Frydrych, Małgorzata

Rdzany, Zbigniew

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Komunikaty 79  ZRÓŻNICOWANIE LITOSTRATYGRAFICZNE FLUWIO– I LIMNOGLACJALNYCH UTWORÓW WARCIAŃSKICH NA PRZYKŁADACH Z POLSKI ŚRODKOWEJ  Zbigniew RDZANY, Małgorzata FRYDRYCH  Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych, Katedra Geografii Fizycznej zbigniew.rdzany@geo.uni.lodz.pl  malgorzata.frydrych@geo.uni.lodz.pl  Zlodowacenie warty jako pojęcie paleoglacjologiczne (zlodowacenie sensu stricto, istnienie lądolodu) nie ma do dziś powszechnie zaakceptowanej jednoznacznej pozycji klimatostratygraficznej. Jest traktowane jako samodzielne zlodowacenie, stadiał lub faza kończąca piętro MIS 6 (a zarazem ostatni etap zlodowacenia odry, kompleksu środkowopolskiego) w końcowym etapie środkowego plejstocenu, bezpośrednio przed interglacjałem eemskim.      Rozwój wiedzy na temat litostratygrafii utworów zlodowacenia warty – ostatniego nasunięcia lądolodu na niemal całym obszarze Polski Środkowej – nie licząc pojedynczych prac z międzywojnia, ma historię sięgającą pierwszych lat po II wojnie światowej. Rozpoczęto wówczas opracowanie map geologicznych oraz terenowe badania rzeźby, początkowo jednak były to badania ukierunkowane na rekonstrukcje środowisk peryglacjalnych, w mniejszym stopniu – glacjalnych. Od końca lat 60. nastąpił wzrost zainteresowania osadami glacjalnymi regionu. Opublikowano wiele monografii z zakresu geomorfologii glacjalnej i geologii czwartorzędu, w znacznej części lub całkowicie poświęconych poszczególnym typom osadów piętra warciańskiego. m.in.:  utworom ablacyjnym: Klatkowa (1982),   glinom zwałowym: Nalewajko (1982),  deformacjom glacitektonicznym osadów warciańskich: Klatkowa (1993, 1996), Załoba, Czubla (1995), Załoba (1996),   utworom zastoiskowym: Miziołek (1988),  zróżnicowaniu litofacjalnemu kemów: Klajnert (1978), Rdzany (1997), Jaksa (2006).  Najbardziej precyzyjny obraz wykształcenia litofacjalnego uzyskano dla kemów, które należą do pospolitych form rzeźby regionu. Nieco słabiej rozwiązany został problem zróżnicowania utworów w formach typu moren czołowych (stożków marginalnych) oraz sandrów. Ustalenie cech litologicznych profilu pomaga ustalić kategorię genetyczną danej formy glacjalnej, ale często nie przesądza o takim wniosku, bez dodatkowych analiz morfologicznych i ustalania tła paleogeograficznego otaczających krajobrazów geomorfologicznych.  Uważamy, że wyznaczeniu zakresu profilu litologicznego, który odpowiada jednostce warciańskiej, pomaga ustalenie prawidłowości cech litofacjalnych pod kątem zapisu poziomu energii środowisk sedymentacyjnych. Ustalenie to ma nie tylko znaczenie w rekonstrukcjach środowisk sedymentacyjnych, bowiem pozwala łatwiej odróżniać osady warciańskie od starszych w profilach plejstocenu. Stwierdzamy także, ze istnieje również regionalne zróżnicowanie profili litofacjalnych określonych kategorii form. Na przykład kemy w dorzeczu górnej i środkowej Rawki to głównie kemy glacilimniczne, o profilach osadów związanych z przewagą niskoenergetycznej sedymentacji deltowej i zbiornikowej.  Pełne profile związane ze zlodowaceniem warty w Polsce Środkowej można z reguły powiązać z jednym z czterech grup litotypów: 1) litotypy wysokiej energii stwierdzono głównie w ozach (Rzymska rys. 1A, Rylska) i w stożkach marginalnych (okolice Tuszyna), a także lokalnie w budowie wysoczyzn morenowych, gdzie mogły zaistnieć powodzie glacjalne (jökulhlaupy). 2) litotypy średniej energii – są spotykane najbardziej powszechnie: w większości ozów (oz Łaznowskiej Woli), w wielu kemach (zwłaszcza zachodniej części regionu – rys. 1B) i w sandrach.  3) litotypy niskiej energii – są charakterystyczne w kemach glacilimnicznych oraz w osadach zbiorników zastoiskowych (w różnych częściach regionu, z przewagą części wschodniej) (rys. 1C). 4) litotypy deformacyjne – są dość częste, zwłaszcza w zachodniej i środkowej części regionu. Są różnego pochodzenia: glacitektonicznego, glacistatycznego, obciążeniowego, sejsmicznego, paraglacjalnego, peryglacjalnego i in. Litofacje deformacyjne nie zawsze dobrze definiują zasięg piętra warciańskiego, gdyż w zaburzenia włączone są często osady starsze, nawet neogeńskie, a z drugiej strony często obejmują tylko część profilu warciańskiego. Komunikaty 80    Rys. 1. Profile litofacjalne osadów: A. Centralna część ozu Rzymska (Frydrych, 2016). B. Stożek w kemie glacifluwialnym w Cieni III. C. Centralna część wału kemowego o strukturze delty w Rawie Mazowieckiej (ul. Kolejowa) Elementy kodu litofacjalnego w opisie tekstury: B – głazy, G – żwiry, S – piaski, F – mułki; elementy kodu litofacjalnego w opisie struktury: m – masywna, t – warstwowanie przekątne rynnowe, p – warstwowanie przekątne płaskie, i – warstwowanie nachylone skłonów delt, r – riplemarki, l – warstwowanie niskokątowe, h – warstwowanie horyzontalne  Wyróżnianie litotypów na podstawie odtworzonego poziomu energii ułatwia dokonywanie analiz litostratygraficznych, które bazują także na innych cechach osadów. Nie zawsze jednak jednostki litostratygraficzne (warstwy, ogniwa, formacje) ściśle nawiązują do litotypów (Marks i in., 2014).   Literatura: FRYDRYCH, M., 2016. Structural and textural response to dynamics of fluvioglacial processes of the Rzymsko esker sediments, Central Poland. Geology, Geophysics & Environment, 42(4), 411-428. Komunikaty 81  JAKSA, A., 2006. Środowiska sedymentacyjne kemów regionu łódzkiego. Acta Geogr. Lodz., 92, 1-95.  KLAJNERT, Z., 1978. Zanik lodowca warciańskiego na Wysoczyźnie Skierniewickiej i jej północnym przedpolu. Acta Geogr. Lodz., 38, p. 1-149. KLATKOWA, H., 1982. Utwory ablacyjne w regionie łódzkim. Acta Geogr. Lodz., 45, 1-75. Klatkowa H., 1993. Niektóre cechy glacigenicznych osadów warty w środkowej Polsce. Acta Geogr. Lodziensia, 65,  99–140. KLATKOWA, H., 1996. Elementy glacitektoniczne w budowie geologicznej i rzeźbie podłódzkiej części środkowej Polski. Acta Geogr. Lodz., 72, 7-103. MARKS, L., BER, A., LINDNER, L., 2014. Zasady polskiej klasyfikacji i terminologii stratygraficznej czwartorzędu. Polska Akademia Nauk, Komitet Badań Czwartorzędu, 1-72.  MIZIOŁEK, E., 1988. Właściwości litologiczne i surowcowe osadów zastoiskowych w regionie łódzkim. Acta Geogr. Lodz., 58, 1-124.  NALEWAJKO, J., 1982. Zróżnicowanie litofacjalne warciańskich glin morenowych w regionie łódzkim. Acta Geogr. Lodz., 44, 1-159. RDZANY, Z., 1997. Kształtowanie rzeźby terenu między górną Rawką a Pilicą w czasie zaniku lądolodu warciańskiego. Acta Geographica Lodziensia, 73, 1-146.  ZAŁOBA, M., CZUBLA, P., 1995. Examples of deformation structures in deposits of different ages in the vicinity of the Uniejów basin and the eastern part of the Turek Plateau. Acta Geogr. Lodz., 68, 197-212.  ZAŁOBA, M., 1996. Uwagi dotyczące wykształcenia i mechanizmów deformacji struktur glacitektonicznych w Pagórkach Warciańskich. Acta Geogr. Lodz., 72, 153-210.                                   

Zróżnicowanie litostratygraficzne fluwio- i limnoglacjalnych utworów warciańskich na przykładach z Polski Środkowej

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/23418/4/Zbigniew_Rdzany%20_Ma%c5%82gorzata_Frydrych_XXIVStratygrafia%20SPP-materia%c5%82y%20konferencyjne-Wawrzkowizna2017.pdf

Zróżnicowanie litostratygraficzne fluwio- i limnoglacjalnych utworów warciańskich na przykładach z Polski Środkowej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)