Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2017, Nr 1 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl   Późne macierzyństwo – nowe zjawisko demograficzne w Polsce?   Późne macierzyństwo to zjawisko, które wydaje się być nowe w Polsce. Wydawanie na świat potomstwa przez starsze matki wydaje się być czymś nieznanym w przeszłości, a wyłaniającym się jako novum. Jednakże – i może z punktu widzenia napięcia narracyjnego zbyt szybko udzielana jest odpowiedź na tytułowe pytanie – nasze babki, a przede wszystkim prababki, znały znakomicie to zjawisko. Jednakże ich sytuacja jako matek w późnym wieku rodzących dzieci o tyle różniła się od ich współczesnych odpowiedniczek, iż ich status wynikał z wielodzietności, z wydawania na świat kilkorga dzieci, podczas gdy obecnie coraz częściej zaobserwować można wydawanie w tym wieku pierwszego dziecka. W niniejszym opracowaniu chciałbym skupić się zatem, z jednej strony, na prezentacji danych wskazujących na zmianę skali późnego macierzyństwa w ostatnich dekadach, z drugiej zaś wskazać na przestrzenne zróżnicowanie jego skali we współczesnej Polsce. Rozpocząć trzeba od jednoznacznego zdefiniowania późnego macierzyństwa. Zazwyczaj pod tym pojęciem rozumie się stawanie się matką przez kobiety, które w chwili porodu dziecka miały ukończone 35 lat. Z reguły nikogo bowiem nie dziwi ciąża i poród u kobiet dwudziestokilkuletnich czy takich mających nieco powyżej 30 lat. Jednak ostatnie lata przynoszą wyraźny wzrost częstości występowania porodów w wieku uchodzących ostatnio za na tyle wysoki, iż wzbudzający jeśli nie opory społeczne, to na pewno zdziwienie. W Polsce w ostatnim ćwierćwieczu występował bowiem obserwowany i w innych krajach proces starzenia się płodności, polegający na odraczaniu decyzji prokreacyjnych na ten etap życia, który zapewnia większą stabilizację ekonomiczną. Znakomicie to widać, jeśli przyjrzymy się zmianom poziomu płodności kobiet w jednorodnych grupach wieku w dłuższym okresie (rys. 1). Płodność – czyli w pełni porównywalna w czasie informacja o natężeniu urodzeń – mówi o liczbie urodzeń  w przeliczeniu na 1000 kobiet w wyspecyfikowanych, jednorodnych grupach wieku (na poniższym rysunku to pięcioletnie grupy wieku). W trakcie pierwszego powojennego półwiecza zaobserwować można było spadek znaczenia płodności po 30. roku życia, co przede wszystkim odzwierciedlało generalną redukcję dzietności. Urodzenia w wieku lat 30, 35, 40, a tym bardziej w wieku wyższym, to w warunkach wczesnego rozpoczynania kariery rodzicielskiej przede wszystkim urodzenia wyższej kolejności. Obniżanie się dzietności oznaczało zmniejszanie się liczby urodzeń kolejności wyższej niż drugie. Tymczasem widoczny w ostatnich dwóch dekadach wzrost znaczenia późnego macierzyństwa ma inny charakter – to przede wszystkim konsekwencja coraz późniejszego rozpoczynania kariery prokreacyjnej. W efekcie – wskutek decyzji prokreacyjnych odroczonych do chwili osiągnięcia stabilnej sytuacji zawodowej, mieszkaniowej, a niekiedy edukacyjnej – narasta skala urodzeń realizowanych po 30. roku życia, a coraz częściej pojawiają się i urodzenia w wieku 35 lat i więcej. W rezultacie jedynie w przypadku 3 grup wieku zaobserwować można, iż dzisiejsza