Dmochowska-Dudek, Karolina

Tobiasz-Lis, Paulina

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Masłomęcz to niewielka wieś położona na Lubelszczyźnie, a dokład-niej w Kotlinie Hrubieszowskiej – niedaleko Hrubieszowa i 8 km od granicy z Ukrainą. Podróż do Masłomęcza jest zaskakująca. Wspa-niałe walory przyrodnicze i bogata historia mijanych po drodze wsi zapowiadają możliwość doświadczania atmosfery ziemi Hrubie-szowskiej znanej z licznie występujących tu pałaców i dworków, ko-ściołów i kapliczek, kopców i kurhanów – doskonale zachowanych w typowo rolniczym krajobrazie, gdzie rzeki Bug i Huczwa przecina-ją jedne z najżyźniejszych ziem w Polsce… Tymczasem pierwsze chwile w Masłomęczu zdają się na tym tle roz-czarowywać. Niewielka miejscowość z perspektywy liczby miesz-kańców, których jest tutaj około 400, przestrzennie jest mocno rozproszona – stanowi zespół luźno rozrzuconych kolonii. W krajo-brazie Masłomęcza trudno zatem szukać zwartej sylwety wsi, bra-kuje również charakterystycznych obiektów. Widoki zdominowane są przez rozciągające się po horyzont pola, gdzieniegdzie w oddali dostrzec można las, a gospodarstwa są niczym wyspy w tym rolni-czym bezkresie. Z Masłomęcza nad Bug też jest kilka kilometrów, więc w samej wsi nie ma infrastruktury dającej możliwość korzysta-nia z walorów rzeki (kajakarstwo, wędkowanie). Ot, typowa wieś rolnicza… jakich wiele. O dawnej świetności wsi świadczy jedynie zachowany częściowo układ dróg i łanów. Po dawnym folwarku, do którego należał Masłomęcz i pobliski Czerniczynek, pounickiej cer-kwi filialnej, szkole początkowej i wiatraku, które jeszcze w XIX i na początku XX wieku dowodziły rangi miejscowości1, nie pozostały już żadne ślady – ani w przestrzeni, ani w pamięci mieszkańców, którzy na te tereny w dużej części napłynęli po II wojnie światowej. Złożony zespół czynników – głównie o charakterze politycznym, hi-storycznym i demograficznym odcisnął piętno na obecnym kształ-cie Ziemi Hrubieszowskiej, a tym samym Masłomęcza. Niegdyś wielokulturowa społeczność złożona z Rusinów, Polaków i Żydów w czasie wojny i w okresie powojennym podlegała wielu proce-som zmieniającym jej strukturę. Do najważniejszych z nich należały m.in. przesiedlenia Ukraińców z Polski do Ukraińskiej SRR w latach 1 Na podstawie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów sło-wiańskich. T. 6, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880–1914.„Drużyna Gotów”  – MasłomęczPaulina  Tobiasz-LisKarolina  Dmochowska- -DudekUniwersytet Łódzkihttp://dx.doi.org/10.18778/8088-426-7.09681945–1946 i akcja „Wisła” w 1947 r. oraz osadnictwo lud-ności polskiej repatriowanej z ZSRR w latach 1944–1948 i później w latach 50. XX w.2. I to właśnie domy powojen-nych „nasiedleńców” – każdy niewielki, murowany z czer-wonej cegły, według tego sa-mego projektu, z sadem, otoczony hektarami pól bez ogrodzeń i gdzieniegdzie tylko ze śródpolnymi zadrze-wie-niami wskazującymi gdzie kończy się, a gdzie zaczyna kolejne gospodarstwo – stanowią o krajobrazie i podstawowej funkcji Masłomęcza. Przez wiele powojennych lat rolnictwo, a szczególnie uprawa buraków cukrowych były głównym zajęciem Masłomęczan, którzy nie zdawali sobie sprawy z tajemnicy jaką kryła uprawiana przez nich ziemia. Wielki zwrot w życiu Masło-męcza nastąpił w 1977 roku, kiedy uparty z natury arche-olog, wówczas magister, dziś profesor Andrzej Kokowski, przekonał kolegów by rozpo-cząć wykopaliska na ternie Kotliny Hrubieszowskiej. Po dokładnej analizie śladów starożytnych Gotów w różnych fragmentach Europy był pe-wien, że mogli oni w swej wę-drówce zatrzymać się właśnie tutaj. Przypuszczenia okazały się bardzo trafne. Podczas wy-kopalisk prowadzonych w latach 1977–2002 odkryto zespół osad i cmentarzysk Gotów z II–IV w. n.e., którzy wędrując z północy naszego kontynentu osiedlili się w Kotlinie Hrubieszowskiej oferującej dogodne warunki przyrodnicze i tutaj rozwijali swoją potęgę militarną i handlo-wą. Szacuje się, że Masłomęcz zamieszkiwało wówczas około 2000 osób, dlatego miejscowość określono mianem stolicy gockiej społeczności.Początkowo nieufni wobec „obcych” mieszkańcy Masłomęcza powoli oswajali się z  coroczną obecnością archeologów. Ich praca – najpierw nowe, niecodzienne wydarzenie –  z czasem wpisała się na stałe w rytm życia miejscowości dyktowany dotychczas cyklem przyrody i prac w rolnictwie. Andrzej Kokowski w swoich książkach wspomina niezwykłe relacje jakie zawią-zały się pomiędzy mieszkańcami i archeologami w tym miejscu3. Ludzie podglądali, pomagali, gospodynie piekły chleby, smażyły całe patelnie jajecznicy, a Pani Zofia Mazur, czyli „Babcia 2 Szerzej: A. Gawryszewski, Ludność Polski w XX wieku, Monografie IPiGZ PAN, 5, 2005.3 A. Kokowski, Gocka duma Masłomęcza. Archeologiczne dziedzictwo regionu hrubieszowskiego, Muzeum im. K. St. Staszica w Hrubieszowie, Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, Masłomęckie Stowarzyszenie „Wioska Gotów”, Masłomęcz–Hrubieszów–Lublin, 2014.Fot. 1. Zbiory buraków cukrowych w Masłomęczu (aut. P. Tobiasz-Lis)Fot. 2. Przykład domu „nasiedleńców” w Masłomęczu  (aut. P. Tobiasz-Lis)69Mazurowa”, której pole okazało się rozciągać na największym cmentarzysku Gotów w oko-licy, zasłynęła w świecie archeologów dzięki wskazówce aby wykopane kości zawijać w li-ście buraków co zapobiegało ich kruszeniu się. Z czasem, każdy sezon wykopalisk kończył się wspólną biesiadą archeologów i lokalnej społeczności. Ta tradycja jest kontynuowana, a Biesiada Archeologiczna jest w tej chwili naj-ważniejszą cykliczną imprezą organizowaną w Masłomęczu przez Stowarzyszenie Wioska Gotów. Stowarzyszenie formalnie zawiązało się w 2010 roku, chociaż lokalna społeczność zaczęła angażować się w rekonstrukcję i popu-laryzację kulturowo-historycznego dziedzictwa regionu już w 2002 roku – w odpowiedzi na zakończenie trwających 25 lat wykopalisk. Tak zakończenie wykopalisk w Masłomęczu wspo-mina A. Kokowski4: „(…) Była wielka, wspaniała, barwna, wzruszająca uroczystość.  Były setki gości z całego świata. Wiwaty, radość, nieoczekiwane spotkania  po latach, niezapomniany smak «masłomęckiej» i… niepewność. Co będzie dalej.”Dla mieszkańców wsi, przyzwyczajonych do stałej obecności archeologów, mediów, gości za-interesowanych antyczną historią regionu, zakończenie prowadzonych przez ćwierć wieku wykopalisk było jak odcięcie tlenu, energii, która napędzała każdego roku życie miejscowo-ści. Całe pokolenie Masłomęczan wychowało się w towarzystwie prowadzonych tutaj badań. W efekcie powstało partnerstwo mieszkańców, organizacji pozarządowych i władz w postaci Lokalnej Grupy Działania: Stowarzyszenie Hrubieszowskie „Lepsze Jutro”, która opracowała plan turystycznego wykorzystania dziedzictwa historyczno-kulturowego Gotów. W 2006 roku w Masłomęczu stanęła drewniana chata kryta strzechą, wierna rekonstrukcja w skali 1:2 chaty gockiej z III–IV wieku, która dała początek późniejszemu skansenowi – Wio-sce Gotów. Podjęto szeroko zakrojoną współ-pracę z placówkami naukowymi aby dokładnie odtworzyć obraz dawnej przeszłości regionu. W 2008 roku przy wsparciu młodych archeolo-gów – Bartłomieja Barteckiego i Anny Hyrcha-ły, uczniów Profesora Kokowskiego, przyjętych do pracy w hrubieszowskim muzeum, powsta-ła Drużyna Gotów. Obecnie drużyna zrzesza około 30 osób w różnym wieku, które po se-rii szkoleń z profesjonalistami – doświadczo-nymi rzemieślnikami, rekonstruktorami i pod merytoryczną opieką pracowników muzeum, z archeologiczną wiernością odtwarzają rze-miosło, życie codzienne, rytuały i sztukę walki plemienia. Miesiące zaangażowania i ciężkiej 4 A. Kokowski, Gocka duma Masłomęcza. Archeologiczne dziedzictwo regionu hrubieszowskiego, Muzeum im. K. St. Staszica w Hrubieszowie, Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, Masłomęckie Stowarzyszenie „Wioska Go-tów”, Masłomęcz–Hrubieszów–Lublin, 2014, s. 144.Fot. 3. Kronika wsi prowadzona przez Koło Gospodyń Wiejskich w Masłomęczu dokumentująca  m.in. wykopaliska archeologiczne  (aut. P. Tobiasz-Lis)Fot. 4. Rekonstrukcja tradycyjnego budownictwa w Wiosce Gotów (aut. P. Tobiasz-Lis)70pracy lokalnej społeczności zrzeszonej w wówczas jeszcze nieformalnej grupie gockiej, zaczęły przynosić widoczne i wymierne efekty. Lokalna społeczna inicjatywa została zauważona przez media, są-siednie samorządy i stała się swego rodzaju wizytówką re-gionu hrubieszowskiego. W 2009 roku do Masłomęcza przyjechali przedstawiciele Pol-sko-Szwajcarskiego Funduszu Współpracy, a Masłomęccy Goci poczęstowali gości pęczakiem z mięsem. Gmina Hrubieszów na realizację programu „Od wizji do nowoczesnego za-rządzania regionem Gotania”, którego celem jest stworze-nie turystycznej marki całego regionu i aktywizacja ekono-miczna mieszańców otrzymała około 13 mln zł. Ponieważ pro-jekt finansowany był w szwaj-carskiej walucie, Masłomęccy Goci byli jednymi z nielicznych osób w Polsce, którzy mo-gli cieszyć się ze zmian kursu franka w ostatnich latach. Wszystkie podprojekty udało się zrealizować, a środków na nic nie zabrakło. Bartłomiej Bartecki podkreśla, że dotych-czasowe inicjatywy przełożyły się na wzrost społecznej świa-domości, kształtowanie re-gionalnej tożsamości – „kogo nie zapytać w regionie hru-bieszowskim o Gotów, to coś wie”. Nie bez znaczenia są takie działania jak stworzenie w szkołach specjalnego programu nauczania o najstarszych dziejach regionu, czy organizowanie konkursów wiedzy na temat kultury Gotów, które kształtują nowe pokolenia entuzjastów archeologii, podtrzymują świado-mość o wynikach wykopalisk w Masłomęczu i okolicznych miejscowościach, wreszcie budują poczucie dumy z miejsca swojego pochodzenia.Wioska Gotów, stanowi obecnie najszybciej rozwijający się obiekt na turystycznej mapie powiatu hrubieszowskiego. Jej organizatorem jest Gmina Hrubieszów, opiekę merytoryczną sprawuje Muzeum im. ks. St. Staszica w Hrubieszowie, a patronat naukowy Instytut Arche-ologii UMCS w Lublinie. Warsztaty i pokazy dawnych rzemiosł przygotowuje Masłomęckie Stowarzyszenie Wioska Gotów. W skansenie zrekonstruowano kilka obiektów (chatę gocką, Fot. 5. Masłomęccy Goci w natarciu (aut. P. Tobiasz-Lis)Fot. 6. Logo projektu Gotania (aut. P. Tobiasz-Lis)71półziemiankę, chatę tkacz-ki, chatę wojownika-kupca, zagrodę garncarza), według różnych technik budowlanych z okresu rzymskiego. Słu-żą one jako tło nie tylko dla cyklicznych imprez plene-rowych, ale także do prowa-dzonych tutaj żywych lekcji historii, w trakcie których re-alizowane są pokazy i warsz-taty dawnych rzemiosł, poka-zy walk, prezentacja dawnej kuchni. Wioska Gotów jest podstawo-wym elementem generującym zorganizowany ruch turystycz-ny do Masłomęcza i ważnym czynnikiem kreowania rozwoju wielofunkcyjnego wsi. Skansen stale się rozwija, wypełnia nowymi obiektami i wydarzeniami, jest niezwykłym przykładem oddolnych działań i aktywizacji społecznej mieszkańców wsi. Wioska Gotów jest czynna od maja do końca października. Tak, jak wedle chłopskiej tradycji od świętego Marcina aż po Mat-ki Boskiej Roztwornej, Matka Ziemia miała odpoczywać i spać po wydaniu przez siebie plonów, na wsi nie prowadzono prac polowych, a kobiety w domach wspólnie darły pierze, przędły, tak i po każdym sezonie odpoczywa Wioska Gotów. Masłomęccy Goci zimą myślą o nowych przedsięwzięciach, planują rekonstrukcję kolejnych obiektów, uczestniczą w warsztatach, ko-biety szyją stroje, robią ozdoby.Mieszkańcy utożsamiają się z funkcjonującym tutaj 1700 lat temu plemieniem Gotów. Sami określają siebie Gotami. Najstarsza Gotka w drużynie ma ponad 70 lat, najmłodszy Got – kilka:„A skąd wiadomo, czy ja nie mam w sobie krwi gockiej? Tak się mieszały  te kultury i ludzie… A poza tym, to sprawa duchowa. Goci to jak rodzina.  Tyle razy o nich opowiadam, że czuję, jakby oni byli przy mnie”. Kobiety w Masłomęczu zrze-szone w Kole Gospodyń Wiej-skich mają dwa oficjalne stroje – ten współczesny, w którym podczas naszej wizyty przyjęły nas częstując ciastem i kawą, i obowiązkowo strój gocki (uszyty tradycyjnymi metodami Fot. 7. Gotka wytwarzająca przędzę (aut. P. Tobiasz-Lis)Fot. 9. Tradycyjne Gockie rękodzieło  (aut. P. Tobiasz-Lis)72z wykorzystaniem naturalnych materiałów), w którym na zakończenie poczęstowały pęcza-kiem z mięsem i tradycyjnie upieczoną rybą – niestety nie łowioną w Bugu, ale i na to odpo-wiednie plany już są. Zresztą zapachy i smaki Masłomęcza są nie do przecenienia… zarówno te związane z odkrywaniem na nowo tradycyjnych gockich receptur, jak i te przekazywane z pokolenia na pokolenie przez mieszkanki Masłomęcza. W kilku gospodarstwach agrotury-stycznych działających we wsi można zakupić i skosztować domowych przetworów przygoto-wanych z lokalnych produktów. Kolorem i smakiem zachwycają warzywa, grzyby, owoce, soki, miody i nalewki oferowane w bardzo przystępnych cenach. W masłomeckim sklepie zlokalizo-wanym w sąsiedztwie Wioski Gotów zakupić również można kilka gatunków piwa gockiego, na którego etykietach widnieje rysunek gockiej chaty i symbol Gotanii.   Bycie w Masłomęczu nie polega na podążaniu wyznaczonym szlakiem – od punktu do punk-tu, pomimo że takie punkty we wsi można zlokalizować. Jest przecież stara lipa na skraju wsi z miejscem odpoczynku, jest nieużytkowany od końca II wojny światowej cmentarz – założony w XIX wieku (naj-pierw grekokatolicki, później prawosławny, stanowiący sym-bol dawnej wielokulturowości charakterystycznej dla obsza-rów pogranicza), są poroz-rzucane po okolicy gospodar-stwa z zachowaną tradycyjną drewnianą zabudową, jest „pole Mazurów”, pod którym gdzieś w oddali – pod lasem – znaleziono gockie cmenta-rzysko pełne poćwiartowa-nych zwłok, któremu poświę-cono kilkaset publikacji, jest wreszcie Wioska Gotów… By-cie w Masłomęczu nie polega też tylko na wizycie w wiosce tematycznej. Bycie w Ma-słomęczu to doświadczenie miejsca jako całości – poprzez zrozumienie powiązań mię-dzy przyrodą a człowiekiem i sprzężeń jakie między nimi zachodzą. Wiedza o historii tego miejsca – zarówno staro-żytnej, jak i tej nieco nam bliż-szej pozwala zrozumieć dlaczego dziś w centrum Masłomęcza stoją zrekonstruowane chaty Gotów, którzy w drodze do Skandynawii osiedlili się na kilkaset lat na żyznych ziemiach obec-nej Hrubieszczyzny i skąd w krajobrazie wsi te podobne do siebie parterowe domy porozrzuca-ne wśród pól. W doświadczaniu miejsca ważne jest także obcowanie z lokalną społecznością – Drużyną, która swoją tożsamość buduje odwołując się niejako do tradycji i dokonań dawnych plemion germańskich – Gotów. Fot. 10. Wędzone ryby i mięso przygotowane przez masłomęckie Gotki  (aut. P. Tobiasz-Lis)Fot. 11. Oferta masłomęckich przetworów (aut. P. Tobiasz-Lis)73***Goci są ważni dla Masłomęcza. Wokół wioski ukształtowało się nowe centrum wsi, którego wcześniej nie było ze względu na rozproszony charakter osady, a wokół kultury Gotów wykry-stalizowała się nowa tożsamość miejscowości. Poprzez aktywność społeczności lokalnej skon-centrowaną na rekonstrukcji dziedzictwa historyczno-kulturowego wsi, budują się więzi z re-gionem, a także więzi lokalne, zniszczone w okresie II wojny światowej oraz w pierwszych latach powojennych. Wyburzenie dworów, pacyfikacje ludności polskiej, wysiedlenie ludności pra-wosławnej i nowe zasiedlenia zniszczyły zarówno więzi kul-tury dworskiej, jak i wiejskiej. Po dawnym dworze nie ma śladu. Pamięć o nim i o trady-cjach kultury dworskiej trwa tylko wśród przedstawicieli najstarszego pokolenia rdzen-nych Masłomęczan. Na tym tle historia wykopalisk arche-ologicznych i starożytni Goci, którzy w Kotlinie Hrubieszow-skiej zbudowali potężne cen-trum swojej kultury, dały pod-stawy do poszukiwań nowej, lokalnej tożsamości wspólnej dla wszystkich mieszkańców Masłomęcza, którzy z różnych stron i w rozmaitych okolicz-nościach pojawili się po woj-nie w tych stronach.Masłomęcz zachwyca swoją otwartością – od krajobrazu, przez pozbawione ogrodzeń gospo-darstwa, po samych mieszkańców, którzy chętnie porozmawiają, poczęstują domowym chle-bem, masłem, serami, przetworami. Wiejskość można tutaj doświadczać wszystkimi zmysłami. Tradycyjny rolniczy krajobraz przeplata się tutaj z całą gamą charakterystycznych dźwięków, zapachów i smaków, a Wioska Gotów może być jedynie pretekstem do spotkania z Drużyną Gotów, którą tworzą ludzie oddani temu miejscu.Fot. 12. Tradycyjna drewniana zabudowa na jednym z masłomęckich po-dwórzy (aut. P. Tobiasz-Lis)

„Drużyna Gotów” – Masłomęcz

Paulina Tobiasz-Lis

Karolina Dmochowska- -Dudek

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/21273/%5b67%5d-73_Tobiasz_Druzyna%20Gotow.pdf?sequence=1&isAllowed=y

„Drużyna Gotów” – Masłomęcz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref