P1999 456,9 453,3 454,5 456,7 . 456,6   P2004  457,4 446,5 431,3 424,0 411,7 388,5 362,4 P2008    450,5 449,5 448,2 444,6 438,8 P2014    460,7 459,6 457,8 453,6 447,3 P2017     465,3 469,1 472,3 472,4 Gorzów  Wielkopolski Rzeczywista 125,8 125,4 124,6 123,8 124,3    P1999 126,4 127,7 130,3 133,3 . 135,4   P2004  125,6 124,5 122,3 121,0 118,6 113,5 107,2 P2008    124,6 124,4 124,1 122,9 120,8 P2014    123,7 123,0 121,7 119,1 116,0 P2017     123,8 122,9 120,9 118,3 Katowice Rzeczywista 330,6 317,2 311,4 299,9 296,3    P1999 342,3 334,4 330,2 327,3 . 322,5   P2004  318,6 304,5 288,4 281,4 270,2 250,3 229,3 P2008    293,9 289,8 283,8 273,1 260,9 P2014    299,6 294,7 287,3 274,6 261,1 P2017     295,8 288,8 276,5 263,4 Kielce Rzeczywista 213,5 208,2 202,5 198,0 196,8    P1999 211,7 210,6 210,8 211,4 . 210,2   P2004  209,5 204,3 197,4 194,0 188,4 177,4 165,0 P2008    193,7 190,6 186,1 177,7 168,1 P2014    197,3 194,5 190,3 182,7 174,3 P2017     196,7 193,7 188,0 181,2 Kraków Rzeczywista 758,7 756,6 757,7 761,1 767,3    P1999 739,7 740,1 748,2 758,5 . 764,7   P2004  760,3 753,4 739,4 731,4 717,0 687,3 651,2 P2008    765,2 768,2 771,3 773,6 772,3 P2014    759,4 759,4 759,2 756,5 749,3 P2017     767,9 774,3 779,7 779,1 Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 2  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  Tabela 1 – ciąg dalszy  Miasto Ludność Rok 2000 2005 2010 2015 2017 2020 2025 2030 Lublin Rzeczywista 358,9 355,0 349,5 340,7 339,9    P1999 357,4 361,7 369,5 378,6 . 385,2   P2004  357,2 352,1 343,8 339,4 331,6 315,8 297,1 P2008    341,9 339,3 335,4 327,2 316,8 P2014    340,9 338,1 333,6 325,2 314,9 P2017     339,7 337,0 330,9 322,6 Łódź Rzeczywista 798,4 767,6 730,6 701,0 690,4    P1999 795,7 772,9 759,5 750,5 . 739,7   P2004  768,9 738,8 708,0 695,3 675,8 641,7 605,1 P2008    700,7 688,6 671,2 641,6 610,2 P2014    699,1 686,7 668,4 638,0 606,8 P2017     691,6 676,2 649,1 620,7 Olsztyn Rzeczywista 172,8 174,5 175,4 173,4 173,1    P1999 172,7 178,1 186,3 195,7 . 203,8   P2004  175,4 176,2 174,9 173,8 171,5 165,6 157,8 P2008    178,2 179,0 180,1 181,3 181,4 P2014    174,0 173,3 172,2 170,0 166,9 P2017     172,9 172,4 171,2 169,1 Opole Rzeczywista 130,4 128,3 122,7 118,9 128,1    P1999 128,9 127,9 128,3 129,1 . 129,1   P2004  128,2 124,2 118,9 116,5 112,5 105,3 97,5 P2008    122, 121,0 119,6 116,9 113,5 P2014    119,0 117,7 115,7 112,1 108,1 P2017     118,5 117,4 114,7 111,2 Poznań Rzeczywista 582,3 567,9 555,6 542,3 538,6    P1999 575,3 571,8 575,1 581,1 . 584,5   P2004  573,0 561,9 547,9 541,3 530,4 509,2 485,1 P2011    540,2 535,9 529,9 518,5 504,5 P2014    541,9 535,6 526,1 508,5 488,2 P2017     538,7 532,9 520,1 503,8 Rzeszów Rzeczywista 160,8 158,5 179,2 185,9 189,7    P1999 162,5 164,4 168,4 172,9 . 176,4   P2004  160,0 157,5 153,9 152,0 148,8 142,2 134,4 P2008    176,9 178,9 181,5 185,2 187,7 P2014    184,7 186,1 187,9 190,1 190,8 P2017     188,7 192,2 197,2 200,8 Szczecin Rzeczywista 416,7 411,1 410,2 405,7 403,9    P1999 415,8 413,8 415,4 417,8 . 418,1   P2004  413,6 405,8 393,9 388,0 377,8 358,2 335,6 P2008    403,1 402,0 400,3 396,2 390,4 P2014    405,6 402,8 398,4 390,7 381,7 P2017     404,1 401,2 394,7 386,7       Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 2  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  Tabela 1 – ciąg dalszy  Miasto Ludność Rok 2000 2005 2010 2015 2017 2020 2025 2030 Toruń Rzeczywista 210,2 208,0 205,1 202,7 202,6    P1999 207,0 210,1 215,7 222,0 . 227,1   P2004  209,4 206,0 200,5 197,6 192,7 182,8 171,3 P2008    197,9 195,7 192,7 187,0 180,0 P2014    201,7 200,0 197,2 192,2 186,2 P2017     202,2 200,9 197,6 193,0 Warszawa Rzeczywista 1615,4 1697,6 1700,1 1744,4 1764,6    P1999 1606,7 1586,5 1585,2 1590,0 . 1588,4   P2004  1687,6 1678,1 1660,3 1650,3 1630,9 1588,4 1532,7 P2008    1766,8 1783,1 1804,4 1834,3 1858,2 P2014    1732,5 1739,2 1748,0 1756,0 1755,5 P2017     1763,9 1790,7 1823,4 1843,9 Wrocław Rzeczywista 640,6 635,9 630,7 635,8 638,6    P1999 634,8 630,1 632,5 636,8 . 638,1   P2004  637,2 627,3 613,5 606,8 595,4 573,0 547,3 P2008    624,7 623,8 622,8 620,1 615,3 P2014    630,3 628,3 625,5 619,8 611,4 P2017     639,5 644,2 648,1 649,1 Zielona Góra Rzeczywista 118,1 118,2 119,0 138,7 139,8    P1999 118,5 119,9 122,6 125,7 . 128,1   P2004  118,5 117,2 114,7 113,4 111,1 106,3 100,5 P2008    116,7 116,6 116,3 115,4 113,9 P2014    118,3 118,0 117,5 116,2 114,4 P2017     139,6 140,1 140,5 140,3  Źródło: Opracowanie własne na podstawie GUS [2000, 2004, 2011, 2014, 2017]  i Banku Danych Lokalnych GUS  Z kolei w przypadku regionów poddanych depopulacji brak jest możliwości pozyskiwania znacznej liczby nowych mieszkańców, zwłaszcza, iż utrudnia to dodatkowo rywalizacja najatrakcyjniejszych ośrodków ponadregionalnych (Warszawa, Wrocław, Kraków, Poznań, Gdańsk – czy raczej Trójmia-sto) oraz emigracja zagranicę. Tym, co powinno „konsumenta” informacji prognostycznych najbardziej interesować, nie są kon-kretne wartości liczbowe, ale raczej kierunek zmian i ich przybliżone tempo. Niezależnie od wariantu projekcji widać w takim przypadku różnicę pomiędzy wynikami dla Krakowa a tymi odnoszącymi się do Łodzi i Katowic. Pierwsze z nich we wszystkich edycjach przewidywań – niezależnie od przyję-tych założeń – odznaczać się miało przyrostem liczby ludności, podczas gdy te drugie spadkiem popu-lacji. Różnice wynikają zarówno ze wspomnianej wcześniej odmiennej sytuacji regionów, w których ulokowane są te miasta, ich odmiennej atrakcyjności osiedleńczej, ale też odzwierciedlają długofalo-we, demograficzne fatum, odciskające swe piętno na danym mieście poprzez strukturę wieku ludności. Populacje odznaczające się dużym udziałem osób starszych i niskim tych osób, które w danej chwili są lub za kilka, kilkanaście lat będą w najlepszym wieku do wydawania na świat potomstwa z definicji „skazane” są na powolne kurczenie się pod wpływem ruchu naturalnego. Pomijając bardzo optymistyczną dla miast wojewódzkich prognozę z 1999 r., wszystkie pozostałe mają dość zbieżne ze sobą wyniki, różniące się co najwyżej o kilka procent. Wyjątkami są jedynie Zielona Góra (co wynika ze wspomnianego włączenia podmiejskich okolic z zamieszkałą tam ludno-ści w 2015 r.) oraz Warszawa, w przypadku której ewidentnie projekcja na bazie prognozy z roku Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2018, nr 2  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 6  2004 nie doszacowała jej atrakcyjności osiedleńczej, zaś nowsze warianty nie doceniły potencjału rozrodczego stolicy, tj. wyraźnego odbicia się dzietności w ostatnich latach.   *  *  *  Publikowane przez GUS prognozy demograficzne sprawiają, iż wszyscy mamy wrażenie dostępno-ści do w miarę pewnych danych na temat liczebności populacji zamieszkującej Polskę i jej podobsza-ry. Tymczasem wszystkie przedstawione powyżej wielkości – i te pochodzące z prognoz demogra-ficznych i te odnoszące się do wielkości „rzeczywistych” (tj. pochodzących z bieżącej ewidencji lud-ności) – obarczone są wielkim błędem leżącym u ich podstaw. Tym błędem jest poleganie na ewiden-cji ludności jako na źródle danych. Tymczasem owa ewidencja nie uwzględnia ani niezgłoszonych wyjazdów ludności miast wojewódzkich na stałe lub czas określony do innych miejscowości i krajów, ani występującego w każdym mieście nierejestrowanego napływu, zarówno z kraju (zwłaszcza z tere-nu województwa, którego dane miasto jest stolicą, dla którego stanowi naturalne miejsce nauki i pra-cy), jak i z zagranicy (obecnie głównie z Ukrainy). Miasta próbują powyższe niedogodności przezwyciężać na własną rękę, szacując rzeczywistą licz-bę mieszkańców na podstawie zużycia wody, prądu, czy na podstawie liczby aktywnych wieczorami telefonów komórkowych. Podejścia te nie zastąpią jednak wiarygodnych statystyk, bez których trudno wyobrazić sobie udane zarządzanie taki skomplikowanymi organizmami jak stu-, czy kilkusettysięcz-ne miasto. Prognozy demograficzne mogą bowiem co najwyżej wskazywać na kierunki i tempo zmian, podczas gdy – z uwagi na wspomnianą słabość materiału wyjściowego – nie mogą być trakto-wane jako zasób pewnej wiedzy na tematy ludnościowe. Co więcej, w dzisiejszej Polsce – wzorem innych, zamożniejszych państw – trudno jest bezspornie mówić o ludności dużych miast bez uwzględnienia mieszkańców ich suburbiów. Dzięki łatwemu do-jazdowi do miasta stanowią oni stałych klientów infrastruktury miejskiej, tak publicznej, jak i prywat-nej. Coraz bardziej zatem bezsensowne jest koncentrowanie się na ludności zamieszkałej w granicach administracyjnych, w sytuacji gdy dalsze 30-40% takiej populacji zamieszkuje w odległości do 15-20 km od granic miasta.  Literatura: GUS (Główny Urząd Statystyczny), 2000, Prognoza ludności według wieku w przekroju powiatów na lata 2000-2020. Stan  w dniu 31 XII, ZWS GUS, Warszawa, 126 s. GUS (Główny Urząd Statystyczny), 2004, Prognoza ludności na lata 2003-2030, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/prognoza-ludnosci/prognoza-ludnosci-na-lata-2003-2030,1,2.html GUS (Główny Urząd Statystyczny), 2008, Prognoza ludności na lata 2008-2035 – wyniki i założenia, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/prognoza-ludnosci/prognoza-ludnosci-na-lata-2008-2035-opracowana-2007-r-wyniki-i-zalozenia,1,1.html GUS (Główny Urząd Statystyczny), 2011, Prognoza dla powiatów i miast na prawie powiatu oraz podregionów na lata 2011 - 2035, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/prognoza-ludnosci/prognoza-dla-powiatow-i-miast-na-prawie-powiatu-oraz-podregionow-na-lata-2011-2035-opracowana-2011-r-,5,4.html GUS (Główny Urząd Statystyczny), 2014, Prognoza dla powiatów i miast na prawie powiatu oraz podregionów na lata 2014-2050, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/prognoza-ludnosci/prognoza-dla-powiatow-i-miast-na-prawie-powiatu-oraz-podregionow-na-lata-2014-2050-opracowana-w-2014-r-,5,5.html GUS (Główny Urząd Statystyczny), 2017, Prognoza ludności gmin na lata 2017-2030 (opracowanie eksperymentalne), http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/prognoza-ludnosci/prognoza-ludnosci-gmin-na-lata-2017-2030-opracowanie-eksperymentalne,10,1.html Szukalski P., 2014, Depopulacja dużych miast w Polsce, „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny”, nr 7, 1-5, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/5090 Szukalski P., 2017a, Ilu nas jest? O tym, dlaczego władze publiczne nie są zainteresowane odpowiedzią na powyższe pytanie, „De-mografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny”, nr 2, 1-5, http://hdl.handle.net/11089/21254 Szukalski P., 2017b, Dzietność w stolicach województw w latach 1990-2016, „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biule-tyn Informacyjny”, nr 10, 1-5, http://hdl.handle.net/11089/23969 

Przyszłość demograficzna stolic województw: Na ile należy wierzyć w wyniki prognoz?

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/24791/2018-02%20Prognozy%20dla%20miast%20wojew%c3%b3dzkich.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Przyszłość demograficzna stolic województw: Na ile należy wierzyć w wyniki prognoz?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)