Bernatowicz, Tadeusz

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Tadeusz BernatowiczInstytut Historii Sztuki Uniwersytetu WarszawskiegoKorelicze – zagubiony w przestrzeni pałac z ogrodemPo raz pierwszy, nazwa Korelicze, przemknęła mi na cyrilicznej tablicy, gdy ja-kiejś nocy na początku lat dziewięćdziesiątych mknęliśmy „marszrutką” przez Białoruś. W nocnej poświacie przesunęły się blokowiska, mdłe światła lamp i krawężniki malowane białym wapnem. Korelicze, Korelicze – ta nazwa odblo-kowała w pamięci czytane archiwa radziwiłłowskie. Na mapie dóbr tego rodu w Wielkim Księstwie Litewskim klucz korelicki położony na Nowogródczyźnie odgrywał ważną rolę w systemie dóbr litewskich, jako ośrodek administrowania majątkiem, a także jako przystanek w podróżach ordynatów do Nowogródka i Wilna1. Prawie nieznane są natomiast dzieje założenia willowo-ogrodowego po-wstałego tam w xviii wieku.W najwcześniejszym ze znanych inwentarzy, sporządzonym w 1646 roku, wymieniany jest dość obszerny drewniany dwór z portykiem, nazwany „Domem Wielkim”, w którym znajdowało się jedenaście pomieszczeń (sień, izba stołowa, komory, „potrzebna komórka”, kuchenka, trzy izby, pokój księcia oraz dwa al-kierze). Ściany budowli wyprofilowane zostały gliną i pomalowane, a dach po-kryty gontami2. Przed pokojem księcia znajdował się „ogród włoski” obsadzony różnymi ziołami. W 2. poł. xvii wieku dwór ten przestał istnieć, prawdopodobnie został zniszczony podczas wojen moskiewskich. W Koreliczach ostał się jedynie drugi budynek określany jako „dom urzędniczy”3. Przy nim, w 1686 roku, za-łożono kolejny „ogród włoski”, złożony z pięciu kwater. Dopiero w 1700 roku Karol Stanisław Radziwiłł wzniósł tutaj bardziej okazały dwór, w którym gosz-czony był w 1705 roku, jak głosi tradycja, car Piotr Wielki4. Niestety, nie dys-ponujemy szczegółowym opisem tego obiektu. Wiadomo tylko, że był drewnia-ny z portykiem, kilkoma izbami i dwoma alkierzami5. Niezwykle aktywna na polu gospodarczym i artystycznym żona Karola Stanisława, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (zm. 1746) przekształciła folwark korelicki w barokową rezy-dencję z ogrodem. Wojciech Ancuta, marszałek dworu książęcego dokonał 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 4, 1883, s. 400 –401.2 Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłowskie (cyt. dalej: agad ar), dz. xxv, nr 1795, Inwentarz korelicki sprawiony przeze mnie Pawła Łuszczyńskiego w roku 1646.3 agad ar, dz. xxv, nr 1797: Inwentarz majętności Korelicz nowo sporządzony przeze mnie Jerzego Jana Bernowicza […] w roku 1672 dnia 13 january; agad ar, dz. xxv, nr 1799, Inwentarz nowo sporządzony majętności Korelicz […] roku 1684, die 30, miesiąca novembra…4 agad ar, dz. xxv, nr 1803, Inwentarz podany majętności korelickiej […] 1700 miesiąca junii, die 24 podany.5 agad ar, dz. xxv, nr 1804, Inwentarz podawczy majętności korelickiej dnia 25, miesiąca sierpnia roku 1703 podany; agad ar, dz. xxv, nr 1805, Inwentarz majętności Korelicz przeze mnie Józefa Legowicza […] komisarza Michała Kazimierza Radziwiłła […] w roku 1727, dnia 24 july sporządzony. W tym czasie dwór posiadał 15 okien oprawionych w ramy ołowiane oraz 15 drzwi.Korelicze – zagubiony w przestrzeni pałac z ogrodem 199w 1722 roku objazdu z „ogrodnikiem rosko-skim” w celu zapoznania się z terenem pod przyszłe inwestycje: „W Koreliczach byłem, gdzie należycie pokazałem plantę według roz-kazu W. Ks. Mci Dobrodziejki i miejsce gdzie pałac ma wolę W. X. Mć budować. Dwór ko-relicki i te miejsca gdzie ma być pałac mierzy-ł”6. Prawdopodobnie w najbliższych latach zamierzenia księżnej marszałkowej zostały w części zrealizowane, bowiem w 1731 roku w Koreliczach odnotowana została działal-ność ogrodnika Mateusza Szczytnickiego7. Ale dopiero z najwcześniejszego znanego opi-su pałacu, ogrodu i folwarku pochodzącego z 1746 roku, gdy decydentem i właścicielem był Michał Kazimierz Radziwiłł „Rybeńko”, wynika, że dwa górne tarasy ogrodu zostały już ukształtowane, a budowę łazienki, oranżerii i figarni właśnie kończo-no (zob. Aneks)8. W świetle Podania ekonomicznego majętności Korelicz… z 1751 roku rezydencja prezentowała się już w pełnej okazałości9. Wpóźniejszych latach zmieniały się tylko szczegóły zagospodarowania. W zbiorach petersburskich zachował się plan otoczenia pałacu w Koreliczach, wykonany przez mało profesjonalnego rysownika, zapewne ogrodnika (il. 1, 2). Jego powstanie, z dużym prawdopodobieństwem można wiązać z kształtowa-niem ogrodu wokół willi, co miało miejsce około 1746 roku. Skonfrontowanie pełnego opisu rezydencji z 1751 roku z odkrytym planem odsłania szczegóły, co do kształtu tej siedziby. Rozciągał się na trzech tarasach schodzących do stawu, na środku którego usypano czterobastionową wyspę z pawilonem w formie świą-tyńki, co nieudolnie namalował rysownik. Dziedziniec przed pałacem wyodręb-niony został przez wysoki płot z bramą wjazdową oraz dwa parterowe budynki określane jako „oficyna” i „kuchnia”, wzniesione z muru pruskiego i założone na planie wydłużonych prostokątów. Mieściły się w nich kuchnia, pokoje gościnne oraz mieszkania dla służby. Przed elewacjami bocznymi widoczne są pojedyncze kwatery, które obsadzone były „darnem” i „szczepiorem”10. 6 agad ar, dz. v, t. 127/ii, list Ancuty do Anny Radziwiłłowej, 12 x 1722, z Piasecznej, s. 80: „…on sam uczyni relacyją WXMci Dobrodziejce żem się nie lenił. Także i błoto pokazałem przez które ma być prosta droga, wszystko widział ale nie wymierzył i nie naznaczył którędy mam ją prowadzić jeno deklarował na papierze przysłać z Białej odrysowany”.7 agad ar, dz. xxi, teka 36, s. 266.8 agad ar, dz. xxv, nr 1806, Podanie ekonomiczne klucza korelickiego przez J.Pana Józefa Antoniego Eysymontta, komisarza podpisane. 1746 oktobra 28 sporządzone.9 agad ar, dz. xxv, nr 1809, Podanie ekonomiczne majętności Korelicz przez Pana Stefana Szwykowskiego, komisarza podpisana 1751 junii 24.10 Opisy barokowego ogrodu znajdują się w inwentarzach z lat 1746, 1751 i 1756.  il.1 Plan sytuacyjny  willi i ogrodu  w Koreliczach.  Fot. ze zbiorów autorail. 2 Rysunek basenu ogrodowego z wyspą i pawilonem w Koreliczach.  Fot. ze zbiorów autoraTadeusz Bernatowicz200 Korelicze – zagubiony w przestrzeni pałac z ogrodem 201najważniejszym ogrodem, w stolicy ordynacji – Nieświeżu. W roku 1758 „Rybeńko” zaangażował ogrodnika Jana Franciszka Feltmana, którego zadaniem, określonym w kontrakcie, było „robotę wszelką do umiejętności swojej należące z posłuszeń-stwem i pilnością w ogrodzie moim korelickim około drzew, włoszczyzny i poma-rańczarni czynić takoż pod rezydencyją moją tu w Nieświeżu lub w Koreliczach”. Feltman zobowiązał się także wykształcić na ogrodnika wyznaczonego chłopca13. Już w xix wieku zaczęła się destrukcja założenia ogrodowego. Następnie powstał na tym terenie rolniczy zakład przemysłowy zacierając barokową kom-pozycję, choć nadal pozostała czytelna konfiguracja terenu.AneksOpis pałacu w Koreliczach z r. 1746, agad ar, dz. xxv, nr 1806, Podanie ekonomiczne klucza korelickiego przez J. Pana Józefa Antoniego Eysymontta, komisarza podpisane; 1746 oktobra 28 sporządzone, s. 2 –3[s. 2]Opisanie pałacu korelickiegoPo obu stronach pałacu takież wrota jako i tamte z sztachetów robione do ogrodu włoskiego, między którymi pałac o dwu piętrach, drewniany, do którego schody od gradusów do sieni drzwi wielkie, dwoiste stolarskiej roboty z zamkiem wnętrz-nym na zawiaskach żelaznych z zasuwkami. Przez sień idąc do sali dolnej drzwi takież podwójne, w której kominów szafiastych z obu stron dwa, okien szklanych w drewno oprawionych cztyry, luster wiszących szklanych, kryształowych trzy, także zegarek wiszący przy ścienie z szufladką zamczystą. Przeciwko drzwi z sieni, drugie takież na ogród włoski, tylko z ram zrobione, całe szklane w drewno opra-wione na zawiasach ślusarskich zamkiem wnętrznym i zasuwkami. Z sali idąc do pokoju od miasta drzwi podwójne na zawiasach z wnętrznym zamkiem i zasuw-kach dwóch do pokoju, w którym okno szklane jedne w drewno oprawne, piec biały, na pół z drugim pokojem z kominkiem niewielkim, lustra wiszące w śrzod-ku kryształowe. […] Idąc ku dziedzińcowi drzwi także podwójne, jednakowym okowaniem, zamczyste, pokój, w którym także w pół pieca wyrażonego z kafel białych polewanych, z kominkiem niewielkim, okien dwie w drzewo oprawnych, w którym pokoju ołtarz stoi. [s.3] Wychodząc do sieni drzwi, podwójne, jedna-kowe, okowane i wnętrznym zamkiem. Ex opposito których drzwi podwójne do sionek garderobianych na żelaznych zawiasach, z zamkiem wnętrznym z za-suwkami, przez które drzwi drugie do garderoby pojedynkowe na zawiasach z wnętrznym zamkiem, w której okno w drewno oprawne jedne i drzwi szklane ku folwarkowi na ogród, z zawiasami szklanymi i zaszczepką z probojami; tamże 13 agad ar, dz. xxi, teka 10, f. 10; kontrakt między Michałem Kazimierzem Radziwiłłem „Rybeńką” a Janem Franciszkiem Feltmanem, Nieśwież, 2 iii 1758.Przed fasadą ogrodową, na najwyższym tarasie, widoczne są zarysy dwóch ozdobnych parterów, haftowych, ukształtowanych z bukszpanu i lawendy. Na niż-szym tarasie, na który prowadziły trójstopniowe, zostały zarysowane półokrągłe schody ukształtowane z darni. Rysownik zaznaczył dwie nieregularne kwatery, z pojedynczymi szpalerami na zewnętrznych stronach, które zostały obsadzone niewielkimi drzewami, co wskazywałoby na istnienie w tym miejscu boskietów. Na najniższym tarasie, położonym nad stawem, oznaczono jedynie zarys kwater bez określenia rysunku wnętrza. Widoczne są ponadto pojedyncze szpalery na obrzeżach. W 1756 roku znajdowały się tu nawet kwatery z labiryntami11. Na najniższym tarasie, nad stawem została wzniesiona łazienka z drewna z dachem gontowym, założona na planie litery l. Wewnątrz znajdowały się: sień, pokój do przebierania się, wyłożona płótnem łaźnia z wanną oraz drugi pokój do wypoczynku po kąpieli, dekorowany pejzażami. Naprzeciw łazienki, również nad stawem, program ogrodowy dopełniał budynek figarni i pomarańczarni12. Był on, podobnie jak łazienka, założony na planie litery l. Jedno skrzydło parte-rowego budynku tworzyła figarnia, przeszklona pięcioma oknami z okiennicami, drugie zaś pomarańczarnia, oświetlona taką sama ilością okien.Z inwentarza spisanego w 1746 roku wynika, że piętrowa willa z belwede-rem widokowym na trzeciej kondygnacji została założona na planie zbliżonym do kwadratu (zob. Aneks). Na parterze znajdowały się pomieszczenia w układzie trójdzielnym, z szerszą wielką sienią prowadzącą od podwórza oraz salą dolną wychodzącą czterema oknami i podwójnymi drzwiami na ogród. Przylegały do nich od strony miasta dwa pokoje; w mniejszym, od strony dziedzińca znajdował się ołtarz. Pomieszczenia po drugiej stronie pałacu, od folwarku mieściły apar-tament złożony z sieni przed garderobą, garderoby i pokoju. W wielkich sieniach znajdowały się schody na piętro, na którym dyspozycja pomieszczeń była podob-na do dolnej. Na osi znajdowała się „przedsień” i „sionki”, z których wchodziło się do sali z czterema, dużymi otworami typu porte-fenêtre z widokiem na ogród. Od strony miasta i ogrodu znajdowały się dwa pokoje określane jako „rogowy” i „śrzedni”, zaś od folwarku – kaplica. Z sionek prowadziły schody do belwederu widokowego otwierającego się na cztery strony.Znaczenie rezydencji i ogrodu w systemie siedzib radziwiłłowskich ob-razuje fakt, iż książę powierzył opiekę nad nimi ogrodnikowi, zajmującemu się 11 agad ar, dz. xxv, nr 1808/1, Inwentarz klucza korelickiego […] dóbr dziedzicznych […] Michała Karola Radziwiłła […] sporządzony roku miesiąca junii 1756 roku, s. 3.12 agad ar, dz. xxv, nr 1807, Podanie ekonomiczne majętności Korelicz przez Pana Stefana Szwykowskiego komisarza podpisane 1751 junii 24, s. 4: „Ex opposito tej łaźni, w drugim rogu, nad stawem od miasta figarnia pokryta gątami. Drzwi do niej pięcioro na zawiasach, kruczkach z zaszczepkami i probojami, okien szklanych w drewno oprawnych pięć z okiennicami na biegunach z zakrętkami drewnianymi. W pomarańczarni pieców dwa, szarych kafel z kominkami na dach wyprowadzonemi, w izbach zaś dwóch przy tejże pomarańczarni będących pieców dwa szarych, kaflowych, z kominkami; w samej pomarańczarni okien wielkich pięć przez całą izbę idących, szklanych w drzewo oprawnych dwanaście, wiele niecałych, reparacyi potrzebują”.Tadeusz Bernatowicz202 Korelicze – zagubiony w przestrzeni pałac z ogrodem 203smołą oblanych, w dachu na czterech […] szklane, okrągłe, w drzewo oprawne. W pokojach zaś tak dolnych jak i górnych podłogi i stele z tarcic.Zszedwszy na dół do sali ogród włoski przede drzwiami ułożonych 2 kwa-tery, na pierwszej kondygnacyi wysadzone bukszpanem i lewandą, od których w dół postępując po trojech schodku dernem wyściełanych na ostatnią kondy-gnacyję ku stawowi po prawej ręce łazienka nowo wybudowana, do której z ogro-du wchodząc sień w końcu budynku, drzwi do niej na zawiasach żelaznych z za-szczepką i probojami wewnątrz okno szklane jedne w drzewo oprawne; dalej idąc z tych sieni drzwi dwoje na zawiasach żelaznych z zaszczepką i probojami, wewnątrz okno szklane jedne w drzewo oprawne; dalej idąc z tych sieni drzwi dwoje na zawiasach z klamkami i skoblami, kruczkami, probojami, z których jed-ne w prawą rękę do pokoju w nim okien dwie w drzewo oprawnych, tabczan je-den, płotkiem płotkiem flanelowym obity w nim materaców drylichowych wełną wyściełanych dwa, watów drylichowych nienasypanych dwa, kotara kartunowa, piec kafel zielonych z kominkiem małym, także kafel zielonych z kominkiem ma-łym, tamże obicia kartunowego brytów siedm, między któremi lisztwy z flaneli, podłoga z tarcic wymoszczona; drugie do łaźni na lewej ręce sieni, w której po prawej ręce ław graduskami z tarcic ułożonych do mycia się trzy, tamże piec kafel zielonych a wewnątrz kamienny do którego z boku okienko w kaflach z drzwiami zielonymi, tamże okien szklanych w drewna oprawnych dwie, wanna do kąpania się drewniana jedna, do którego dla wpuszczenia i upuszczania wody trąb mie-dzianych dwie, jedna do wanny przez ścianę, na tył ku stawowi, druga od kotła z sionek z tyłu od folwarku w tym budynku będących, nad wanną fartuchów dla okrywania się dwa z płótna tkackiego jako i sama łazienka wszystka dookoła także i sufit płótnem tkackim wybita i ławy pokryte, podłoga z tarcic wyłożona, śrzodkiem do rynwy stacza się dla uchodzenia wody. Z tej łaźni drzwi do drugie-go pokoju na zawiasach żelaznych z klamkami, kruczkiem i probojami; w nim po lewej ręce piec z kafel zielonych z kominem maleńkim, okno jedno, w drew-no oprawne, obicia flanelowego bretów trzy, lanczaftów na płótnie malowanych dwa, podłoga z tarcic jako i stel po wszystkich pokojach. Dalej idąc drzwi na zawiasach żelaznych ze wszystkim okowaniem, do izby erygującej się. Z których wróciwszy podwórzem w tył tej łazienki od stawu drzwi do browaru na zawia-sach z zaszczepką i probojami, wewnątrz kocioł miedziany, pobielany w hornie murowanym z trąbą do wanny pochodzące, wyżej opisane, w której zakrętka mosiężna dla utrzymywania lub wpuszczania wody i okno w drewno oprawne; przy browarze wanna z podwórza do której rynwa stacza się od stawu dla nala-nia wody, od wanny zaś trąb miedzianych dwie, jedna do kotła dla napełnienia i grzania, druga do tamtej wanny co w łazience stoi dla rozwodnienia zimną wodą potrzebującemu. Ta łaźnia wszystka pod dachem gontami pobita, kominów dwa wywiedzionych. Ex opposito tej łaźni, w drugim rogu ogrodu, nad stawem do miasta figarnia nowo zrobiona, jeszcze niedokończona i niepokryta.szafa dębowa zamczysta i drzwi drugie podwójne do pokoju śrzedniego na za-wiasach żelaznych z zamkiem wnętrznym, z dwoma zasuwkami, wewnątrz piec biała poliwane z kominkiem niewielkim, okno duże w drewno oprawne z okien-nicą wewnątrz do zawierania. W tymże pokoju tapczanów dwa, na których wór płótna grubego, duży, sianem wypełniony, pierzem nasypany jeden, nad nim kotarka muślinowa i płotek wkole tapczanów takiż, lustra kryształowa wisząca jedne, pobocznych przy leżaniach dwie. Wychodząc z tego pokoju do sali opisa-nej, dolnej drzwi dwoiste z zamkiem i okowaniem, drugim. Wróciwszy do sieni wielkich ode drzwi z dziedzińca schody na drugie piętro, z których idąc przez przedsień drzwi wielkie dwoiste, jedne szklane na ganek, drugie stolarskiej robo-ty, a trzecie takież. Z wejścia, sionek od wschodów stolarskiej roboty, jednako-wym okowaniem i zamkami wnętrznymi. Wchodząc do sali piec kaflowa, biała, poliwana, okien szklanych dużych, w drewno oprawnych cztyry, drzwi także wielkie ex opposito sionek szklane, okowaniem jednakowym w drewno oprawne jako i od dziedzińca stół malowany z gąską włoską, lustr pobocznych dziesięć, a wiszących cztyry, kryształowych. Z tejże sali drzwi pojedynkowe od folwarku do kaplicy z zamkiem wnętrznym na zawiasach żelaznych, w której okien szkla-nych w drzewo oprawnych dwie, ołtarzyk jeden w nim obraz Najświętszej Matki z napisem: Monstra te esse Matrem. Wróciwszy do sali retro niedaleko drzwi szklanych przy kominie szpiczastym drzwi dwoiste do dwóch pokojów od miasta i ogrodu, na zawiasach z zamkami wnętrznymi i klamkami; jedne do rogowego pokoju, a drugie do śrzedniego, w których piec biało z kafel polewanych na pół dzieląco się. W pierwszym kominek niewielki, stolików malowanych zielono trzy, okien w nich trzy, tapczan jeden na nim wór grubego płótna napchany, pod kotarą muślinową, w drugim pokoju gdzie stolików małych, czerwono malowa-nych, gdańskich trzy, girydonów takichże sześć. Idąc przez ten pokój do rogowe-go, od dziedzińca drzwi z okowaniem jako i drugie z zasuwkami, w którym okien w drewno oprawnych dwie, piec z kominkiem jako i w śrzednim pokoju, z któ-rego wracając do sionek nad wschodami drzwi na zawiasach dwoiste z zamkiem wnętrznym i z zasówkami, w których pokojach jako i dolnych obicia wszędzie, płócienne wrocławskie w kwiaty różne wyrobione, krzeseł zielonych harasem [!] obitych z paręczami trzynaście, stołków drewnianych trzydzieście i stół wielki w sztukach dziesięciu, także zydlów dwa. W górnych zaś pokojach okiennice przy oknach płócienne, malowane na zawiaskach z sznurkami do zamykania, okno wszytkie w całym pałacu z okowaniem należytym. Postępując w górę schodami pod dach na trzecie piętro drzwi dwoiste z wnętrznym zamkiem na zawiasach, w górę zaś nad schodami drzwi pojedynkowe w górę na zawiasach z klamką i probojami, któremi wróciwszy na wierzch pałacu ganek czworograniasty na koło balasami toczonymi czerwono malowanymi obok, których kominów trzy wywiedzinych z przegrodami od każdego komina przechodzącemi i blachami że-laznymi na zawiasach z kruczkami i probojami do zamykania przykryte. Dach na tym pałacu czworograniasty, gontem pokryty. Strych na tym ganku na rynwach 

Korelicze – zagubiony w przestrzeni pałac z ogrodem

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/22468/1/T.%20Bernatowicz%20-%20Korelicze.pdf

Korelicze – zagubiony w przestrzeni pałac z ogrodem

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)