Bednarek, Malwina

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Malwina BednarekMacierzyństwo:  błogosławieństwo czy przekleństwo – wprowadzenie do dyskursu feministycznegoDefinicja i  ocena macierzyństwa (ang. motherhood, fr. maternité, niem. Mutterschaft, ros. материнство) od wielu lat jest źródłem spo-rów w  feminizmie. Same próby zdefiniowania terminu budzą wiele emocji. Sharon Hays w swoim artykule pisze:Czasem wydaje mi się, że moje publiczne wystąpienia spotkałyby się z równym sukcesem bądź niepowodzeniem, gdybym po prostu stanęła przed słuchaczami i  w  kółko, raz po raz, powtarzała słowo macierzyń-stwo. Wygląda na to, że samo to słowo jest bardzo prowokujące. W koń-cu wszyscy wiemy coś na temat macierzyństwa: mamy matki, jesteśmy matkami, znamy matki albo przynajmniej myślimy, że wiemy, co to zna-czy być matką [Hays 1996: IX].Według Encyclopedia of Gender and Society „macierzyństwo to istotny element kobiecości” [Encyclopedia of Gender and Society 2009: 583]. Jeszcze czterdzieści lat temu w  krajach zachodnich ta-kich jak Francja, Wielka Brytania czy Niemcy, powszechnie uznawa-no instynkt i miłość macierzyńską za coś wrodzonego i naturalnego. „W  latach 70. w  Wielkiej Brytanii posiadanie instynktu macierzyń-skiego przypisywano wyłącznie mężatkom a nie pannom z dzieckiem” [Sikorska 2009: 168]. Sytuacja i spojrzenie na samo macierzyństwo od tamtej pory bardzo się zmieniło, obecnie zostanie matką i urodzenie dziecka jest bardziej kwestią wyboru kobiety niż przypisanym elemen-tem kobiecej natury. http://dx.doi.org/10.18778/8088-061-0.12Malwina Bednarek120Wiek XVIII w wielu krajach europejskich był opowieścią o po-zbywaniu się dziecka z domu [Sikorska 2009: 169], najpierw było ono oddawane pod opiekę mamki, później opiekowały się nim nia-nie a na koniec oddawane było do szkół z internatem. „Sytuacja za-częła się zmieniać na przełomie XVIII i XIX wieku, gdy coraz bar-dziej popularny stał się model »dobrej matki«, która karmi piersią (ewentualnie sprowadza mamkę do własnego domu, zamiast wy-syłać dziecko na wieś)” [Sikorska 2009: 170], jest zainteresowana opieką nad niemowlęciem, przytula je i bawi się z nim. Skąd wzięła się ta zmiana? Między innymi z  uświadomienia sobie przez władze niektórych państw, że śmiertelność dzieci jest zbyt wielka, że potrzebne jest wię-cej obywateli i to najlepiej mających rodziców z klasy wyższych i śred-nich. (…) Część kobiet okazała się podatna na nowe wymagania. Nie dlatego, że przekonała je męska motywacja ekonomiczna i społeczna, lecz dlatego, że za tym dyskursem prześwitywał inny, dużo bardziej ku-szący. Był to dyskurs szczęścia i równości, który dotyczył ich w pierw-szym rzędzie. Przez kolejne dwa stulecia wszyscy ideolodzy będą im obiecywać złote góry za wzięcie na siebie zadań macierzyńskich [Si-korska 2009: 170–171].Obraz matki z przełomu XIX i XX wieku w trafny sposób przedsta-wia Balzak W listach dwóch młodych mężatek. Bohaterkami utworu są: Ludwika de Chalieu i Renata de Maucombe. Są to dziewczęta wywo-dzące się z rodzin szlacheckich, które w młodym wieku wyszły za mąż i urodziły dzieci. Balzak przedstawia w tej powieści obraz zawsze zapra-cowanej i zajętej matki, gdyż „prawdziwa matka nie ma nigdy wolnej chwili” [Sikorska 2009: 170–171]. Zajmuje się ona nie tylko opieką, ale i edukacją swojej pociechy. Listy te rysują nam, więc obraz kobie-ty skłonnej zrezygnować ze swojej wolności, ambicji i cały swój czas poświęcić dziecku. I  tutaj nasuwa się pytanie, czy zmiana podejścia kobiet do macierzyństwa przyniosła im jakieś korzyści? Za Sikorską odpowiem, że tak, kobieta dzięki postawie „dobrej matki” ugruntowała swoją pozycję w rodzinie, jej zdanie w sprawie wychowania dzieci za-częło się liczyć. Literatura jako projekt, czyli zamysł literacki autora . . . 