skłonność do wydawania  na  świat  potomstwa jest zbliżona do  tego sprzed ćwierćwiecza. Matki mające 30-34 lata Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2017, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Rysunek 1 Płodność kobiet według pięcioletnich grup wiek w Polsce w latach 1950-2015 (urodzenia na 1000 kobiet w danym wieku) 0501001502002501950 1960 1970 1980 1990 2000 201015–1920–2425–2930–3435–3940–4445–49 Źródło: obliczenia własne na podstawie Roczników Demograficznych GUS z różnych lat  rodzą dzieci z taką samą intensywnością jak ich odpowiedniczki żyjące na początku lat 1970. Płodność kobiet w wieku 35-39 lat znajduje się obecnie jak w odznaczającym się bardzo dużą stabilizacją wartości dziesięcioleciu 1977-1986. Natężenie urodzeń w wieku 40-44 lata z kolei znajduje się na poziomie obserwowanym pod koniec lat 1980. We wszystkich pozostałych grupach wieku obecna płodność przybiera wartości znacznie niższe niż te w okresie PRL. W efekcie wzrasta i ważność późnego macierzyństwa dla kształtowania się poziomu dzietności.  O ile sama liczba dzieci starszych matek i ich udział wśród urodzeń ogółem zależy od czynnika kohortowego (tj. od liczby matek w poszczególnych grupach wieku odzwierciedlającej poziom urodzeń sprzed 2-3 dekad), o tyle – jeśli odwołać się do pojęcia dzietności teoretycznej (a zatem wielkości hipotetycznej, bazującej na skumulowanym efekcie płodności) – wyraźnie widoczny jest wzrost wagi późnego macierzyństwa (rys. 2).  Rysunek 2 Udział płodności po 35. roku życia w całej płodności kobiet w latach 1950-2015 05101520251950 1960 1970 1980 1990 2000 2010Polska miasta wieś Źródło: obliczenia własne na podstawie Roczników Demograficznych GUS z różnych lat Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2017, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  We współczesnej Polsce płodność matek w wieku 35 lat i więcej jest równie ważna jak na początku lat 1960., kiedy to zarówno dzietność, jak i udział urodzeń trzecich i dalszych, kształtowały się na dużo wyższym poziomie niż obecnie. Zazwyczaj kobiety wiejskie odznaczają się wyższą skłonnością do wydawania na świat potomstwa, co za pośrednictwem wyższej frakcji urodzeń wysokiej rangi prowadzi do wyższego znaczenia w ich przypadku późnego macierzyństwa. Tymczasem począwszy od roku 2005 późna płodność ma większe znaczenie w miastach w porównaniu ze wsią (rys. 2). Odpowiada za to przede wszystkim odmienny kalendarz płodności – mieszkanki miast decydują się na potomstwo w zdecydowanie wyższym wieku, niezależnie czy mowa o dziecku pierwszym, drugim, czy następnych. Przykładowo w roku 2015 mediana wieku urodzenia (wiek, w jakim połowa kobiet miała urodzenia danej kolejności za sobą, zaś połowa dopiero przed sobą) wynosiła w przypadku matek mieszkających w miastach: urodzenie pierwsze – 27,4 lat, urodzenie drugie – 30,5 lat, urodzenie trzecie – 32,5 lat, urodzenie czwarte – 33,6 lat, podczas gdy w przypadku mieszkanek wsi wielkości te były następujące: 25,9 lat, 29,9 lat, 31,7 lat i 33,0 lat. Jak widać, różnica odnosiła się przede wszystkim do pierwszego urodzenia, choć była wyraźna również w przypadku kolejnych rang. Ważna zmiana, jak dokonała się w długim okresie, to zmiana ważności urodzeń starszych matek według kolejności (rys. 3). Z biegiem czasu wraz ze zmniejszaniem się dzietności zmniejszała się ważność urodzeń wysokiej rangi (tj. początkowo urodzeń piątych i dalszych, potem czwartych, następnie trzecich), narastało zaś znaczenie urodzeń drugich i w ostatnich kilkunastu latach urodzeń pierwszych.  Rysunek 3 Rozkład urodzeń wydawanych na świat przez matki w wieku 35 lat i więcej według kolejności w latach 1960-2015 0%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100%1960 1970 1980 1990 2000 2010 20155+4321 Źródło: obliczenia własne na podstawie Roczników Demograficznych GUS z różnych lat  O ile w 1960 r. urodzenia pierwsze i drugie w tej grupie wieku odpowiadały za 1/5 ogółu, obecnie jest to już blisko 2/3. Z kolei urodzenia czwarte i dalsze odpowiadały w roku 1960 za ponad 60% ogółu, zaś obecnie stanowią jedynie 1/7 wszystkich urodzeń wydawanych na świat przez matki  w wieku 35 lat i więcej. Realistycznie trzeba jednak przyznać, iż późne macierzyństwo w największym stopniu w porównaniu z latami 1970. i 1980. dotknęło urodzenia drugie, których częstość występowania wzrosła ponad trzykrotnie, podczas gdy waga urodzeń pierwszych podwoiła się. Ważnym zagadnieniem, jakie powinno być w niniejszym tekście poruszone jest przestrzenne zróżnicowanie późnego macierzyństwa. Owo zróżnicowanie wyrazić można na dwa sposoby – Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2017, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  poprzez odwołanie się do poziomu płodności (czyli ponownie natężenie urodzeń w przeliczeniu na 1000 kobiet w danym wieku) oraz znaczenia płodności w późnym wieku dla dzietności realizowanej przez kobiety w danym województwie (tj. znaczenia płodności kobiet w wieku 35+ dla płodności całkowitej). W pierwszej kolejności przyjrzyjmy się, jak wygląda poziom i znaczenie późnej płodności  w Polsce AD 2015 (tab. 1).  Tabela 1 Późne macierzyństwo w Polsce w 2015 r. w podziale wojewódzkim  Województwo Płodność (urodzenia w przeliczeniu na 1000 kobiet) w wieku Waga późnego macierzyństwa dla dzietności (jako jej %) 35-39 40-44 45-49 lat Ogółem Miasto Wieś Dolnośląskie         29,4 5,8 0,2 14,5 15,4 12,7 Kujawsko-pomorskie   28,2 5,8 0,3 13,6 14,0 13,3 Lubelskie            32,4 7,4 0,4 15,9 17,6 14,3 Lubuskie             28,0 5,3 0,2 13,3 13,5 12,8 Łódzkie              29,1 5,8 0,2 13,8 14,8 12,3 Małopolskie          35,7 7,5 0,4 16,4 18,0 15,2 Mazowieckie          38,5 8,6 0,4 16,7 18,5 13,7 Opolskie             25,9 4,9 0,1 13,6 14,3 12,9 Podkarpackie         30,3 6,7 0,3 15,5 17,2 14,4 Podlaskie            29,5 6,7 0,3 14,8 15,8 13,2 Pomorskie            32,8 7,1 0,3 14,1 14,6 13,6 Śląskie              30,4 5,5 0,2 14,2 14,3 14,0 Świętokrzyskie       26,5 5,7 0,2 13,6 15,3 12,5 Warmińsko-mazurskie  27,8 5,8 0,3 13,7 14,7 12,6 Wielkopolskie        31,0 5,9 0,3 13,3 14,4 12,3 Zachodniopomorskie   26,8 6,5 0,3 13,7 14,3 12,9 Polska 31,5 6,6 0,3 14,8 15,8 13,5   Regiony o najniższych wartościach danego wskaźnika  Regiony o najwyższych wartościach danego wskaźnika  Źródło: Rocznik Demograficzny GUS z 2016 r. i obliczenia własne  Występowały duże, przestrzenne różnice skłonności do posiadania potomstwa przez kobiety  w wieku 35+ – przykładowo Mazowsze w przypadku kobiet w wieku 35-39 lat osiągało płodność wyższą o połowę w stosunku do Opolszczyzny, zaś generalnie z przechodzeniem do kolejnych podgrup wieku różnice między ekstremami wzrastały, choć zaznaczyć należy oczywiste szybkie zmniejszanie się poziomu płodności wraz z wiekiem. Generalnie różnice układały się zgodnie  z zaobserwowaną w dłuższym okresie prawidłowością łączącą obszary o najniższej dzietności z niską płodnością kobiet po 35. roku życia [Szukalski, 2015] – zob. tab. 2. W żadnym z województw znaczenie późnego macierzyństwa nie było wyższe na wsi niż  w mieście. Największe różnice występowały w zwartym pasie Polski Środkowo-Wschodniej (lubelskie, łódzkie, małopolskie, mazowieckie, świętokrzyskie), najmniejsze w pasie nadgranicznych regionów Polski Północno-Zachodniej (śląskie, lubuskie, kujawsko-pomorskie, pomorskie, zachodnio-pomorskie), przy czym warto zaznaczyć, iż zróżnicowanie przestrzenne było zdecydowanie wyższe  w miastach niż na wsi. Generalnie regiony, które później rozpoczęły przemiany w sferze prokreacji  w ostatnim ćwierćwieczu odznaczały się wyższym znaczeniem późnego macierzyństwa (zob. tab. 2).  Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2017, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  Tabela 2 Późne macierzyństwo w Polsce w latach 2000-2015 w podziale wojewódzkim  Województwo Płodność w wieku 35-39 lat  (urodzenia na 1000 kobiet w tym wieku) Waga późnego macierzyństwa dla dzietności (jako jej %) 2000 2005 2010 2015 2000 2005 2010 2015 Dolnośląskie         18,9 20,6 30,7 29,4 9,6 10,9 13,9 14,5 Kujawsko-pomorskie   19,6 21,0 27,8 28,2 8,9 10,0 11,8 13,6 Lubelskie            24,3 25,3 32,4 32,4 10,4 11,9 14,3 15,9 Lubuskie             18,6 20,2 27,8 28,0 8,9 9,9 12,1 13,3 Łódzkie              16,5 19,2 29,4 29,1 8,0 9,6 12,7 13,8 Małopolskie          26,2 27,4 34,8 35,7 11,1 13,1 14,9 16,4 Mazowieckie          21,5 24,3 36,8 38,5 9,7 11,5 15,0 16,7 Opolskie             17,7 18,0 23,4 25,9 9,7 11,0 12,4 13,6 Podkarpackie         28,1 26,8 30,4 30,3 11,9 13,1 14,3 15,5 Podlaskie            24,7 23,8 30,6 29,5 11,0 12,2 14,2 14,8 Pomorskie            22,4 25,9 33,7 32,8 9,9 11,7 13,3 14,1 Śląskie              16,5 19,2 28,6 30,4 8,5 10,1 12,6 14,2 Świętokrzyskie       19,6 19,8 28,1 26,5 9,1 9,9 12,8 13,6 Warmińsko-mazurskie  22,8 23,5 28,6 27,8 10,3 10,8 12,5 13,7 Wielkopolskie        21,3 23,2 30,9 31,0 9,4 10,7 12,6 13,3 Zachodniopomorskie   20,6 21,0 29,7 26,8 9,9 10,5 13,4 13,7 Polska 21,0 22,7 31,3 31,5 9,7 11,1 13,5 14,8   Regiony o najniższych wartościach danego wskaźnika  Regiony o najwyższych wartościach danego wskaźnika  Źródło: Roczniki Demograficzne GUS z różnych lat i obliczenia własne  Panowała przy tym zgodność pomiędzy poziomem płodności, przede wszystkim tym w wieku 35-39 lat (a zatem w wieku najwyższego natężenia urodzeń w późnym wieku), a ważnością późnego ma-cierzyństwa, choć jednocześnie następowały zmiany hierarchii regionów. Łatwiej te zmiany wyłapać w przypadku regionów Polski Południowo-Wschodniej, które na początku analizowanego okresu wy-raźnie odbiegały in plus poziomem późnej płodności, aby – odnotowując w ostatnich latach minimalne poziomy dzietności – dać się „wyprzedzić” przez inne regiony. Niezwykle ciekawa jest w tym przy-padku sytuacja Mazowsza, które w ciągu 15 lat przeszły od wartości przeciętnych do maksimów. Wynika to przede wszystkim z wpływu Warszawy. Miasto to – jak i większość innych wielkich miast – odznacza się zdecydowanie wyższym poziomem i znaczeniem późnej płodności (tab. 3).  Tabela 3 Późne macierzyństwo w największych miastach w 2015 r.  Miasto Płodność (urodzenia na 1000 kobiet w danym wieku) Udział późnej płodności  w dzietności ogółem (jako %) 35-39 40-44 45-49 Warszawa 45,6 11,2 0,7 21,8 Kraków 40,1 8,8 0,4 22,0 Łódź 30,8 5,9 0,1 16,1 Wrocław 39,3 6,8 0,2 20,2 Poznań 37,7 6,3 0,1 18,4 Miasta z 100 tys. mieszkańców i więcej 35,4 7,3 0,3 17,6 Miasta 32,5 6,7 0,3 15,9 Polska 31,5 6,6 0,3 14,9  Źródło: Rocznik Demograficzny GUS z 2016 r. i obliczenia własne Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2017, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 6  * * *  Odpowiadając w podsumowaniu na postawione w tytule pytanie, czy późne macierzyństwo to nowe zjawisko demograficzne w Polsce, odpowiedzieć należy – i tak i nie. Nie, albowiem w przeszłości mieliśmy do czynienia zarówno z równie wysokim, a nawet wyższym, poziomem płodności i ważności urodzeń wydawanych na świat przez kobiety w wieku 35+. Tak, bowiem nigdy wcześniej późne macierzyństwo nie było zjawiskiem tak silnie powiązanym z małodzietnością. Udziały urodzeń pierwszych wśród ogółu urodzeń kobiet w interesującej nas subpopulacji biją z roku na rok rekordy. Co więcej, tendencja ta widoczna jest również i w bardziej jednorodnych, pięcioletnich grupach wieku, choć – jak łatwo się domyślać – występuje znacząca różnica między znaczeniem urodzeń pierwszych wśród kobiet w wieku 35-39 lat (w roku 2015 21,9% ogółu urodzeń w tym wieku) a tymi w wieku 45+ (17,7%), podobnie jak w przypadku urodzeń wysokiej kolejności (urodzenia czwarte – odpowiednio 7,0% i 17,8%, urodzenia piąte – 4,4% i 22,2%).    Literatura: RRL (Rządowa Rada Ludnościowa), 2016, Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2015-2016, Warszawa, http://bip.stat.gov.pl/organizacja-statystyki-publicznej/rzadowa-rada-ludnosciowa/publikacje-rzadowej-rady-ludnosciowej/ Rybińska A., 2014, Motherhood after the age of 35 in Poland, „Studia Demograficzne”, 1(165), 7-28, http://sd.czasopisma.pan.pl/images/data/sd/wydania/No_1_165_2014/St%20Dem%201165-2014%20do%20druku.pdf#page=7 Szukalski P., 2005, Późne macierzyństwo w Polsce, „Wiadomości Statystyczne”, nr 4, 26-36, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3850 Szukalski P., 2012, Późne macierzyństwo we współczesnej Polsce, „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny”, nr 6, 1-4, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3564 Szukalski P., 2015, Przestrzenne zróżnicowanie dzietności w Polsce, „Wiadomości Statystyczne”, nr 4, 13-27, http://hdl.handle.net/11089/8118 

Późne macierzyństwo – nowe zjawisko demograficzne w Polsce?

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/20768/2017-01%20P%c3%b3%c5%bane%20macierzy%c5%84stwo.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Późne macierzyństwo – nowe zjawisko demograficzne w Polsce?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)