Lewkowicz, Piotr

Acta Univeristatis Lodziensis Folia Librorum

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA LIBRORUM 1 (24), 2017 ISSN 0860-7435 Piotr Lewkowicz Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego e-mail: piotr.lewkowicz@lib.uni.lodz.pl II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Intro-ligatorzy i ich klienci” (Toruń, 17–18 listopada 2016 r.) DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.24.14 Dzięki współpracy Instytutu Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersy-tetu Mikołaja Kopernika i Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, w dniach 17–18 listopada 2016 r. odbyła się II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza1. Patronami honorowymi spo-tkania byli ministrowie Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Jarosław Gowin) oraz Kultury i Dziedzictwa Narodowego (Piotr Gliński). Konferencji patronowały także Towarzystwo Bibliofilów Polskich w Warszawie i Wielkopolskie Towa-rzystwo Przyjaciół Książki, zaś wydarzenie opieką medialną objął miesięcznik „Spotkania z Zabytkami” i bibliofilski rocznik „Akapit”. Gości konferencyjnych przywitała Teresa Szymorowska (dyrektor W.B.P. – Książnicy Kopernikańskiej, placówki, która użyczyła Konferencji pomiesz-czeń). Jak przypomniała dyrektor T. Szymorowska, Książnica dysponuje jed-nym z najstarszych księgozbiorów w Polsce, sięgającym swymi korzeniami XVI w., przygarniającym przez stulecia książki z bibliotek instytucji kościel-nych i miejskich oraz z kolekcji prywatnych. Głos zabrali także przedstawicie-                                                 1 I Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Tegumentologis polska dzisiaj” zorganizo-wana przez Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii UMK i Bibliotekę Uniwersytecką w Toruniu odbyła się w dniach 26–27 czerwca 2014 r., zob. Tegumentologia polska dzisiaj, red. A. Wagner, Toruń 2015. Informacje organizacyjne na temat II Konferencji, która jest przed-miotem tego sprawozdania, można znaleźć na stronie: http://www.inibi.umk.pl/introligatorzy/ [dostęp: 12.12.2016]. [ P i o t r  L e w k o w i c z   [164] le UMK: prof. dr hab. Ewa Głowacka (dyrektor Instytutu Informacji Nauko-wej i Bibliologii) oraz prof. dr hab. Stanisław Roszak (dziekan Wydziału Nauk Humanistycznych uczelni). W części oficjalnej wyrażono zadowolenie z bli-skiej współpracy toruńskich instytucji książki oraz z faktu przybycia z całej Polski licznego grona osób zainteresowanych tegumentologią. Zaznaczyć na-leży, że w spotkaniu wzięło udział blisko sześćdziesięcioro specjalistów, re-prezentujących rozmaite profesje: archeologię, bibliotekoznawstwo, historię, historię sztuki, a także pracujących jako archiwiści, bibliotekarze, konserwato-rzy sztuki, muzealnicy. Pierwszego dnia konferencji organizatorzy zebrali wystąpienia ściśle  odpowiadające celom i założeniom, określonym w materiałach przedkonfen-cyjnych. Obrady „Introligatorzy i ich klienci” podzielono na cztery części, które kolejno poprowadzili: dyr. Teresa Szymorowska, prof. dr hab. Grażyna Gzella i prof. dr hab. Jacek Gzella, prof. dr hab. Ryszard Mączyński oraz prof. dr hab. Iwona Imańska. Sesję pierwszą rozpoczęła dr Dorota Sidorowicz-Mulak (Biblioteka Za-kładu Narodowego im. Ossolińskich) referatem zatytułowanym Późnogotyckie oprawy Mistrza Drobnych Tłoków dla klasztorów bernardyńskich  położonych na terenach południowo-wschodniej Polski. Autorka, zaintrygowana zbliżonymi do kwadratu kształtami niektórych inkunabułów ossolińskich, wyodrębniła je, ustaliła proweniencje (bernardyńskie), zbadała budowę i podobieństwa w zdobieniu opraw. Spośród hipotez, które postawiła, najwięcej kontrowersji wywołało uzależnienie kształtu opraw od cech architektury klasztorów ber-nardyńskich. Ewa Chlebus (Biblioteka Elbląska im. C. Norwida) w wystąpieniu pt. Śladami introligatorstwa warmińskiego. Późnogotycki warsztat z Lidzbarka i jego dorobek scharakteryzowała technikę wykonania opraw, sposób ich zdo-bienia oraz stosowane materiały i przypuszczalne źródła pochodzenia wypo-sażenia warsztatu. Szczególne zainteresowanie obradujących wzbudziły, wy-wołując komentarze, tłoki z herbami elektorów saskich, silnie obecnych w polityce i kulturze (mecenat) Warmii początku XVI wieku. «Kapituła zleca oprawę ksiąg» – analiza rachunków i innych dokumentów ka-pituły katedralnej we Włocławku w poszukiwaniu opłat za usługi introligatorskie w latach 1492–1863 to referat dr Bernadety Iwańskiej-Cieślik (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy). Autorka poddała analizie księgi  rachunkowe, akta posiedzeń i wizytacji oraz