121Dodatkowo „dobra matka” zyskała wsparcie ze strony religii, która przy-równywała ją do świętej, spełniającej „posłannictwo”, będącej „powołaną” do opieki nad dziećmi. Oczywiście to był pewien ideał „dobrej matki”. Nie oznaczało to wcale, że przyjął on się szybko i  że wszystkie kobiety były skłonne tak się zachowywać. Niemniej jednak brak miłości macierzyńskiej z początkiem XIX wieku stał się jedynym z największych grzechów kobie-ty, był czymś nienaturalnym, wynikał z podłości i egoizmu kobiety. W do-datku w końcu XIX wieku powstanie psychoanalizy „awansowało” matkę na osobę odpowiedzialną – i winną – szczęścia lub nieszczęścia swojego dziecka. Macierzyństwo było uznawane za misję, jaka ma do wypełnienia kobieta. Była to misja trudna i obarczona prawdopodobieństwem niepo-wodzenia: nerwicami, nierozwiązanym kompleksem Edypa, czy Elektry; ogólnie nieszczęśliwym życiem dziecka [Sikorska 2009: 171].Dopiero w  latach 70. XX wieku psychologowie, pedagodzy i  so-cjolodzy rozpoczęli proces rozgrzeszania matek, które coraz częściej zaczęły traktować macierzyństwo, jako drugorzędny cel ich życia, a nie ten najważniejszy. „Zaczęto przyznawać matkom prawo do »zrzecze-nia« się opieki nam małym dzieckiem na rzecz żłobków i opiekunek w  sytuacjach, gdy »dostają one szału, że muszą same zajmować się swoimi dziećmi«” [Sikorska 2009: 171]. A co na to wszystko feministki? Pierwsza fala feminizmu głównie przyjmowała naturalistyczny [zob. Mill 1995: 332] pogląd na macie-rzyństwo, kiedy to bycie matką uważane było za dopełnienie bycia kobietą. John Stuart Mill w swojej książce zatytułowanej Poddaństwo kobiet wyjaśnia, że to matka odpowiada za wychowanie dziecka [Mill 1995: 332] i jest to jej „zdolność (nabyta lub wrodzona) powinna więc mieć potomstwo, gdyż wówczas realizuje zasadę użyteczności [Woj-ciechowska 2005: 155].Za głos, który rozpoczął feministyczną krytykę macierzyństwa, należy chyba uznać napisany w 1926 r. artykuł Karen Horney Ucieczka od kobiecości . Kompleks męskości u kobiet w oczach mężczyzn i kobiet. Jej zdaniem macierzyństwo stanowi dla mężczyzny przedmiot pożądania. Męska – silna, a zarazem podświadoma – zazdrość o macierzyństwo doprowadziła do deprecjacji kobiet w  życiu społecznym [Horney 2001: 31–32]:Malwina Bednarek122Stworzona w XIX wieku monolityczna koncepcja „świętego” ideału ma-cierzyństwa jako rekompensaty za społeczne i biologiczne upośledzenie kobiet ulega zgodnie z tą teorią rozbiciu i jest po raz pierwszy w XX wie-ku odmiennie wartościowana [Filipowicz 2008: 212]. Odrodzenie feminizmu nastąpiło po drugiej wojnie światowej. Pierwszą wydaną w tym czasie książką poruszającą temat macierzyń-stwa była Druga płeć Simone de Beauvoir. Autorka opisuje w niej macie-rzyństwo jako „dziwny kompromis między narcyzmem, altruizmem, marzeniem, szczerością, zakłamaniem, oddaniem i cynizmem [Beau-voir 2007: 572]. Badaczka przytacza liczne przykłady kobiet, które, tak jak ona sama, nie chciały zostać matkami i konkluduje: „Wszystkie te przykłady dowodzą, że żaden instynkt macierzyński nie istnieje [Beau-voir 1973: 326], że jest on tylko efektem mechanizmów kulturowych. Z tego stwierdzenia wynikają też argumenty do obalenia kolejnego fał-szywego jej zdaniem sądu, iż macierzyństwo jest ukoronowaniem życia kobiety. Kobieta słyszy bowiem od dzieciństwa, że stworzona została po to, by rodzić i zajmować się dziećmi, zachwala się przed nią uroki macierzyństwa, „wszystkie trudności jej losu – miesiączka, choroby itp., nuda obowiązków gospodarskich – wszystkie te ciemne strony jej życia usprawiedliwia cudowny przywilej wydawania na świat dziecka” [Beauvoir 2007: 548]. „Z powyższego fragmentu, można wnioskować, że macierzyństwo jest konstytutywne dla kobiecości, ta natomiast jest ważną częścią tożsamości kobiety. Rezygnacja z  roli matki oznaczała zazwyczaj rezygnację z kobiecości” [Wodzik 2011: 96].Praca Beauvoir z pewnością jest ważnym momentem procesu de-naturalizowania macierzyństwa, jednak można jej postawić kilka za-rzutów. Autorka pośrednio atakuje kobiety, które pragną mieć dzieci, wynika to z faktu, że:Beauvoir odmawia matkom i kobietom w ciąży autentyczności ich do-świadczeń macierzyństwa – wszystkie odczucia opisuje jako efekt me-chanizmów kulturowych. Dlatego zwykłe kobiety zarzuciły teorii Beau-voir, że istnieje powszechne „pragnienie” dziecka – nie były zmuszane do ciąży, lecz pożądały „tego stanu” z własnej nieprzymuszonej woli, a sama ciąża była stanem pozytywnym i dopełniającym je [Wodzik 2011:97].Literatura jako projekt, czyli zamysł literacki autora . . . 123Dodatkowo opisy wyalienowanego ciała kobiety w  ciąży (np.: „Matka nie tworzy naprawdę dziecka; to ono samo się w matce tworzy” [Beauvoir 2007: 555]) wywołały fale krytyki, argumentowa-no, że stan opisywany przez badaczkę nie jest podzielany przez kobiety w ciąży [Wodzik 2011: 97] np.: Wyobcowana w swym ciele w swojej godności społecznej, matka ma ko-jące złudzenie, że jest istotą w sobie, gotową wartością. Ale to tylko złu-dzenie, ponieważ matka tak naprawdę nie tworzy dziecka; to ono samo tworzy się w matce; jej ciało poczęło jedynie ciało; nie jest ona zdolna do stworzenia egzystencji, która będzie musiała się stworzyć sama [de Be-auvoir 1972: 311–312].Agacinski wdała się w  polemikę z  Beauvoir i  stwierdziła że, „dla matki dziecko, a  zwłaszcza dziecko, które ma przyjść na świat, jest czymś innym niż naroślą w ciele: jest tym, o kogo stara się ze wszystkich sił, za kogo czuje się odpowiedzialna” [Agacinski 2000: 81], a sama „de Beauvoir proponowała wolność za cenę absurdalnego odrzucenia na-tury, macierzyństwa i ogólnie kobiecego ciała jako źródła nieustannej »cielesnej alienacji«, odczuwanej zarówno w erotyzmie, jak i w macie-rzyństwie” [Agacinski 2000: 61–62]. Nietrudno oprzeć się wrażeniu, że biologiczna podrzędność kobiety względem mężczyzny jest demonizowana przez autorkę Drugiej płci, uwydatniony przez nią biologiczny determinizm powoduje, że kobieta pragnąca własnych dzieci jest, w jej opinii, mamiona mitami i stereoty-pami [Wodzik 2011: 97].Shulamith Firestone wygłosiła tezę, bardzo podobną do tezy Simone de Beauvoir, że wszystkiemu winna jest biologia [Humm 1993: 74], to co różni obie panie, to dwa różne sposoby, aby pora-dzić sobie z tym zagadnieniem. Beauvoir postulowała świadome ma-cierzyństwo (np. stosowanie środków antykoncepcyjnych, badaczka była także zwolenniczką aborcji), a Firestone zaproponowała rewo-lucję biologiczną, czyli przeniesienie reprodukowania gatunku ludz-kiego do laboratoriów [Putnam Tong 2002: 97–99]. Jest ona autorką Malwina Bednarek124również tezy, znanej później jako tzw. aksjomat Firestone, opubliko-wany w pracy The Dialectic of Sex [Firestone 1970], mówiący o tym że, macierzyństwo i  wolność są w  diametralnej opozycji, bardzo szczegółowo opisała ten problem Bogusława Budrowska w  swojej książce zatytułowanej Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu ko-biety [Budrowska 2000: 69–70].Siedemnaście lat po wydaniu angielskiego tłumaczenia Dru-giej płci, amerykańska socjolożka Sally Macintyre [Macintyre 1982: 187–188], postawiła tezę, że błędem jest traktowanie macierzyństwa jako czegoś naturalnego. Zauważyła łączenie pojęcia żona z pojęciem matka, a przecież nie jest konieczne bycie żoną, aby być matką. Coraz częściej przecież spotykany jest model niezalegalizowanego związku dwojga ludzi posiadających