This article refers to the presence of comic books in academic libraries and to deficiencies in collecting comic books. The text also presents the possibility of gaining more readers in the libraries thanks to larger collections of comic books

Gamus, Paula

Polish

Paula Gamus

Crossref

Nie bójmy się komiksów!

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

  Paula Gamus                                                        http://dx.doi.org/10.18778/8088-191-4.12  paulagamus@gmail.com Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego Katedra Bibliotekoznawstwa  i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego   NIE BÓJMY SIĘ KOMIKSÓW!   Abstract: This ar ticle refer s to the presence of comic books in academic librar ies and  to deficiencies  in collecting comic books. The text also presents  the possibility of gaining more readers in the libraries thanks to larger collections of comic books.  Słowa kluczowe: komiksy, biblioteki, gromadzenie  Współcześnie produkcja i rozwój gospodarczy powiązany z dużym przy-rostem wszelkiego rodzaj dóbr materialnych i usług spowodowały istotne zmiany w funkcjonowaniu gatunku ludzkiego1. Konsumpcja zyskała wymiar społeczny i nie dotyczy już indywidualnych postaw, lecz staje się zjawiskiem szerszym. Konsumpcjonizm ten należy pojmować nie tylko jako chęć zaspoka-jania potrzeby posiadania, ale również, jako światopogląd i sposób postrzega-nia upływu czasu, a co za tym idzie konieczności natychmiastowego zaspoka-jania potrzeb.  Konsumpcjonizm dotyczy również sektora nauki, a w związku z tym bi-bliotek. Czytelnik w obecnych czasach jest klientem/konsumentem, który dla pozyskania ważnej dla siebie informacji nie poświęca nadmiernej ilości czasu, oczekuje natomiast natychmiastowej odpowiedzi uzyskanej bez większego wy-siłku. Biorąc to pod uwagę biblioteki koncentrują znaczne siły i środki na po-prawie jakości świadczonych usług, podnosząc tym samym swoją pozycję  w otoczeniu, bowiem w społeczeństwie konsumpcyjnym konkurencyjność do-tyczy wszystkich. Podstawowym zadaniem bibliotek akademickich jest ciągłe tworzenie i udoskonalanie warsztatu pracy dla pracowników naukowych i stu-dentów oraz pozostałych osób będących w związku z uczelnią, a także osób spoza niej. Od kilkudziesięciu lat w środowisku bibliologów rozwijana jest koncepcja trzeciego miejsca w bibliotece. Mowa tu o miejscu, w którym spę-dzamy czas wolny. Jest to przestrzeń, w której odbywają się spotkania towa-rzyskie niekoniecznie skupione na biernym odbiorze komercyjnych rozrywek. Trzecie miejsce to strefa odpoczynku, przestrzeń do spędzania wolnego czasu w drodze między domem a pracą, odpowiadająca na potrzeby odbiorców  w rozpędzonym świecie. O ile biblioteki publiczne już od dawna były miej-scem, gdzie kreatywnie organizowano czas wolny czytelników to z kolei  J. Baudrillard, Społeczeństwo konsumpcyjne – jego mity i struktury, Warszawa 2006,  s. 7.  biblioteki akademickie od niedawna starają się pogodzić funkcję rozrywkową  z ofertą profesjonalnego dostępu do informacji. Jak już tu wcześniej wspo-mniano współcześnie biblioteki przystąpiły do wyścigu po klienta. Dotyczy to nie tylko bibliotek publicznych, ale też naukowych. Uczelnie angażują do po-dejmowanych działań promocyjnych agendy sobie podległe. Tak jest na przy-kład w Uniwersytecie Łódzkim. Wprowadzona w 2015 r. Karta Absolwenta oferuje byłym studentom szereg usług. Poza promocjami zaoferowanymi przez firmy pozostające we współpracy z UŁ absolwent posiadający kartę może ko-rzystać z uniwersyteckich usług na podobnych zasadach jak czynny student uczelni. Między innymi karta umożliwia korzystanie ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej zezwalając na wypożyczanie księgozbioru do domu bez uisz-czania kaucji. Dzięki udziałowi biblioteki w takiej akcji otoczenie postrzega ją jako