katalogi książek Kapituły. Odna-leziono 176 wzmianek o zleceniach prac introligatorskich, dających wyobra-żenie o ich zakresie, wykonawcach i kosztach. Po dyskusji i przerwie drugą część obrad dnia pierwszego rozpoczął dyrek-tor Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Stargardzie, dr hab. Marcin I I  O g ó l n o p o l s k a  K o n f e r e n c j a  O p r a w o z n a w c z a…   [165] Majewski, który w wystąpieniu Wstęp do badań nad zachodniopomorskimi warsz-tatami introligatorskimi okresu renesansu  ukazał i przedstawił ocenę dostępnych źródeł archiwalnych i drukowanych pomocnych w zgłębianiu tytułowego problemu. Szczególnie uwydatnione zostało znaczenie szczecińskiej Książnicy Pomorskiej, której zbiory dostarczają bogatego wyboru opraw szesnasto-wiecznych. Dwa warsztaty krakowskie, pracujące dla urzędników i duchownych sku-pionych na dworze Zygmunta Starego, przedstawił dr Arkadiusz Wagner (Uniwersytet Mikołaja Kopernika) w referacie Introligatorzy elit. O działalności Stanisława z Białej i Macieja z Przasnysza vel Mistrza Główek Anielskich . Z usług warsztatów korzystali najznamienitsi w czasach zygmuntowskich zbieracze książek, na których zamówienia powstawały oprawy o silnych wpływach włoskiego renesansu, wykonywane na wzór wyrobów napływają-cych z Włoch, a także jako wynik praktyk czeladniczych odbywanych w Italii. Radosław Franczak (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) poddał analizie Oprawy starodruków z monogramem ML w zbiorach Archiwum Diecezja l-nego w Gnieźnie. Wyodrębniono szesnaście opraw oznaczonych monogramem, dodając cztery o dużym podobieństwie użytych narzędzi zdobniczych. Działal-ność introligatora datuje się na lata 30. i 40. XVI wieku, natomiast proweniencje książek wskazują na wielkopolskie instytucje kościelne i osoby duchowne. Związki Łukasza ze Lwowa OP z krakowskim warsztatem introligatorskim Jerzego Moellera przedstawiła Katarzyna Płaszczyńska-Herman (Uniwersytet Ja-gielloński w Krakowie), ustalając na podstawie superekslibrisów i wpisów rękopi-śmiennych właściciela czternastu tomów i łącząc ich oprawy datowane na lata 1543–1569 z warsztatami Jerzego Moellera i Dawida Pileckiego. Trzecią część bloku „Introligatorzy i ich klienci” otworzył Michał Murasz-ko z poznańskiego (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) wystąpie-niem Oprawy trzech ksiąg opata trzemeszeńskiego Aleksandra Mielińskiego  – cha-rakterystycznymi dla siebie precyzyjnymi opisami dekoracji opraw, motywów radełek i tłoków, symboliki plakiet. Dr Sebastian Dudzik (Uniwersytet Mikołaja Kopernika) omawiając Oprawy ksiąg dla biskupa Hieronima Rozrażewskiego skoncentrował się na gdańskich zamówieniach hierarchy, odnalezionych wśród jego dokumentów i korespondencji. Z referatem Oprawy z księgozbioru profesora Akademii Krakowskiej Jana Musceniusza wystąpiła Marianna Czapnik (Biblioteka Uniwersytecka w War-szawie). Książki tego astronoma i teologa, rektora Akademii w drugiej poło-wie XVI wieku, odnaleziono w zbiorach BUW (81 tyt. w 70 wol.). Ich oprawy powstały prawdopodobnie w Krakowie, na co wskazują wykonanie, materiały oraz włoska i kontrreformacyjna stylistyka dekoracji. P i o t r  L e w k o w i c z   [166] Opracowanie Oprawy książek z biblioteki Henryka Strobanda  Krystyny Wyszomirskiej z WBP – Książnicy Kopernikańskiej – nieobecnej z powodu choroby – odczytał dr A. Wagner. Zaprezentowano sylwetkę wieloletniego burmistrza Torunia, któremu miasto zawdzięcza nie tylko nadanie tutejszemu gimnazjum statusu akademickiego, ale również wiele budowli (ratusz, mury miejskie, browar). Kupione przez niego oprawione już książki opatrywano wtórnym znakiem własnościowym. Oprawy własne zamawiał Stroband w Świdnicy, Gdańsku, Poznaniu i Toruniu, a okoliczności związane z naby-ciem druków przedstawiał w notach rękopiśmiennych. Sesję poobiednią podjął ks. dr hab. Zdzisław Kropidłowski (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy) referatem Piekarze gdańscy klientami introligatorów w XVIII wieku. Przebadano dokumenty cechu, które potwier-dziły oprawę ksiąg uchwał i recesów, protokołów i rachunków, a także kroni-ki cechu z lat 70. XVIII wieku. Różny od oprawy książek, a również obecny w praktyce introligatorskiej aspekt działalności – oprawę dzieł graficznych i wykonywanie tek do ich przechowywania – omówiła Katarzyna Garczewska-Semka (Biblioteka Naro-dowa w Warszawie) w wystąpieniu Michał Tuchowicz i Fabryka introligatorska w Wilanowie Aleksandra Potockiego. Wypowiedź ta, w której Autorka scharak-teryzowała technikę naklejania grafik na papier i sposoby zdobienia plansz, skłoniła obecnych do podjęcia dyskusji na temat oprawy i ochrony prac gra-ficznych, zdjęć i dyplomów. Dr Elżbieta Pokorzyńska (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgosz-czy) w referacie Proximus. O kilku szczególnie bliskich związkach introligatorów z ich klientami w XIX i XX w. ukazała tytułowe relacje oparte na zależno-ściach ekonomiczno-towarzyskich, jak prace wykonywane przez Stanisława Chyłę dla Franciszka Moskwy z Rzeszowa, masarza, który w czasie II wojny światowej odkrył w sobie pasję bibliofilską. Prelegentka omówiła także, odwo-łujące się do powiązań rodzinnych, oprawy wykonane przez Zofię Dębicką dla męża Zdzisława, autora pracy Książka i człowiek (Warszawa, 1916) oraz opra-wy żony Henryka Szeryńskiego, prawnika, bibliofila, współzałożyciela Towa-rzystwa Miłośników Ekslibrisów w Warszawie dla jego zbiorów. W oczekiwaniu cennych zleceń – pisarze hipoteczni w Płocku jako klienci Jana Ludwika Woźniakowskiego i Ireny Woźniakowskiej  to tytuł wystąpienia Marka Wojciechowskiego z Płocka, mówiącego o wytwarzanych w Warszawie formu-larzach ksiąg hipotecznych, których odbiorcą był sąd płocki. Dyskusja podsumowująca czwartą część obrad zamknęła merytoryczny blok pierwszego dnia konferencji, nie wyczerpała jednak ustalonego programu. Wydarzeniem samym w sobie stała się wystawa Cymelia Książnicy Kopernikań-skiej, której kuratorem była Krystyna Wyszomirska (kierownik Działu Zbio-I I  O g ó l n o p o l s k a  K o n f e r e n c j a  O p r a w o z n a w c z a…   [167] rów Specjalnych WBP – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu). Dzięki wy-stawie uczestnicy konferencji zobaczyć mogli rękopisy pergaminowe i papie-rowe, m.in. iluminowany manuskrypt z biblioteki króla Węgier Macieja Kor-wina, ręcznie zdobione inkunabuły, pierwodruk De revolutionibus (Norym-berga, 1543), wytłoczony przez Stanisława Worffschauffla pierwszy druk  toruński (1569), tomy najstarszego (1586–1588) europejskiego czasopisma pedagogicznego „Institutionis Literatæ” wydawanego w Toruniu. Wystawiono oprawy: gotycką, średniowieczną kopertową zapinaną na metalową sprzączkę, zespół opraw z księgozbioru Henryka Strobanda. Nad gablotami górował globus nieba Gerarda Merkatora (1551). Całość uzupełniały dwie szafy z oprawami dziewiętnastowiecznymi (m.in. haftowana i koralikowa)2. Po przerwie, już w pomieszczeniach hotelu Mercure, odbył się koncert re-nesansowej i barokowej muzyki europejskiej w wykonaniu Agnieszki Witki, sopranistki i akompaniującego jej na dawnych strunowych instrumentach szarpanych Tomasza Kurjaty. Po gorąco przyjętym koncercie odbyła się uro-czysta kolacja. W drugim dniu konferencji przyszedł czas na jej „Miscelanea”, które mo-derowali ks. dr hab. Zdzisław Kropidłowski, dr Arkadiusz Wagner i dr Doro-ta Sidorowicz-Mulak. Obrady rozpoczęła Danuta R. Kawałko (Książnica Zamojska im. Stanisława Kostki Zamoyskiego w Zamościu) referatem Oprawy introligatorskie w księgozbiorze klemensowskim rodziny Zamoyskich . Na księgo-zbiór, obecnie depozyt Biblioteki Narodowej przechowywany w Zamościu, złożyły się książki Akademii Zamojskiej i jej profesorów, druki będące wła-snością ordynatów oraz sukcesywnie nabywane. Ich proweniencje znaczą su-perekslibrisy i ekslibrisy, pieczątki i wpisy rękopiśmienne. Kolekcję uznano za ciekawy, mało dotąd eksploatowany materiał do badań. Następnie Superekslibrisy opatów wągrowieckich na oprawach druków w zaso-bie Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie omówił dr Piotr Pokora (Uniwer-sytet Adama Mickiewicza w Poznaniu). Dotychczas zidentyfikowano i opisa-no około trzysta pięćdziesiąt superekslibrisów – przewiduje się, że ogólna ich liczba sięgnąć może tysiąca. Wśród znaków biskupów, prałatów i profesorów Akademii Lubrańskiego znaleźć można także te należące do opatów i prze-orów cystersów z Wągrowca. Ujawniono niewystępujące dotąd w literaturze superekslibrisy. W referacie Oprawy starodruków z superekslibrisami Książąt Pomorskich i ich konserwacja dr Wojciech Łopuch (Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie) zwrócił uwagę m.in. na fakt, iż dziewięciopolowy herb                                                  2 Więcej informacji na temat wystawy na stronie czasopisma „Spotkania z Zabytkami” Fun-dacji Hereditas, zob. http://www.spotkania-z-zabytkami.pl/aktualnosci/1/535 [dostęp: 12.12.2016]. P i o t r  L e w k o w i c z   [168] Książąt Pomorskich często występuje na oprawach ze znakami książąt bran-denburskich, traktowany tu jako symbol zależności lennych Pomorza wobec Brandenburgii. W dyskusji wyjaśniano, że nie wszystkie plakiety z herbami książęcymi są ich superekslibrisami, ponieważ mogły także