i wspólnie wychowujących dziecko.Pojecie i teorie związane z macierzyństwem przedstawione przez de Beauvoir i Firestone zostały zakwestionowane przez Adrienne Rich, Nancy Chodorow i Dorothy Dinnerstein. Badaczki te twierdziły, że:[…] macierzyństwo jest społecznym konstruktem, kształtującym się pod wpływem kulturowych imperatywów, a jego formy zmieniają się np. wraz z malejącą liczbą urodzeń, uczestnictwem kobiet w pracy zarobko-wej oraz izolacji rodziny nuklearnej [Humm 1993: 121].Nancy Chodorow w swojej książce The Reproduction of Mothering odrzuca założenie, że kobiety są wyposażone przez naturę do spełnia-nia funkcji macierzyńskich, oraz twierdzi iż, „fakt że, dziewczęta chcą zostać matkami, jest efektem głębokiego psychologicznego procesu budowania charakteru, złożonego z innych doświadczeń dotyczących relacji i z matką, i z ojcem” [Humm 1993: 121]. W 1976 roku ukazuje się przełomowa praca Adrienne Rich Zro-dzone z  kobiety, w  której autorka rozważa pojęcie macierzyństwa w dwóch aspektach: jako instytucję i doświadczenie.[…] potencjalny związek każdej kobiety z  jej władzą nad rozrodczością i dziećmi oraz instytucję, która ma na celu zapewnienie, by cała ta poten-cja – i wszystkie kobiety – pozostały pod męską kontrolą [Rich 2000: 47]. Literatura jako projekt, czyli zamysł literacki autora . . . 125Rich (matka trójki synów) przedstawiła macierzyństwo nie tyl-ko jako słodką idyllę, przedstawiła również cierpienie i  ból jaki się z  tym wiąże. Przełamała ona tabu wiecznie uśmiechniętej matki z  przyłożonym niemowlęciem do piersi i  wywołała tym samym ogromną ulgę wśród czytelniczek. Rich akceptuje założenia Beauvoir na temat pseudonaturalizmu macierzyństwa, ale zarazem przyjmuje doświadczenie macierzyństwa jako autentyczne [Wodzik 2011: 100].Kolejną badaczką, która odważyła zakwestionować istnienie in-stynktu macierzyńskiego była Elisabeth Badinter. W swojej pracy Hi-storia miłości macierzyńskiej pokazuje ona, że nie ma czegoś takiego jak instynkt macierzyński, że jest on jedynie konstruktem społecznym „zmiennym i  zależnym od historycznego kontekstu, a  nie uniwersal-nym fenomenem biologicznym” [Sikorska 2009: 168]. Jak pokazuje Badinter, miłość macierzyńska nie jest czymś naturalnym, lecz raczej zależy, od istotnej w  danym okresie ideologii, określającej miejsce i  role kobiety. Współcześnie, gdy dominują ideologie indywi-dualizmu, wolności i równości partnerów, macierzyństwo staje się wy-borem, do którego kobieta ma prawo, tak samo jak ma prawo z  niego zrezygnować [Sikorska 2009: 173].W 1978 roku francuskie pismo dla kobiet „F Magazine” wtórowa-ło poglądom Badinter głosząc: „Macierzyństwo jest darem, a  nie in-stynktem, jak usiłuje nam to się wmawiać. Niech tym, którzy nie mają do tego zdolności, wszyscy dadzą święty spokój” [Badinter 1998: 263]. Nauka ukazuje trzy rodzaje ujęć macierzyństwa, które oddają pro-ces jego denaturalizowania. Pierwszym z nich jest esencjonalizm [Encyclopedia of Gender and Society 2009: 583], czyli pogląd, że macierzyństwo jest związane z uniwersalną i  niezmienną naturą kobiety [Wollstonecraft, Mill, Taylor, Agacinski]. Drugie ujęcie to perspektywa społecznej struktury (social structural per-spective) [Encyclopedia of Gender and Society 2009: 583], w której ana-lizuje się macierzyństwo jako element społecznego systemu [Macintyre i Rich]. Trzecią perspektywą jest „społeczny konstrukt”, który jest pod-trzymywany przez członków danej społeczności (Firestone). Pomiędzy Malwina Bednarek126ostatnimi dwoma ujęciami należy umieścić Badinter oraz Beauvoir, na-tomiast Chodorow, z  racji rozwinięcia psychoanalitycznego podejścia, jest poza tą klasyfikacją, ponieważ jej teoria skupia się na psychicznym zinternalizowaniu