profesjonalną instytucję świadczącą usługi na najwyższym poziomie. Mimo nowoczesnego kreowania wizerunku uczelni wyższych ciągle mo-żemy spotkać się z konserwatywnym stosunkiem do funkcji bibliotek, jak  i profilu gromadzonych w niej zbiorów. Tymczasem w ten sposób eliminowa-ny jest znaczący potencjał, który można wykorzystać do zwiększenia liczby odwiedzin w bibliotece. Materiały, które są trudno dostępne w bibliotekach akademickich to na przykład komiksy, które stały się przedmiotem niniejszego artykułu. Powieść graficzna często traktowana jest jako ubogi w wartość intelektu-alną odpad czwartego obiegu literackiego, który w żaden sposób nie równa się publikacjom wysoko artystycznym2. W ten sposób powielana jest negatywna opinia z początków historii komiksu w Polsce, kiedy to służące propagandzie, krótkie historyjki kierowane były do dzieci i mniej wymagającego odbiorcy  w dobie PRL. Przeświadczenie o braku jakichkolwiek walorów artystycznych  i zubożałej formie intelektualnej, a co za tym idzie, negatywnym wpływie na czytelnika, głoszą najczęściej środowiska pedagogów obojętnych na zmiany, które nastąpiły w tym sektorze rynku wydawniczego3. Trzeba jednak zazna-czyć, że wśród negatywnych opinii można znaleźć też takie, które podkreślają pozytywny potencjał drzemiący w tym wytworze kultury popularnej4. Tymczasem, jak zauważyli pracownicy Biblioteki Uniwersytetu im. Ada-ma Mickiewicza w Poznaniu5, zgromadzona przez nich „Kolekcja Komik- sów, stanowi znakomite źródło do badań dla kulturoznawców, historyków,  2 J. Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX–XX wieku, Łódź 1982, s. 215–241. 3 Z kilku możliwych przykładów należy wskazać artykuł, w którym autorzy źle odmieniają nazwę komiksu japońskiego oraz mylnie stosują pojęcia: manga oraz anime. J. Rulko, J. Rul-ko, Świat aminków, jako kreacja dziecięcej świadomości – studium dziecka zniewolonego komik-sem, [w:] Światy dziecięcych znaczeń, Warszawa 2004, s. 306–338. 4 G. Gajewska, Wstęp – komiks jako przykład konwergencji kultury popularnej i wysoko-artystycznej, [w:]  KOntekstowy MIKS, Poznań 2011, s. 11–23. 5 Biblioteka ta posiada jeden z największych zbiorów komiksów w Polsce przekraczającą liczbę 6000 woluminów. 162  medioznawców, polonistów, historyków sztuki, historyków kultury i popkultu-ry, socjologów, filmoznawców oraz filologów”6.  Jeśli chodzi o dane statystyczne to dotychczas opublikowano tylko jedno źródło prezentujące informacje o czytelnictwie i komiksowych zasobach bi-bliotek – są to opublikowane w 1997 r.7 badania Anny Marii Krajewskiej i Gra-żyny Lewandowicz z Biblioteki Narodowej. Badania przeprowadzono w 16 bibliotekach, w których zgromadzono ogółem 233 948 woluminów, z czego blisko 5 tysięcy stanowiły komiksy. Wyniki dotyczyły 1993 r., czyli okresu,  w którym rynek wydawniczy przeżywał dynamiczny rozwój. Z badań odczytać możemy, że średnio co 46 publikacja znajdująca się w bibliotece była komik-sem. Powieści graficzne częściej trafiały do biblioteki w postaci daru, zdecydo-wanie rzadziej na drodze kupna.  Autorka na potrzeby niniejszego tekstu przeprowadziła własne badania pilotażowe na księgozbiorach trzech bibliotek akademickich, za pomocą multi-wyszukiwarek zamieszczonych na stronach bibliotek: Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz udostępnionego na stronie internetowej spi-su Kolekcji Komiksów Biblioteki Uniwersytecka w Poznaniu. W bazach tych zostały wyszukane komiksy, którymi dysponują powyższe biblioteki. Bibliote-ka UŁ została wytypowana do niniejszego badania,  Łódź jest miastem, w któ-rym od 1991 r. organizowany jest Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier oraz prowadzone są cykliczne Sympozja Komiksologiczne mające na celu uka-zanie najzabawniejszej ze sztuk w nobilitującym świetle profesjonalnych (naukowych) analiz. Natomiast Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego wy-brana została ze względu na jej wieloletnią historię i obowiązek archiwizowa-nia publikacji. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu została umieszczona w tym zestawieniu dlatego, że posiada godną podziwu kolekcję komiksów, która udostępniana jest nie tylko w murach biblioteki, ale i poza nią8. Wszystkie trzy biblioteki posiadają również tak zwany egzemplarz obowiązkowy, który teore-tycznie pozwala na gromadzenie komiksów przynajmniej w jednym egzempla-rzu bez ponoszenia kosztów. W badaniu posłużono się multiwyszukiwarką,  wykorzystano hasło wyszukiwawcze „komiksy”. Mimo to trzeba tutaj zazna-czyć, że część komiksów jest niewprowadzona do katalogów elektronicznych, przez co nie zostały one uwzględnione w statystyce. Ponadto z wyszukanych materiałów postarano się wykluczyć: opracowania historyczne i krytyczne, ka-talogi wystaw i temu podobne tak, aby wyniki przedstawiały tylko komiksy,  a nie materiały o nich traktujące. Zebrane dane przedstawiano w tab. 1. 6 Komiksy, [dostęp: 1.12.2015 r.], http://lib.amu.edu.pl/index.php?option=com_content& task=view&id=952&Itemid=164. 7 A.M. Krajewska, G. Lewandowicz, Miłośnicy komiksów – Czytelnictwo komiksów – Biblioteki dla dzieci w Polsce i we Francji, Warszawa 1997 8 W 2015 r. biblioteka na swojej stronie internetowej zapraszała do zamawiania komiksów na organizowany w Poznaniu konwent miłośników fantastyki – „Pyrkon”. Zamówiony komiks można było odebrać na konwencie. 163  Tabela 1 Komiksy w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego Źródło: opracowanie własne. 164  Tabela 2 Komiksy w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego   Źródło: opracowanie własne.  165  Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu zostały zebrane w specjal-nie przygotowanej tabeli uwzględniającej podstawowe dane takie jak: nazwa autora, tytuł, nr serii wraz z tytułem, rok wydania, nr sygnatury nadany w bi-bliotece, język w jakim opublikowano komiks oraz nazwę wydawcy. Z tego względu nie było potrzeby korzystania z wyszukiwarki. Spis sporządzony  w Excelu udostępniony jest na stronie internetowej biblioteki9. Zawiera 6348 pozycji. Zamieszczony spis jest cenny przede wszystkim dlatego, że prezentuje tylko i wyłącznie powieści graficzne. Natomiast przeszukiwanie katalogów nie pozwala wykluczyć w uzyskanych wynikach publikacji dotyczących komiksu  a niebędących komiksem. Jak można odczytać z zaprezentowanych wyników najwięcej powieści graficznych zgromadzono w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, bo aż 6348 pozycji, druga w kolejności jest Biblioteka Jagiellońska posiadająca 2553 woluminy. Trzeba jednak pamiętać, że część komiksów posiada 2 lub więcej haseł przedmiotowych, co z pewnością zwiększa liczbę uzyskanych wy-ników. Na ostatnim miejscu znajduje się Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego 360 pozycji. Wyniki te jednak nie są zaskakujące. Podejmując decyzje o zakupie no-wych pozycji bibliotekarze muszą uwzględnić wiele czynników – między inny-mi są to budżet i zainteresowania użytkowników. Ponadto powszechny kry-tyczny stosunek do komiksu nie skłania do podejmowania decyzji o zakupie powieści graficznych. Poza tym ograniczony budżet bibliotek również utrudnia podęcie decyzji skłaniającej się ku zakupowi materiałów mających charakter bardziej rozrywkowy niż naukowy.  Na komiks trzeba jednak spojrzeć jak na profesjonalny, pełnowartościowy produkt posiadający walory artystyczne, edukacyjne i rozrywkowe. Przecież już w 1969 r. Sąd Federalny w Stanach Zjednoczonych uznał 1055 rysunków komiksowych autorstwa Morta Waltera podarowanych Bibliotece Uniwersyte-tu w Syracuse za sztukę. Dziś organizuje się wiele konkursów dla młodych  rysowników komiksów, a nagrodzone prace są eksponowane w galeriach10. Również pedagodzy coraz częściej dostrzegają pozytywne aspekty komiksu, podkreślając wręcz możliwość wykorzystania go w kształceniu dzieci i mło-dzieży11. Duży wybór gatunków oraz możliwość dostosowania treści komiksu do wieku potencjalnego odbiorcy12 sprzyja nauczaniu wielu przedmiotów. Ko-miks historyczny można zastosować jako pomoc naukową na lekcjach historii,  9 Zamów komiks na Pyrkon, [dostęp: 1.12.2015 r.] http://lib.amu.edu.pl/index.php?option =com_content&task=view&id=1366&Itemid=302. 10 25 Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier w Łodzi, red. P . Kasiński, T. Tomaszewski, Łódź 2014. 11 B. Janicki, Potrzeby i możliwości wykorzystania komiksów historycznych w szkolnej edukacji historycznej, [w:] KOntekstowy MIKS, Poznań 2011, s. 239–251. 12 Tak jak beletrystyka występuje w odmianach dla nastolatków i osób pełnoletnich, rów-nież komiks można dzielić na odpowiedni dla różnych grup wiekowych: dzieci, nastolatków, czytelników dojrzałych. 166  a amerykańską (nie tłumaczoną) powieść graficzną można z powodzeniem wy-korzystywać w nauczaniu języków obcych.  Nie należy też określać komiksu mianem drogiej i ogłupiającej rozryw-ki13. Dostępne współcześnie książki, zawierające kolorowe zdjęcia, kosztują od 40 do nawet kilkuset złotych. Ceny komiksów oscylują między 10–200 zło-tych14. Zatem aspekt finansowy nie wskazuje na przewagę książki nad komik-sem – biblioteki naukowe posiadające egzemplarz obowiązkowy powinny otrzymywać po jednym tytule za darmo – natomiast zebrana kolekcja komik-sów tworzy (przykładem Biblioteki Uniwersytetu Poznańskiego) zaplecze ba-dawcze i poszerza możliwości biblioteki jako trzeciego miejsca, co zachęca czytelników do częstszych odwiedzin. Zainteresowanie komiksem jest duże i stale rośnie. Świadectwem tego mo-że być frekwencja na organizowanym w Łodzi Międzynarodowym Festiwalu Komiksu i Gier na którym w ostatnich latach była następująca liczba uczestni-ków:  2012 – 8000 osób;  2013 – 12500 osób;  2014 – 18000 osób15. Kolejki w rezerwacjach do konkretnego komiksu, które da się zaobser-wować w systemie bibliotecznym świadczą o dużym zainteresowaniu. Ponadto na rynku stale przybywa wydawców komiksów, a nakłady niektórych powieści graficznych przewyższają nakłady książek16. Pośród najprężniej działających obecnie wydawnictw komiksowych należy wymienić duńskie przedsiębiorstwo powstałe w 1990 r. – Egmont Polska. Swoją działalność rozpoczęło od wyda-wania komiksów z Kaczorem Donaldem, przeznaczonych dla dzieci. Obecnie publikuje kilkadziesiąt tytułów prasowych rocznie, komiksy dla dzieci i doro-słych, książki dla dzieci i młodzieży oraz rodzinne gry planszowe. Od ponad 15 lat, pod egidą Klubu Świata Komiksu należącego do Wydawnictwa Egmont Polska, ukazują się albumy światowych i rodzimych twórców.  W 2014  r. Egmont wprowadził na rynek kolekcję dzieł światowej sztuki komiksowej w serii zatytułowanej Kanon Komiksu. W 2015 r. została podpisa-na umowa z wydawnictwem DC Entertainment, rozszerzająca współpracę po-między obydwoma wydawnictwami, przez co w nadchodzących latach w ręce polskich fanów komiksu ma trafić rozbudowana oferta tego największego an-glojęzycznego wydawnictwa komiksowego na świecie17.  13 Z. Zasacka, Zagubieni w lekturze – czas wykorzystany czy czas stracony, [w:] Czas ukoi nas?, Toruń 2014, s. 239–249.  14 Najdroższe są wydania kolekcjonerskie. 15 Za udostępnienie danych dziękuję Łódzkiemu Centrum Komiksu. 16 W. Obremski, Krótka historia sztuki komiksu w Polsce (1945-2003), Toruń 2005,  s. 140. 17 Informacja zaczerpnięta za strony WWW wydawnictwa. Egmont – komiksy, [dostęp: 26.04.2015], http://egmont.pl/komiksy/. 167  Komiksy znajdują swoich odbiorców, wydaje się, że mają już wielu sta-łych fanów oraz stanowią bogaty materiał badawczy18. Zatem gdzie tkwi pro-blem? Dlaczego komiks w bibliotekach akademickich prawie nie występuje?  Można tutaj wymienić kilka prawdopodobnych przyczyn: 1. Brak badań potwierdzających potrzebę wprowadzenia komiksu do bib-liotek. 2. Brak zainteresowania ze strony bibliotekarzy. 3. Brak współpracy bibliotek z wydawcami. 4. W przypadku bibliotek upoważnionych do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego – niewywiązywanie się niektórych wydawców z ustawo-wego obowiązku, ale również brak monitów ze strony bibliotek. 5. Wysokie ceny niektórych publikacji. Istotna w tym miejscu wydaje się refleksja, która może skłonić biblioteka-rzy do obiektywnego spojrzenia na problem komiksu w polskich bibliotekach naukowych i publicznych. Nieobecność komiksu w tych instytucjach zawęża możliwe pola badawcze naukowców, zajmujących się kulturą popularną (niektórych badań nie da się przeprowadzić). Nie jest też wykorzystany poten-cjał edukacyjny komiksów, które mogą uatrakcyjnić nauczanie. Biblioteka  naukowa, w której zapewnia się profesjonalny dostęp do wiedzy i informacji musi zadbać o podstawy, czyli coraz lepsze gromadzenie i udostępnianie księ-gozbioru. Nie posiadając w swoich zbiorach powieści graficznych, biblioteki akademickie tracą znaczącą liczbę potencjalnych czytelników, których komiks mógłby zachęcić do bardziej aktywnego korzystania z usług biblioteki. Ponad-to aspekt rozrywkowy, jaki posiada komiks może też wspierać biblioteki aka-demickie w idei trzeciego miejsca. Ideałem byłoby, gdyby bibliotekarze w końcu dostrzegli potencjalne ko-rzyści płynące z posiadania w zbiorach powieści graficznych i zaczęli nadra-biać straty z lat wcześniejszych. Dla odbiorców zainteresowanych komiksem byłaby to niezwykła atrakcja.  Bibliografia  25 Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier w Łodzi, pod red. P . Kasińskiego, T. Toma-szewskiego, Łódź 2014. Baudrillard J., Społeczeństwo konsumpcyjne – jego mity i struktury, Warszawa 2006, s. 7. Czerepaniak-Walczak M., Po pierwsze rentowność?, „Więź”, 2015, nr 1, s. 16–26. Dunin J., Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX-XX wieku, Łódź 1982,  s. 215–241. Egmont – komiksy, [dostęp: 26.04.2015], http://egmont.pl/komiksy/. Gajewska G., Wstęp – komiks, jako przykład konwergencji kultury popularnej  i wysokoartystycznej, [w:] KOntekstowy MIKS, Poznań 2011, s. 11–23. 18 Należy tu wskazać Sympozja komiksologiczne towarzyszące Międzynarodowemu  Festiwalowi Komiksu i Gier w Łodzi. Pod redakcją organizatora, absolwenta UŁ Krzysztofa Skrzypczyka, co roku ukazuje się tematyczna publikacja zawierająca artykuły naukowców zaj-mujących się problematyką komiksu. 168  Has-Tokarz A., W.I.T.C.H.(mania), jako przykład globalnego produktu medialnego dla dzie-ci, [w:] Bestsellery. Literatura popularna. Odbiorcy. Empiryczne badania współczesnego czytelnictwa, Lublin 2009, s. 29–46. Janicki B., Potrzeby i możliwości wykorzystania komiksów historycznych w szkolnej edukacji historycznej, [w:] KOntekstowy MIKS, Poznań 2011. Krajewska M., Lewandowicz G., Miłośnicy komiksów – Czytelnictwo komiksów – Biblioteki dla dzieci w Polsce i we Francji, Warszawa 1997. Lada K., Uwaga! TVN, 12.07.2003 r. [reportaż z udziałem Doroty Zawadzkiej]  Obremski W., Krótka historia sztuki komiksu w Polsce (1945-2003), Toruń 2005. Rulko J., Rulko J., Świat aminków, jako kreacja dziecięcej świadomości – studium dziecka zniewolonego komiksem, [w:]  Światy dziecięcych znaczeń, Warszawa 2004, s. 306–338. Wańczyk A., Rola komiksu w stymulacji rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym,  [w:] Edukacja – szkoła – nauczyciele. Kraków 2005, s. 507–512. Zasacka Z., Zagubieni w lekturze – czas wykorzystany czy czas stracony, [w:] Czas ukoi nas?, Toruń 2014, s. 239–249. 169 

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/21328/1/161-169_Gamus_Nie%20bojmy%20sie%20komiksow.pdf

Nie bójmy się komiksów!

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)