znaleźć się na oprawach jako deklaracje ideowe lub polityczne introligatorów. Po przerwie ks. dr Andrzej Kwaśniewski przedstawił Superekslibrisy w Bibliotece Kapituły Kieleckiej – zespół dwunastu wyodrębnionych supereksli-brisów biskupów krakowskich, chełmskich i poznańskich, kanoników i księży kieleckich. Adresy w konwolutach – kilka słów o wybranych zabytkach w zbiorach Mu-zeum Narodowego w Krakowie Moniki Paś z krakowskiego MN to przegląd al-bumów, szkatuł i pudeł przeznaczonych do przechowywania dyplomów i fotografii, mów i wierszy pochwalnych, jakimi obdarowywali Władysława Ludwika Anczyca, Jadwigę Łuszczewską – Deotymę i Józefa Ignacego Kra-szewskiego wierni wielbiciele ich talentów. Zdobione nie tylko technikami introligatorskimi, ale też metalowymi płaskorzeźbami i plakietami, pochodzą z warsztatów Krakowa, Lwowa, Warszawy i Drezna. W wystąpieniu Oprawy introligatorów berlińskich wykonane dla Stadtbiblio t-hek Berlin w zbiorach starych druków Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego  Piotr Lewkowicz (Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego) śledził ślady związków in-troligatorów stołecznych z berlińską Biblioteką Miejską, jakie znaleźć można wśród starych druków BUŁ. Dzięki pieczątkom i etykietom firmowym ziden-tyfikowano oprawy siedmiu warsztatów, które pracowały do roku 1945 dla książnicy berlińskiej. Wypowiedź dr Małgorzaty Pronobis-Gajdzis (Uniwersytet Mikołaja Ko-pernika), zatytułowana Dawni introligatorzy konserwatorami książki. Od kon-serwacji do kreacji w kontekście inwestora i wykonawcy prac , zawierała spostrze-żenia i refleksje autorki dotyczące zmian w charakterze prac introligatorskich i naprawczych – od czasów historycznych po lata współczesne. Materiału dostarczyły biblioteki miejskie, prywatne i zakonne. Konferencję zakończyło sprawozdanie dr Elżbiety Pokorzyńskiej – Pro-jekt Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. »Leksykon oprawoznawczy«. Założenia i cele. Prace nad projektem rozpoczęli jego autorzy, E. Pokorzyńska, M. Pronobis-Gajdzis, A. Wagner po pierwszym spotkaniu oprawoznawczym, podczas którego wszyscy zebrani uzgodnili pilną potrzebę opracowania słow-nika. Obecnie w bazie tematów zebrano około dwóch tysięcy haseł, które sukcesywnie są tłumaczone i opisywane. Realizacja projektu w ramach Naro-dowego Programu Rozwoju Humanistyki w module Tradycja jest planowana na okres od września 2016 do marca 2020 roku. Kontrowersyjna okazała się opinia, podważająca konieczność podjęcia prac nad przygotowaniem własne-I I  O g ó l n o p o l s k a  K o n f e r e n c j a  O p r a w o z n a w c z a…   [169] go tezaurusa i sugerująca poprzestanie na przetłumaczeniu istniejącego już zagranicznego słownika. Ostatecznie zgodzono się ze słusznością podjęcia wysiłku realizacji projektu 1aH 15 03 10 83. Uczestnicy obrad dyskutowali nad koniecznością organizowania warszta-tów lub letnich szkół tegumentologicznych (sprawa często poruszana była pod-czas przerw i w trakcie uroczystej kolacji), które byłyby spotkaniami nie tylko tegumentologów, ale i na przykład bibliotekarzy postawionych wobec koniecz-ności wypełniania pola 563 w rekordzie opisu starych druków. Dr A. Wagner wzywał do cierpliwości, sugerując ograniczenie pól działania na rzecz pracy dokładnej i systematycznej. Słuszność takiej argumentacji nie przekonała jednak wszystkich spośród zgromadzonych, mających swoje racje i potrzeby. Dwa dni obrad podsumowała przewodnicząca Rady Naukowej Konfe-rencji prof. dr hab. Iwona Imańska, która podkreśliła szeroki zakres chrono-logiczny i terytorialny przedstawionych referatów. W wypowiedziach konfe-rencyjnych upatrywano wśród klientów introligatorów najwyższych dostojni-ków państwowych i kościelnych, ale też i zwykłych ludzi. Oprawy zamawiały instytucje administracyjne i miejskie, klasztory i grupy entuzjastów. Zwrócono uwagę na superekslibrisy, znaki firmowe i oprawy pozaksiążkowe, podnie-siono także potrzebę przebadania do tej pory pomijanych zbiorów. Nie sposób pominąć, nawet w krótkim sprawozdaniu, niezwykłej dbało-ści organizatorów o każdy szczegół konferencji: zaproszenia zostały z wielką starannością ręcznie zaadresowane, w zestawach „pamiątkowych” znaleźć można było okolicznościową grafikę autorstwa prof. Piotra Gojowego, boga-to ilustrowany informator Książnicy Kopernikańskiej i wydaną w nakładzie 180 egzemplarzy pracę Sekretarza Naukowego Konferencji (Wagner, 2016). Bibliografia Wagner, Arkadiusz (2016). Prymas Maciej Drzewicki jako bibliofil. W pięćsetlecie pow-stania pierwszego polskiego ekslibrisu . Warszawa–Toruń–Poznań–Drzewica: WBP – Książnica Kopernikańska. 