związku z obiektem (matką) [Encyclopedia of Gender and Society 2009: 583; Wodzik 2011: 100].Macierzyństwo nie jest już współcześnie jednoznacznie kojarzo-ne z  naturą kobiety, jej misją i  przeznaczeniem oraz wrodzonym in-stynktem macierzyńskim. Coraz częściej przedstawiane jest ono jako świadomy wybór kobiety. To ona, w  dzisiejszych czasach, może nie tylko decydować o liczbie potomstwa, ale – co więcej – „może także świadomie zdecydować się na nie bycie matką i nie powinna być za to społecznie potępiona” [Sikorska 2009: 178]. Parafrazując słowa Anny Otffinowskiej, prezes fundacji Rodzić po ludzku, macierzyństwo staje się czymś trudnym, coraz trudniejszym. Kobiety kiedyś miały prostszy stosunek do ciąży i porodu, były mniej niepewne i zagubione. A teraz jest dokoła tego strasznie dużo zamętu. Macierzyństwo stało się trud-nym zadaniem. Czymś co się planuje, robi, wpisuje w CV, a nie czymś co się po prostu dzieje w życiu. Gubi się zatem cała przyjemność i cały luz [„Dziecko” 2005: 13].BibliografiaAgacinski S. [2000], Polityka płci, Falski M. (przeł.), Wydawnictwo KR, War-szawa.Badinter E. [1998], Historia miłości macierzyńskiej, Choiński K. (przeł.), Ofi-cyna Wydawnicza VOLUMEN, Warszawa.Balzac H. [1957], Komedia ludzka. Rogoziński J. (przeł.), t. 1., Zakł. Narodo-wy im. Ossolińskich, Warszawa.de Beauvoir S. [2007], Druga płeć, Mycielska G., Leśniewska M. (przeł.), Ja-cek Santorski & Co, Warszawa.de Beauvoir S. [1972], Druga płeć, t. 2, Leśniewska M. (przeł.), Wydawnic-two Literackie, Kraków. Budrowska B. [2000], Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Fun-na, Warszawa.„Dziecko”, nr 2, 2005.Literatura jako projekt, czyli zamysł literacki autora . . . 127Encyclopedia of Gender and Society [2009], O’Brien J. (red.), nr 1 i  2, Sage Publications.Filipowicz M. [2008], Urodzić naród . Z problematyki czeskiej i słowackiej lite-ratury kobiecej II polowy XIX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu War-szawskiego, Warszawa.Firestone S. [1970], The Dialectic of Sex . The Case for Feminist Revolution, W. Morrow, New York.Hays S. [1996], The Cultural Contradictions of Motherhood, Yale University Press, New Haven, London.Horney K. [2001], Ucieczka od kobiecości . Kompleks męskości u  kobiet w oczach mężczyzn i kobiet, [w:] Psychologia kobiety, Majewski J. (przeł.), Dom Wydawniczy Rebis, Poznań.Humm M. [1993], Słownik teorii feminizmu, przeł. Umińska B., Mikos J., Wy-dawnictwo Naukowe Semper, Warszawa.Macintyre S. [1982], Kto chce dzieci? Społeczne fabrykowanie „instynktów”, [w:] Nikt nie rodzi się kobietą, Hałówka T. (red.), Czytelnik, Warszawa.Mill J.S. [1995], O rządzie reprezentatywnym . Poddaństwo kobiet, przeł. Czer-nicki G. , Znak, Kraków–Warszawa.Putnam Tong R. [2002], Myśl feministyczna. Wprowadzenie, Mikos J., Umiń-ska B. (przeł.), PWN, Warszawa.Rich A. [2000], Zrodzone z kobiety, Mizielińska J. (przeł.), SIC!, Warszawa.Sikorska M. [2009], Nowa matka, nowy ojciec, nowe dziecko, o nowym układzie sił w polskiej rodzinie, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Wy-dawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa.Wodzik J. [2011], Krótka historia macierzyństwa w  ujęciu feministycznym, „Analiza i Egzystencja”, nr 16.Wojciechowska A. [2005], Współpracownicy, współautorzy czy niezależni my-śliciele? John Stuart Mill i Harriet Taylor Mill, „Filo–Sofija”, nr 1(5).

Macierzyństwo: błogosławieństwo czy przekleństwo –wprowadzenie do dyskursu feministycznego

Malwina Bednarek

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/22636/1/12_119-127%20Bednarek.pdf

Macierzyństwo: błogosławieństwo czy przekleństwo –wprowadzenie do dyskursu feministycznego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref