Liszewski, Stanisław

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I Ś  TURYZM 6, 1990NOTATKI NAUKOWE — NOTES SCIENTIFIQUESStanisław LiszewskiWPŁYW TURYSTYKI NA ROZWÓJ MIEJSCOWOŚCI POLAŃCZYK W BIESZCZADACH POLSKICH1L ’INFLUENCE DU TOURISME SUR LE DÉVELOPPEMENTDE LA LOCALITÉ POLAŃCZYK DANS LES BIESZCZADY POLONAISESTurystyka (sensu largo), obok wielu innych działalności człowieka, stała się siłą sprawczą powstania lub rozwoju jednostek osadniczych różnej skali i wielkości. Coraz częściej uważana jest również za ważny czynnik aktyw izujący obszary zaniedbane gospodarczo. Dotyczy to zwłaszcza terenów górskich, w których działalność turystyczna staje się jedną z poważniejszych funkcji organizujących życie gospodarcze i spo­łeczne.Szczególnie dogodnym poligonem badawczym  dla w eryfikacji tej h i­potezy jest obszar Bieszczadów Polskich, należący przez wiele lat do najbardziej zaniedbanych gospodarczo regionów Polski. Bieszczady, tra ­dycyjna kraina pasterzy, leśników i rolników, w  w yniku akcji przesie­dleńczej przeprowadzonej w 1947 r., stały się terenem  opuszczonym.Na ten to właśnie, niemal dziewiczy gospodarczo teren, jako jedna z pierwszych, wkroczyła funkcja turystyczna. W notatce przedstawiona zostanie największa obecnie miejscowość uzdrowiskowo-wypoczynkowa Bieszczadów — Polańczyk. Śledzić będziemy wpływ turystyki na roz­wój tej niewielkiej i kilkadziesiąt lat tem u niemal zupełnie podupadłej wioski górskiej, jak również obecną rolę miejscowości w organizacji przestrzeni geograficznej.1 Notatkę opracowano w oparciu o badania terenowe prowadzone w 1984 r. w ramach ćwiczeń z geografii turyzmu przez pracowników i studentów Uniwersytetu Łódzkiego oraz pracę magisterską M. M a s  t a l e r z  (1987), przygotowaną w ra ­mach seminarium z geografii turyzmu w UŁ pod kierunkiem autora.Polańczyk należy do starych osad bieszczadzkich, wzm iankowanych już w XVI w. Wieś założona została przy rozw idleniu drogi biegnącej wzdłuż doliny rzeki Solinki, a prowadzącej z Cisnej do Leska i Ustrzyk Dolnych. Od Leska oddalony jest Polańczyk o 18 km  i o 22 od Cisnej.Przełom owym  m omentem  w życiu wsi była budowa sztucznego zbior­nika wodnego o nazwie Jezioro Solińskie. Zbiornik ten powstał po spię­trzeniu wód rzek Sanu i Solinki zaporą o długości 664 m i wysokości 82 m, k tórą wybudowano w latach 1960— 1968. Zaporę zlokalizowano w miejscowości Solina, od niej też wzięło nazwę jezioro, którego po­wierzchnia przekracza 21 km 2.Po zakończeniu tej inw estycji Polańczyk, położony na wysokości 460—480 m n.p.m., znalazł się nad lewą odnogą tego zbiornika z rozle­głym  widokiem na urozmaiconą linię brzegową jeziora i otaczające go zalesione wzgórza, dochodzące do wysokości 600 m n.p.m. W wyniku zalania doliny rzeki Solinki, w okolicy Polańczyka powstał półwysepo nazwie Kiczora, głęboko w cinający się w jezioro. Dodatkowym w alo­rem  miejscowości stały  się odkryte tu  złoża wód m ineralnych, a także fak t przechodzenia przez Polańczyk tzw. „małej obwodnicy bieszczadz­k iej” , czyli drugiej w tym  regionie drogi o nawierzchni tw ardej, której budowę rozpoczęto w 1962 r. Droga ta, o długości 94 km, połączyła Les­ko z Ustrzykam i Dolnymi przez Hoczew—Polańczyk—W ołkowyję—P o ­lanę i Czarną, udostępniając tę część Bieszczadów turystom .Tak więc w latach sześćdziesiątych Polańczyk, mała, zagubiona wśród lasów i gór wioska, zyskała szereg walorów, k tóre predestynow ały ją do jednej z najbardziej a trakcyjnych turystycznie miejscowości w Bie­szczadach Polskich.W alory te uwzglęnione zostały przez planistów, którzy przygotowu­jąc plan zagospodarowania tej miejscowości przewidzieli docelowo bu ­dowę kom pleksu uzdrowiskowo-wypoczynkowego na powierzchni około 1300 ha, na k tórej zaplanowano obiekty noclegowe na 3200 łóżek (Z. K r u c z e k ,  A.  W e s e l i  1987).Zagospodarowanie turystyczne miejscowości w ykorzystuje linię brze­gową Jeziora Solińskiego. Główne obiekty uzdrowiskowo-wczasowe zlo­kalizowano na półwyspie Kiczora, po obu stronach drogi wew nętrznej będącej odgałęzieniem od „małej obwodnicy”. Część ta tworzy w yodręb­nioną dzielnicę uzdrowiskowo-wypoczynkową funkcjonującą przez ca­ły rok.Na południe od półwyspu, wzdłuż brzegów J. Solińskiego, powstało zgrupowanie sezonowych obiektów wypoczynkowych, czynnych p rak ­tycznie tylko latem.Tizecia część miejscowości to osiedle mieszkaniowe powstałe częś­ciowo na starym  siedlisku wsi Polańczyk, częściowo zaś na nowo roz-parcelowanych terenach, położonych wzdłuż starej drogi z Cisnej do Leska, będącej obecnie fragm entem  „małej obwodnicy bieszczadzkiej” .Główną, ze względu na nową funkcję miejscowości, jest dzielnica uzdrowisko wo-wypoczynkowa składająca się z dziewięciu obiektów dys­ponujących ponad 1300 miejscami noclegowymi. Pow staw ały one w la ­tach siedemdziesiątych i pierwszej połowie la t osiemdziesiątych. P ierw ­szy obiekt o nazwie „A trium ” wybudowano w 1970 r., trzy następne „Dedal”, „Solinka” oraz „Relawia” oddano do użytku w 1972 r. W 1973 r. wybudowano sanatorium  „Plon”, w 1976 r. — „Polski L en” i „Jaw or”, a w rok później najw iększy obecnie obiekt Polańczyka — „Siarkopol” . Najmłodszym ośrodkiem uzdrowiskowo-wypoczynkowym jest „U nitra” powstała w 1984 r. Obiekt ten, jako jedyny, zlokalizowa­no poza półwyspem, w starej części Polańczyka. Większość wymienio­nych obiektów funkcjonuje przez cały rok spełniając podwójną rolę: są one przez znaczną część roku sanatoriam i (8 turnusów  po 24 dni), a w se­zonie letnim  pełnią funkcje domów wczasowych (6—7 turnusów). Ze względu na specyficzne w arunki bioklimatyczne miejscowości oraz wy­stępujące tu  wody m ineralne, w obiektach sanatoryjnych leczy się cho­roby układu oddechowego, dróg moczowych oraz choroby kobiece i reu ­matyczne.Niezależnie od wym ienionych obiektów, na terenie starej części P o­lańczyka, przylegającej obecnie do brzegów J. Solińskiego, wybudow a­no w latach siedemdziesiątych i pierwszej połowie osiemdziesiątych, sześć ośrodków wczasowych, czynnych sezonowo, najczęściej od 15 m a­ja do 1 września.Cechą wspólną wszystkich obiektów uzdrowiskowo-wypoczynkowych i wczasowych, jest ich przynależność do konkretnych zakładów pracy biur lub instytucji, co powoduje, iż są one niedostępne dla indyw idual­nego turysty . Są to ośrodki zamknięte, w których wypoczywają lub le­czą się osoby rekrutow ane przez właścicieli obiektów.Pobudowanie na terenie m ałej, górskiej wioski, tak dużej ilości o-biektów turystycznych, a zwłaszcza sanatoriów, czynnych przez całyrok, w sposób zasadniczy wpłynęło na życie mieszkańców tej miejsco­wości.1. POLAŃCZYK JAKO MIEJSCE ZAMIESZKANIAWspółczesny Polańczyk należy do miejscowości o statusie wiejskim, na którą rozciągnięto przepisy o ustaw ie uzdrowiskowej (Monitor P o l­ski 35/73). W 47 budynkach mieszka tu  około 600 osób (1985 r.). Bliższa analiza zarówno zabudowy mieszkaniowej i jej standardu, jak równieżpochodzenia ludności, a także jej s tru k tu ry  wieku, płci oraz struk tu ry  zawodowej, może wyjaśnić związki zachodzące pomiędzy rozwojem funk­cji turystycznej a rozwojem omawianej miejscowości.Szczegółowa inw entaryzacja budownictwa mieszkaniowego Polańczy­ka (M. M a s  t a l  e r  z 1987) wykazała, że w 1985 r. na ogólną liczbę 47 budynków zamieszkałych i 12 w budowie, tylko 2 domy, położone w naj - starszej części miejscowości, pochodzą sprzed II w ojny światowej. Od za­kończenia wojny do 1956 r. nie wybudowano w Polańczyku żadnego bu­dynku mieszkalnego.Rozwój budownictwa mieszkaniowego nastąpił dopiero po 1956 r. Początkowo (do 1960 r.), był on powolny, a następnie, w związku z pod­jętym i inw estycjam i inżynierskim i (budowa zapory wodnej, budowa ob­wodnicy drogowej) znacznie szybszy. W dziesięcioleciu poprzedzającym  powstanie w Polańczyku ośrodków uzdrowiskowo-wypoczynkowych (I960 1970), powstały 24 budynki, czyli około 51% dzisiejszego stanu zamieszkałej zabudowy mieszkaniowej.Następne piętnastolecie (1970— 1985), charakteryzujące się budową, na dużą skalę, obiektów wypoczynkowych, odznacza się również syste­m atycznym  rozwojem budownictwa mieszkaniowego. W okresie tym  wybudowano 19 nowych domow, a budowę 12 dalszych rozpoczęto.Inny obraz rozwoju budownictwa otrzym am y analizując liczby izb m ieszkalnych powstających w tej miejscowości. Na ogólną liczbę 443 izb, jakie w 1985 r. były do dyspozycji mieszkańców Polańczyka, po­nad 75% wybudowano po 1970 r. Było to związane zarówno z faktem  oddania do użytku w 1975 r. dwóch bloków mieszkalnych o 80 m ieszka­niach, z przeznaczeniem dla pracowników nowo uruchom ionych ośrod­ków uzdrowiskowo-wypoczynkowych, jak również z budową większych domów indywidualnych.Układ przestrzenny i fizjonomia zabudowy mieszkaniowej Polańczy­ka ma cechy osady o funkcjach nierolniczych. Większość domów miesz­kalnych pozbawiona jest zabudowań gospodarczych. W szystkie domy są m urowane, dom inuje zabudowa o 2 i więcej kondygnacjach (około 132% budynków). Także wyposażenie budynków wskazuje na ich dość wyso­ki standard. W 100% budynków znajduje się woda bieżąca i elektrycz­ność, 72,3% posiada ubikację w ew nątrz domu, a 40% korzysta z lokal­nych instalacji gazowych (gaz z butli).Przytoczone fakty wyraźnie wskazują, iż rozwój, lub mówiąc p re ­cyzyjniej, ponowne powstanie miejscowości Polańczyk, bardzo ściśle związane jest z rozwojem gospodarczym tych okolic, a zwłaszcza z funk­cją urystyczną. Fizjonomia zabudowy, układ przestrzenny osady, a nade wszystko standard mieszkaniowy potwierdzają tę tezę.985 r. w Polańczyku zamieszkiwało 600 osób, wśród których by­ło 319 kobiet i 281 mężczyzn. Bardzo w yraźnie dom inują tu  kobiety (113 kobiet na 100 mężczyzn), czym wyróżnia się Polańczyk wśród innych miejscowości bieszczadzkich. Również inne cechy demograficzne tej lo ­kalnej społeczności wskazują na jej indyw idualny charakter. S truk tura  wieku uzewnętrznia młodość demograficzną Polańczyka, w którym  pia- wie 83% mieszkańców nie przekroczyło 40 roku życia, a grupa ludności w wieku poprodukcyjnym  (kobiety ponad 60, a mężczyźni ponad 65 lat) jest bardzo niewielka (5,3%).10 •/. 9 8 7 6 5 4 3 2 1K O B IE T Y1 2 3 U 5 6 7 V. 86 юО 5a iMĘZCZY2NI1l vjjJRys. 1. Struktura wieku i płci mieszkańców Polańczyka w 1985 r.La structure de l'âge et du sexe des habitants de Polańczyk en 1985Także poziom wykształcenia mieszkańców Polańczyka jest nietypo­wy dla miejscowości wiejskich. Mieszka tu  25 osób (4,2% ogółu miesz­kańców) posiadających wykształcenie wyższe i aż 125 osób (20,8%) z wykształceniem  średnim.Obecni mieszkańcy Polańczyka, podobnie jak i mieszkańcy niemal całego tego regionu, przybyli w Bieszczady z różnych obszarów Polski. Miejscowość tę wyróżnia jednak fakt, iż na 106 osób, jakie osiedliły się tu  w latach 1971— 1985, aż 47 przybyło z m iast wojewódzkich, a dalsze 44 osoby z innych miast, tylko 15 osób przeniosło się tu  z terenów w iejs­kich Polski. Tak więc społeczność Polańczyka rek ru tu je  się z różnych regionów k ra ju  i jest w dużym stopniu pochodzenia miejskiego. Bada­nia M. M a s t a l e r z  (1987) wykazały, iż przybysze pochodzą z 19 wo­jewództw, z k tórych najw ięcej osób przeniosło się do Polańczyka z w oje­wództw: krośnieńskiego (46 osób), rzeszowskiego (14 osób), lubelskiego (9) i przemyskiego (6), czyli z najbliższego regionu. O osiedleniu się w tej miejscowości decydowały dwie główne przyczyny, możliwość otrzym a­nia pracy (był to główny argum ent dla ponad 2/3 przybyszów), "oraz otrzym ania mieszkania (ponad 13% wym ienia go na pierwszym m iej­scu). Obie przyczyny związane były z powstającą tu i rozw ijającą się funkcją turystyczną, k tórej egzem plifikacją była budowa obiektów sa- natoryjno-wczasowych.Przeprowadzona analiza wykazała, iż Polańczyk, jego budowa, s tan ­dard i wyposażenie, jak również jego mieszkańcy o młodej strukturze wieku, wysokim w ykształceniu i często m iejskim  pochodzeniu, są czymś w yjątkow ym  i to nie tylko na obszarze Bieszczadów. W yjątkowość ta spowodowana została eksplozją funkcji turystycznej, która poczynając od lat siedemdziesiątych jest nie tylko organizatorem  przestrzeni, ale również głównym „pracodawcą” dla mieszkańców praktycznie stworzo­nej przez siebie miejscowości.2. POLAŃCZYK JAKO OŚRODEK PRACYUruchomienie obiektów sanatoryjno-wczasowych oraz domów w cza­sowych przekształciło niewielką wioskę — Polańczyk, w liczący się na terenie Bieszczadów ośrodek pracy. Tylko w obiektach czynnych cały rok, przez co gw arantujących stałe zatrudnienie, pracowały w 1985 r 454 osoby, wśród których blisko 74% stanow iły kobiety. Dominacja tej grupy wśród zatrudnionych w ynika ze specyfiki obiektów sanatoryjno- w ypoczynkow ych, w których kobiety pracują nie tylko jako personel pomocniczy zabezpieczający czystość, obsługę gastronomiczną, recepcję czy adm inistrację, ale również personel medyczny. Udział zawodów m ęs­kich w tych obiektach, ogranicza się głównie do obsługi technicznej, za­opatrzenia czy zarządzania.Interesujących wniosków dostarcza również analiza wieku p racu ją­cych w Polańczyku, z których około 80% nie przekroczyło 40 roku ży­cia, a 45% ma poniżej 30 la t (w 1985 r.). Jest to więc załoga młoda w zrastająca wraz z obiektami sanatoryjnym i.Z ogólnej liczby stale zatrudnionych w obiektach turystycznych Po-czvïfZy97« 17u °SÓJb’. CZyli Prawie 39°/o’ mieszka na miejscu, pozostali,• . °f°  ’ co ziennie dojeżdża do pracy z 36 miejscowości Z a trud ­n i ™  ° blecktacnh sanatoryjno-wypoczynkowych mieszkańcy Polańczy- « l ą  S U  /„ ludności tej miejscowości w wieku zdolności do pra-7lnlraiLWie t0 wcześnieisze spostrzeżenie, iż obiekty turystyczne wane w Polańczyku są głównym miejscem zatrudnienia dlaRys. 2. Zasięg przestrzenny codziennych dojazdów do pracy do Polańczyka L'étendue territoriale des arrivées quotidiennes au travail à  Polańczykmieszkańców tej miejscowości, a ich specyfika silniej aktyw izuje zawo­dowo kobiety (58,7%), niż mężczyzn (43,4%).Funkcja turystyczna Polańczyka mierzona wielkością zatrudnienia, w ykracza poza granice miejscowości. W yrazem tego są dość liczne do­jazdy do pracy do obiektów sanatoryjno-wypoczynkowych. Jak  już za­znaczono, do pracy dojeżdża codziennie ponad 61% wszystkich zatrud­nionych w tych obiektach. Zasięg dojazdów ogranicza izochrona 30 m i­nu t jazdy autobusem, w granicach której mieszka aż 86% wszystkich dojeżdżających. Większość dojazdów odbywa się z miejscowości położo­nych wzdłuż „małej obwodnicy bieszczadzkiej” potwierdzając rolę tej ostatniej nie tylko w udostępnieniu Bieszczadów, ale również w zakre­sie ich aktywizacji.Najwięcej osób dojeżdża do pracy w Polańczyku ze Średniej Wsi (62 osoby), Wołkowyi (34), Hoczwi (26), Eerezki (19), Myczkowa (18), Ea- chlaw y (18) oraz Leska (14). Z wym ienionych miejscowości codziennie przybyw a blisko 69% wszystkich przyjezdnych. Wśród dojeżdżających przew ażają osoby z podstawowym i zasadniczym wykształceniem, p ra ­cujące w Polańczyku głównie na stanowiskach pomocniczych.3. WNIOSKIPrzykład Polańczyka potwierdza tezę o wpływie szeroko rozum ia­nej turystyki na rozwój zarówno miejscowości, jak i na organizację ży­cia ekonomicznego regionu.W aloiy przyrodnicze miejscowości, wzbogacone przez człowieka bu ­dowlami inżynierskimi, stały  się podstawą lokalizacji obiektów o cha- lak terze  uzdrowiskowo-wypoczynkowym i wczasowym. Budowa obiek­tów czynnych cały rok, stworzyła lokalny rynek pracy, k tó ry  stał się bezpośrednią przyczyną rozbudowy, a praktycznie budowy częścimieszkaniowej miejscowości oraz spowodował dość liczne doiazdy do pracy.Charakter pracy w obiektach turystycznych, a zwłaszcza w sanato­riach stworzył zapotrzebowanie na zatrudnienie pracowników o specy­ficznym przygotowaniu zawodowym. Wymogi te znalazły odbicie w fa-1 m igracji zewnętrznych do Polańczyka, powodując napływ  do tej wiej- ™*e s^cowo^c* znacznej liczby młodych mieszkańców miast, a t więc decyzja o budowie w Polańczyku przyszłego uzdrowiskaw m osa na te zapóźnione w rozwoju tereny górskie trzy bardzo istotne nowe czynniki:nowoczesność w budownictwie i in frastrukturze technicznej i to zaiowno w obiektach turystycznych, jak i mieszkaniowych,— nową, w znacznym stopniu zurbanizowaną społecznie ludność, k tóra przybyw ając tu  z różnych stron k raju  przywiozła ze sobą nie ty l­ko przygotowanie zawodowe, ale również swoje naw yki i przyzwycza­jenia,— miejsca pracy dające podstawę egzystencji mieszkańcom Polań­czyka, ale stanowiące również ważny czynnik aktyw izujący najbliższe otoczenie.PIŚMIENNICTWOK r u c z e k  Z., W e s e l i  A., 1987, Uzdrowiska Karpackie, Kraków.M a s t a l e r z  M., 1987, Rola uzdrowiska Polańczyk w  aktywizacji życia społeczno- gospodarczego jego mieszkańców (maszynopis, praca magisterska wykonana w Zakładzie Geografii Miast i Turyzmu IGEiOP UŁ).Prof. ar hab. Stanisław Liszewski W płynęło.Zakład Geografii Miast i Turyzmu 18 stycznia 1989Instytutu Geografii Ekonomiczneji Organizacji PrzestrzeniUniwersytetu Łódzkiegoal. Kościuszki 2190-418 Łódź

L'influence du tourisme sur le développement de la localité Polańczyk dans les Bieszczady Polonaises

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/23692/101_turyzm6_Acta_Universitatis_Lodziensis_Turyzm_VI_1990_%5b126%5d.pdf?sequence=1&isAllowed=y

L'influence du tourisme sur le développement de la localité Polańczyk dans les Bieszczady Polonaises

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

L'influence du tourisme sur le développement de la localité Polańczyk dans les Bieszczady Polonaises

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w