II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Introligatorzy i ich klienci” (Toruń, 17–18 listopada 2016 r.)

Piotr Lewkowicz

Crossref

Directory of Open Access Journals

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS 
FOLIA LIBRORUM 1 (24), 2017 
ISSN 0860-7435 
Piotr Lewkowicz 
Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego 
e-mail: piotr.lewkowicz@lib.uni.lodz.pl 
II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Intro-
ligatorzy i ich klienci” (Toruń, 17–18 listopada 2016 r.) 
DOI: http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.24.14 
Dzięki współpracy Instytutu Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersy-
tetu Mikołaja Kopernika i Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy 
Kopernikańskiej w Toruniu, w dniach 17–18 listopada 2016 r. odbyła się 
II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza1. Patronami honorowymi spo-
tkania byli ministrowie Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Jarosław Gowin) oraz 
Kultury i Dziedzictwa Narodowego (Piotr Gliński). Konferencji patronowały 
także Towarzystwo Bibliofilów Polskich w Warszawie i Wielkopolskie Towa-
rzystwo Przyjaciół Książki, zaś wydarzenie opieką medialną objął miesięcznik 
„Spotkania z Zabytkami” i bibliofilski rocznik „Akapit”. 
Gości konferencyjnych przywitała Teresa Szymorowska (dyrektor W.B.P. 
– Książnicy Kopernikańskiej, placówki, która użyczyła Konferencji pomiesz-
czeń). Jak przypomniała dyrektor T. Szymorowska, Książnica dysponuje jed-
nym z najstarszych księgozbiorów w Polsce, sięgającym swymi korzeniami 
XVI w., przygarniającym przez stulecia książki z bibliotek instytucji kościel-
nych i miejskich oraz z kolekcji prywatnych. Głos zabrali także przedstawicie-
                                                 
1 I Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Tegumentologis polska dzisiaj” zorganizo-
wana przez Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii UMK i Bibliotekę Uniwersytecką 
w Toruniu odbyła się w dniach 26–27 czerwca 2014 r., zob. Tegumentologia polska dzisiaj, 
red. A. Wagner, Toruń 2015. Informacje organizacyjne na temat II Konferencji, która jest przed-
miotem tego sprawozdania, można znaleźć na stronie: http://www.inibi.umk.pl/introligatorzy/ 
[dostęp: 12.12.2016]. 
[ 
P i o t r  L e w k o w i c z  
 
[164] 
le UMK: prof. dr hab. Ewa Głowacka (dyrektor Instytutu Informacji Nauko-
wej i Bibliologii) oraz prof. dr hab. Stanisław Roszak (dziekan Wydziału Nauk 
Humanistycznych uczelni). W części oficjalnej wyrażono zadowolenie z bli-
skiej współpracy toruńskich instytucji książki oraz z faktu przybycia z całej 
Polski licznego grona osób zainteresowanych tegumentologią. Zaznaczyć na-
leży, że w spotkaniu wzięło udział blisko sześćdziesięcioro specjalistów, re-
prezentujących rozmaite profesje: archeologię, bibliotekoznawstwo, historię, 
historię sztuki, a także pracujących jako archiwiści, bibliotekarze, konserwato-
rzy sztuki, muzealnicy. 
Pierwszego dnia konferencji organizatorzy zebrali wystąpienia ściśle  
odpowiadające celom i założeniom, określonym w materiałach przedkonfen-
cyjnych. Obrady „Introligatorzy i ich klienci” podzielono na cztery części, 
które kolejno poprowadzili: dyr. Teresa Szymorowska, prof. dr hab. Grażyna 
Gzella i prof. dr hab. Jacek Gzella, prof. dr hab. Ryszard Mączyński oraz 
prof. dr hab. Iwona Imańska. 
Sesję pierwszą rozpoczęła dr Dorota Sidorowicz-Mulak (Biblioteka Za-
kładu Narodowego im. Ossolińskich) referatem zatytułowanym Późnogotyckie 
oprawy Mistrza Drobnych Tłoków dla klasztorów bernardyńskich  położonych na 
terenach południowo-wschodniej Polski. Autorka, zaintrygowana zbliżonymi do 
kwadratu kształtami niektórych inkunabułów ossolińskich, wyodrębniła je, 
ustaliła proweniencje (bernardyńskie), zbadała budowę i podobieństwa 
w zdobieniu opraw. Spośród hipotez, które postawiła, najwięcej kontrowersji 
wywołało uzależnienie kształtu opraw od cech architektury klasztorów ber-
nardyńskich. 
Ewa Chlebus (Biblioteka Elbląska im. C. Norwida) w wystąpieniu 
pt. Śladami introligatorstwa warmińskiego. Późnogotycki warsztat z Lidzbarka 
i jego dorobek scharakteryzowała technikę wykonania opraw, sposób ich zdo-
bienia oraz stosowane materiały i przypuszczalne źródła pochodzenia wypo-
sażenia warsztatu. Szczególne zainteresowanie obradujących wzbudziły, wy-
wołując komentarze, tłoki z herbami elektorów saskich, silnie obecnych 
w polityce i kulturze (mecenat) Warmii początku XVI wieku. 
«Kapituła zleca oprawę ksiąg» – analiza rachunków i innych dokumentów ka-
pituły katedralnej we Włocławku w poszukiwaniu opłat za usługi introligatorskie 
w latach 1492–1863 to referat dr Bernadety Iwańskiej-Cieślik (Uniwersytet 
Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy). Autorka poddała analizie księgi  
rachunkowe, akta posiedzeń i wizytacji oraz katalogi książek Kapituły. Odna-
leziono 176 wzmianek o zleceniach prac introligatorskich, dających wyobra-
żenie o ich zakresie, wykonawcach i kosztach. 
Po dyskusji i przerwie drugą część obrad dnia pierwszego rozpoczął dyrek-
tor Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Stargardzie, dr hab. Marcin 
I I  O g ó l n o p o l s k a  K o n f e r e n c j a  O p r a w o z n a w c z a…  
 
[165] 
Majewski, który w wystąpieniu Wstęp do badań nad zachodniopomorskimi warsz-
tatami introligatorskimi okresu renesansu  ukazał i przedstawił ocenę dostępnych 
źródeł archiwalnych i drukowanych pomocnych w zgłębianiu tytułowego 
problemu. Szczególnie uwydatnione zostało znaczenie szczecińskiej Książnicy 
Pomorskiej, której zbiory dostarczają bogatego wyboru opraw szesnasto-
wiecznych. 
Dwa warsztaty krakowskie, pracujące dla urzędników i duchownych sku-
pionych na dworze Zygmunta Starego, przedstawił dr Arkadiusz Wagner 
(Uniwersytet Mikołaja Kopernika) w referacie Introligatorzy elit. O działalności 
Stanisława z Białej i Macieja z Przasnysza vel Mistrza Główek Anielskich . 
Z usług warsztatów korzystali najznamienitsi w czasach zygmuntowskich 
zbieracze książek, na których zamówienia powstawały oprawy o silnych 
wpływach włoskiego renesansu, wykonywane na wzór wyrobów napływają-
cych z Włoch, a także jako wynik praktyk czeladniczych odbywanych w Italii. 
Radosław Franczak (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) poddał 
analizie Oprawy starodruków z monogramem ML w zbiorach Archiwum Diecezja l-
nego w Gnieźnie. Wyodrębniono szesnaście opraw oznaczonych monogramem, 
dodając cztery o dużym podobieństwie użytych narzędzi zdobniczych. Działal-
ność introligatora datuje się na lata 30. i 40. XVI wieku, natomiast proweniencje 
książek wskazują na wielkopolskie instytucje kościelne i osoby duchowne. 
Związki Łukasza ze Lwowa OP z krakowskim warsztatem introligatorskim 
Jerzego Moellera przedstawiła Katarzyna Płaszczyńska-Herman (Uniwersytet Ja-
gielloński w Krakowie), ustalając na podstawie superekslibrisów i wpisów rękopi-
śmiennych właściciela czternastu tomów i łącząc ich oprawy datowane na lata 
1543–1569 z warsztatami Jerzego Moellera i Dawida Pileckiego. 
Trzecią część bloku „Introligatorzy i ich klienci” otworzył Michał Murasz-
ko z poznańskiego (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) wystąpie-
niem Oprawy trzech ksiąg opata trzemeszeńskiego Aleksandra Mielińskiego  – cha-
rakterystycznymi dla siebie precyzyjnymi opisami dekoracji opraw, motywów 
radełek i tłoków, symboliki plakiet. 
Dr Sebastian Dudzik (Uniwersytet Mikołaja Kopernika) omawiając 
Oprawy ksiąg dla biskupa Hieronima Rozrażewskiego skoncentrował się na 
gdańskich zamówieniach hierarchy, odnalezionych wśród jego dokumentów 
i korespondencji. 
Z referatem Oprawy z księgozbioru profesora Akademii Krakowskiej Jana 
Musceniusza wystąpiła Marianna Czapnik (Biblioteka Uniwersytecka w War-
szawie). Książki tego astronoma i teologa, rektora Akademii w drugiej poło-
wie XVI wieku, odnaleziono w zbiorach BUW (81 tyt. w 70 wol.). Ich oprawy 
powstały prawdopodobnie w Krakowie, na co wskazują wykonanie, materiały 
oraz włoska i kontrreformacyjna stylistyka dekoracji. 
P i o t r  L e w k o w i c z  
 
[166] 
Opracowanie Oprawy książek z biblioteki Henryka Strobanda  Krystyny 
Wyszomirskiej z WBP – Książnicy Kopernikańskiej – nieobecnej z powodu 
choroby – odczytał dr A. Wagner. Zaprezentowano sylwetkę wieloletniego 
burmistrza Torunia, któremu miasto zawdzięcza nie tylko nadanie tutejszemu 
gimnazjum statusu akademickiego, ale również wiele budowli (ratusz, mury 
miejskie, browar). Kupione przez niego oprawione już książki opatrywano 
wtórnym znakiem własnościowym. Oprawy własne zamawiał Stroband 
w Świdnicy, Gdańsku, Poznaniu i Toruniu, a okoliczności związane z naby-
ciem druków przedstawiał w notach rękopiśmiennych. 
Sesję poobiednią podjął ks. dr hab. Zdzisław Kropidłowski (Uniwersytet 
Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy) referatem Piekarze gdańscy klientami 
introligatorów w XVIII wieku. Przebadano dokumenty cechu, które potwier-
dziły oprawę ksiąg uchwał i recesów, protokołów i rachunków, a także kroni-
ki cechu z lat 70. XVIII wieku. 
Różny od oprawy książek, a również obecny w praktyce introligatorskiej 
aspekt działalności – oprawę dzieł graficznych i wykonywanie tek do ich 
przechowywania – omówiła Katarzyna Garczewska-Semka (Biblioteka Naro-
dowa w Warszawie) w wystąpieniu Michał Tuchowicz i Fabryka introligatorska 
w Wilanowie Aleksandra Potockiego. Wypowiedź ta, w której Autorka scharak-
teryzowała technikę naklejania grafik na papier i sposoby zdobienia plansz, 
skłoniła obecnych do podjęcia dyskusji na temat oprawy i ochrony prac gra-
ficznych, zdjęć i dyplomów. 
Dr Elżbieta Pokorzyńska (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgosz-
czy) w referacie Proximus. O kilku szczególnie bliskich związkach introligatorów 
z ich klientami w XIX i XX w. ukazała tytułowe relacje oparte na zależno-
ściach ekonomiczno-towarzyskich, jak prace wykonywane przez Stanisława 
Chyłę dla Franciszka Moskwy z Rzeszowa, masarza, który w czasie II wojny 
światowej odkrył w sobie pasję bibliofilską. Prelegentka omówiła także, odwo-
łujące się do powiązań rodzinnych, oprawy wykonane przez Zofię Dębicką dla 
męża Zdzisława, autora pracy Książka i człowiek (Warszawa, 1916) oraz opra-
wy żony Henryka Szeryńskiego, prawnika, bibliofila, współzałożyciela Towa-
rzystwa Miłośników Ekslibrisów w Warszawie dla jego zbiorów. 
W oczekiwaniu cennych zleceń – pisarze hipoteczni w Płocku jako klienci Jana 
Ludwika Woźniakowskiego i Ireny Woźniakowskiej  to tytuł wystąpienia Marka 
Wojciechowskiego z Płocka, mówiącego o wytwarzanych w Warszawie formu-
larzach ksiąg hipotecznych, których odbiorcą był sąd płocki. 
Dyskusja podsumowująca czwartą część obrad zamknęła merytoryczny 
blok pierwszego dnia konferencji, nie wyczerpała jednak ustalonego programu. 
Wydarzeniem samym w sobie stała się wystawa Cymelia Książnicy Kopernikań-
skiej, której kuratorem była Krystyna Wyszomirska (kierownik Działu Zbio-
I I  O g ó l n o p o l s k a  K o n f e r e n c j a  O p r a w o z n a w c z a…  
 
[167] 
rów Specjalnych WBP – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu). Dzięki wy-
stawie uczestnicy konferencji zobaczyć mogli rękopisy pergaminowe i papie-
rowe, m.in. iluminowany manuskrypt z biblioteki króla Węgier Macieja Kor-
wina, ręcznie zdobione inkunabuły, pierwodruk De revolutionibus (Norym-
berga, 1543), wytłoczony przez Stanisława Worffschauffla pierwszy druk  
toruński (1569), tomy najstarszego (1586–1588) europejskiego czasopisma 
pedagogicznego „Institutionis Literatæ” wydawanego w Toruniu. Wystawiono 
oprawy: gotycką, średniowieczną kopertową zapinaną na metalową sprzączkę, 
zespół opraw z księgozbioru Henryka Strobanda. Nad gablotami górował 
globus nieba Gerarda Merkatora (1551). Całość uzupełniały dwie szafy 
z oprawami dziewiętnastowiecznymi (m.in. haftowana i koralikowa)2. 
Po przerwie, już w pomieszczeniach hotelu Mercure, odbył się koncert re-
nesansowej i barokowej muzyki europejskiej w wykonaniu Agnieszki Witki, 
sopranistki i akompaniującego jej na dawnych strunowych instrumentach 
szarpanych Tomasza Kurjaty. Po gorąco przyjętym koncercie odbyła się uro-
czysta kolacja. 
W drugim dniu konferencji przyszedł czas na jej „Miscelanea”, które mo-
derowali ks. dr hab. Zdzisław Kropidłowski, dr Arkadiusz Wagner i dr Doro-
ta Sidorowicz-Mulak. Obrady rozpoczęła Danuta R. Kawałko (Książnica 
Zamojska im. Stanisława Kostki Zamoyskiego w Zamościu) referatem Oprawy 
introligatorskie w księgozbiorze klemensowskim rodziny Zamoyskich . Na księgo-
zbiór, obecnie depozyt Biblioteki Narodowej przechowywany w Zamościu, 
złożyły się książki Akademii Zamojskiej i jej profesorów, druki będące wła-
snością ordynatów oraz sukcesywnie nabywane. Ich proweniencje znaczą su-
perekslibrisy i ekslibrisy, pieczątki i wpisy rękopiśmienne. Kolekcję uznano za 
ciekawy, mało dotąd eksploatowany materiał do badań. 
Następnie Superekslibrisy opatów wągrowieckich na oprawach druków w zaso-
bie Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie omówił dr Piotr Pokora (Uniwer-
sytet Adama Mickiewicza w Poznaniu). Dotychczas zidentyfikowano i opisa-
no około trzysta pięćdziesiąt superekslibrisów – przewiduje się, że ogólna ich 
liczba sięgnąć może tysiąca. Wśród znaków biskupów, prałatów i profesorów 
Akademii Lubrańskiego znaleźć można także te należące do opatów i prze-
orów cystersów z Wągrowca. Ujawniono niewystępujące dotąd w literaturze 
superekslibrisy. 
W referacie Oprawy starodruków z superekslibrisami Książąt Pomorskich 
i ich konserwacja dr Wojciech Łopuch (Książnica Pomorska im. Stanisława 
Staszica w Szczecinie) zwrócił uwagę m.in. na fakt, iż dziewięciopolowy herb 
                                                 
2 Więcej informacji na temat wystawy na stronie czasopisma „Spotkania z Zabytkami” Fun-
dacji Hereditas, zob. http://www.spotkania-z-zabytkami.pl/aktualnosci/1/535 [dostęp: 
12.12.2016]. 
P i o t r  L e w k o w i c z  
 
[168] 
Książąt Pomorskich często występuje na oprawach ze znakami książąt bran-
denburskich, traktowany tu jako symbol zależności lennych Pomorza wobec 
Brandenburgii. W dyskusji wyjaśniano, że nie wszystkie plakiety z herbami 
książęcymi są ich superekslibrisami, ponieważ mogły także znaleźć się na 
oprawach jako deklaracje ideowe lub polityczne introligatorów. 
Po przerwie ks. dr Andrzej Kwaśniewski przedstawił Superekslibrisy 
w Bibliotece Kapituły Kieleckiej – zespół dwunastu wyodrębnionych supereksli-
brisów biskupów krakowskich, chełmskich i poznańskich, kanoników i księży 
kieleckich. 
Adresy w konwolutach – kilka słów o wybranych zabytkach w zbiorach Mu-
zeum Narodowego w Krakowie Moniki Paś z krakowskiego MN to przegląd al-
bumów, szkatuł i pudeł przeznaczonych do przechowywania dyplomów 
i fotografii, mów i wierszy pochwalnych, jakimi obdarowywali Władysława 
Ludwika Anczyca, Jadwigę Łuszczewską – Deotymę i Józefa Ignacego Kra-
szewskiego wierni wielbiciele ich talentów. Zdobione nie tylko technikami 
introligatorskimi, ale też metalowymi płaskorzeźbami i plakietami, pochodzą 
z warsztatów Krakowa, Lwowa, Warszawy i Drezna. 
W wystąpieniu Oprawy introligatorów berlińskich wykonane dla Stadtbiblio t-
hek Berlin w zbiorach starych druków Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego  Piotr 
Lewkowicz (Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego) śledził ślady związków in-
troligatorów stołecznych z berlińską Biblioteką Miejską, jakie znaleźć można 
wśród starych druków BUŁ. Dzięki pieczątkom i etykietom firmowym ziden-
tyfikowano oprawy siedmiu warsztatów, które pracowały do roku 1945 dla 
książnicy berlińskiej. 
Wypowiedź dr Małgorzaty Pronobis-Gajdzis (Uniwersytet Mikołaja Ko-
pernika), zatytułowana Dawni introligatorzy konserwatorami książki. Od kon-
serwacji do kreacji w kontekście inwestora i wykonawcy prac , zawierała spostrze-
żenia i refleksje autorki dotyczące zmian w charakterze prac introligatorskich 
i naprawczych – od czasów historycznych po lata współczesne. Materiału 
dostarczyły biblioteki miejskie, prywatne i zakonne. 
Konferencję zakończyło sprawozdanie dr Elżbiety Pokorzyńskiej – Pro-
jekt Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. »Leksykon oprawoznawczy«. 
Założenia i cele. Prace nad projektem rozpoczęli jego autorzy, E. Pokorzyńska, 
M. Pronobis-Gajdzis, A. Wagner po pierwszym spotkaniu oprawoznawczym, 
podczas którego wszyscy zebrani uzgodnili pilną potrzebę opracowania słow-
nika. Obecnie w bazie tematów zebrano około dwóch tysięcy haseł, które 
sukcesywnie są tłumaczone i opisywane. Realizacja projektu w ramach Naro-
dowego Programu Rozwoju Humanistyki w module Tradycja jest planowana 
na okres od września 2016 do marca 2020 roku. Kontrowersyjna okazała się 
opinia, podważająca konieczność podjęcia prac nad przygotowaniem własne-
I I  O g ó l n o p o l s k a  K o n f e r e n c j a  O p r a w o z n a w c z a…  
 
[169] 
go tezaurusa i sugerująca poprzestanie na przetłumaczeniu istniejącego już 
zagranicznego słownika. Ostatecznie zgodzono się ze słusznością podjęcia 
wysiłku realizacji projektu 1aH 15 03 10 83. 
Uczestnicy obrad dyskutowali nad koniecznością organizowania warszta-
tów lub letnich szkół tegumentologicznych (sprawa często poruszana była pod-
czas przerw i w trakcie uroczystej kolacji), które byłyby spotkaniami nie tylko 
tegumentologów, ale i na przykład bibliotekarzy postawionych wobec koniecz-
ności wypełniania pola 563 w rekordzie opisu starych druków. Dr A. Wagner 
wzywał do cierpliwości, sugerując ograniczenie pól działania na rzecz pracy 
dokładnej i systematycznej. Słuszność takiej argumentacji nie przekonała jednak 
wszystkich spośród zgromadzonych, mających swoje racje i potrzeby. 
Dwa dni obrad podsumowała przewodnicząca Rady Naukowej Konfe-
rencji prof. dr hab. Iwona Imańska, która podkreśliła szeroki zakres chrono-
logiczny i terytorialny przedstawionych referatów. W wypowiedziach konfe-
rencyjnych upatrywano wśród klientów introligatorów najwyższych dostojni-
ków państwowych i kościelnych, ale też i zwykłych ludzi. Oprawy zamawiały 
instytucje administracyjne i miejskie, klasztory i grupy entuzjastów. Zwrócono 
uwagę na superekslibrisy, znaki firmowe i oprawy pozaksiążkowe, podnie-
siono także potrzebę przebadania do tej pory pomijanych zbiorów. 
Nie sposób pominąć, nawet w krótkim sprawozdaniu, niezwykłej dbało-
ści organizatorów o każdy szczegół konferencji: zaproszenia zostały z wielką 
starannością ręcznie zaadresowane, w zestawach „pamiątkowych” znaleźć 
można było okolicznościową grafikę autorstwa prof. Piotra Gojowego, boga-
to ilustrowany informator Książnicy Kopernikańskiej i wydaną w nakładzie 
180 egzemplarzy pracę Sekretarza Naukowego Konferencji (Wagner, 2016). 
Bibliografia 
Wagner, Arkadiusz (2016). Prymas Maciej Drzewicki jako bibliofil. W pięćsetlecie pow-
stania pierwszego polskiego ekslibrisu . Warszawa–Toruń–Poznań–Drzewica: WBP 
– Książnica Kopernikańska. 


Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://czasopisma.uni.lodz.pl/librorum/article/download/2067/1690

II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Introligatorzy i ich klienci” (Toruń, 17–18 listopada 2016 r.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

II Ogólnopolska Konferencja Oprawoznawcza „Introligatorzy i ich klienci” (Toruń, 17–18 listopada 2016 r.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Directory of Open Access Journals

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w