Wilk-Suwa, Ilona

Acta Universitatis Lodziensis Folia Sociologica

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C TA U N I V E R S I TAT I S  L O D Z I E N S I SFOLIA SOCIOLOGICA 57, 2016  [171]http://dx.doi.org/10.18778/0208-600X.57.12Ilona Wilk-Suwa*RECENZJA KSIĄŻKI POD REDAKCJĄ MAŁGORZATY BOGUNI-BOROWSKIEJ, FUNDAMENTY DOBREGO SPOŁECZEŃSTWA. WARTOŚCI, SPOŁECZNY INSTYTUT WYDAWNICZY ZNAK, KRAKÓW 2015 (384 STRON) Fundamenty dobrego społeczeństwa. Wartości to antologia pod redakcją Mał-gorzaty Boguni-Borowskiej, która stanowi zbiór rozważań uznanych polskich uczo-nych, w tym socjologów, antropologów, filozofów – na temat cnót społecznych. Redaktorka recenzowanej książki jest socjolożką, kulturoznawczynią i me-dioznawczynią. Aktualnie zatrudniona jest stanowisku adiunkta w Instytucie So-cjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej zainteresowania naukowe oscylują wokół tematyki socjologii kultury i konsumpcji, mediów, procesów kulturowo--cywilizacyjnych i współczesnych teorii socjologicznych. Jest autorką oraz redak-torką wielu książek poświęconych tematyce socjologii codzienności, socjologii wizualnej, edukacji medialnej, kultury mediów. W jej dorobku znajduje się rów-nież kilkadziesiąt artykułów zamieszczonych w periodykach naukowych, a także rozdziałów książek. Jej dokonania to nie tylko książki i artykuły, również prze-kłady naukowe.Najnowsza książka M. Boguni-Borowskiej pt. Fundamenty dobrego społe-czeństwa. Wartości łączy w sobie zagadnienia związane z procesami kulturowo--cywilizacyjnymi z problematyką wartości, czyli klasycznego przedmiotu badań i refleksji filozoficznych. Autorzy poszczególnych rozdziałów patrzą na problem wartości poprzez pryzmat komponentów życia społecznego. Dzięki temu całość staje się cennym źródłem wiedzy dla wszystkich obserwatorów życia społecznego oraz podporą w pracy dydaktycznej dla wykładowców akademickich i nie tylko.Problematyka wartości jest przedmiotem analiz wielu dyscyplin naukowych (L e w i c k a 2014), począwszy od filozofii i religii, przez ekonomię, rachunko-wość i zarządzanie, po psychologię czy socjologię. Każda dziedzina ujmuje rze-czone zagadnienie w sposób odmienny, kładąc nacisk na inne jego aspekty. So-cjologia, jako nauka zajmująca się badaniem społeczeństwa, grup społecznych, życia społecznego człowieka oraz przeobrażeniami zachodzącymi w ich ramach, * Mgr, Katedra Socjologii Kultury, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43, 90–214 Łódź; e-mail: ilonawilk@interia.euIlona Wilk-Suwa172a także regułami za nie odpowiadającymi (G i d d e n s 2007: 27), w wartościach upatruje spoiwo, które odpowiada za kondycję jednostek, pojedynczych wspólnot i całego społeczeństwa (S t r ó ż e w s k i 1992: 60). Dotychczasowe publikacje so-cjologiczne podejmowały temat wartości z perspektywy ich teoretycznego i me-todologicznego ugruntowania, internalizacji, zależności i roli (M i s z t a l 1980; M a t u s e w i c z 1975). W recenzowanym opracowaniu naukowym pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej problem wartości został poddany analizom so-cjologicznym, które miały udzielić odpowiedzi na szereg pytań postawionych w treści książki. Dotyczyły one:1) stanu (konfiguracji) wartości w społeczeństwach, w tym:• wartości, na których opierają się wspólnoty (np. zaufanie),• wartości jako przedmiotu negocjacji (np. odpowiedzialności), • wartości jako struktury niezmiennej (np. przyzwoitości);2) występowania zmian w obrębie przyjętych wartości:• rewolucja wartości,• pojawienie się antywartości;3) wpływu zmian w zachodzącym systemie wartości na życie wspólnotowe:• wartości indywidualne,• wartości wspólnotowe (B o g u n i a-B o r o w s k a 2015:10).Książkę poprzedza przedmowa pióra profesora Edmunda Wnuka-Lipińskie-go. Po niej zaś następują – w kolejności: część wprowadzająca, zatytułowana Życie w dobrym społeczeństwie. Wartości jako fundament dobrego społeczeństwa autorstwa redaktorki tomu, a następnie artykuły w liczbie siedemnastu. W każdym z nich omówiona została inna cnota (wartość). Całość publikacji kończą podzię-kowania Małgorzaty Boguni-Borowskiej.Autor wstępu dokonał prezentacji teoretycznych założeń pracy. E. Wnuk-Li-piński informuje o przyczynku do napisania omawianej pozycji, podkreślając po-trzebę dyskusji nad stanem i kondycją społeczeństw, których jest się częścią. Re-daktorka tomu w swoim tekście dokonuje operacjonalizacji pojęć stanowiących punkt wyjścia omawianej pracy naukowej (wspólnota i poszczególne wartości). Objaśnia tytuł książki, tym samym sygnalizując ważność problematyki wartości w kontekście porządku społecznego – „Społeczeństwo nie istnieje bez wspólnoty. Nie istnieje także bez organizacji societas. Relacja pomiędzy tymi dwoma wy-miarami jest podstawą społecznego świata” (B o g u n i a-B o r o w s k a 2015: 20). Według autorki zmiany zachodzące w społeczeństwie, będące pochodną m.in. z procesów globalizacji, powodują szereg przeobrażeń w obrębie tożsamości zbiorowych (chodzi m.in. o chwiejności relacji między wspólnotą a wartościa-mi). Podjęta przez autorów tekstów zamieszczonych w książce próba wskazania wartości fundamentalnych (ich propozycja) może być drogowskazem na ścież-ce wiodącej do tworzenia dobrych i przyjaznych wspólnot. Jak jednak zaznacza E. Wnuk-Lipiński, nie było to założeniem opracowania, gdyż jest to przesłanie wręcz niemożliwe do realizacji. Celem recenzowanej publikacji naukowej było Recenzja książki pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej, Fundamenty... 173określenie kanonu wartości społecznych i kulturowych odpowiadających za har-monijne stosunki międzyludzkie. Przy czym rzeczone wartości charakteryzują się niezmiennością i uniwersalnością. Do zbioru cnót społecznych, które według współautorów książki odpowiadają za stabilny ład społeczny, zaliczono: godność, lojalność, miłość, odpowiedzialność, pracowitość, prawość, przyjaźń, przyzwo-itość, solidarność, sprawiedliwość, szacunek, uczciwość, wolność, wrażliwość, współpraca, zaufanie, życzliwość.Przywołane powyżej przymioty społeczne analizowane były poprzez sze-reg odwołań do codziennych rytuałów, a także w kontekście wielkich zrywów i zmian. Konsekwentnie budowana harmonia w ramach zwyczajnych relacji jest elementem równie istotnym, jak społeczna organizacja wokół wielkiej idei, wiel-kiej sprawy. Jak nadmienia redaktorka książki, połączenie obu tych „wspólnot”/„typów” w jedność stanowi ogromne wyzwanie.Opisywane i analizowane wartości ujmowane były pod różnym kątem. Za ramy uznano m.in. kontekst czasowy, przestrzenny i prawny. Ponadto przyjęto formę definicyjnej prezentacji każdej wartości wraz z przykładami, co znacząco wpłynęło na uwypuklenie znaczenia i ważność społeczną im przypisywaną. Pod-kreślić należy, iż nie brano pod uwagę tego, czy dana cnota ma charakter mate-rialny, rzeczywisty bądź wyimaginowany (B o g u n i a-B o r o w s k a 2015: 20 za: S z c z e p a ń s k i 1980: 289).Pierwszą z opisywanych w książce cech społecznych jest godność. Autor wywodu – Andrzej Kojder – przytacza koncepcje godności oraz cechy ją cha-rakteryzujące. Kładzie przy tym nacisk na liczne powiązania tej cnoty społecz-nej z prawami człowieka, wyszczególniając jednocześnie przykłady zachowań świadczących o jej braku.Kolejną przedstawianą wartością społeczną była lojalność. Autor tego roz-działu – Marek S. Szczepański ujął tę ideę w skali makro (cnót obywatelskich, prawa), jak i mikro (jednostka wobec samego siebie). Cechy społeczne, takie jak miłość (opis autorstwa Aleksandry Jasińskiej-Ka-ni) oraz przyjaźń (Andrzej Kojder) – mimo że analizowane rozłącznie – nawiązu-ją do siebie nawzajem. W przypadku obu podkreślony został bliski stosunek mię-dzy ludźmi wynikający z istnienia tych cnót oraz warunków ich występowania.Pracowitość, w ujęciu Rocha Sulimy (określana również mianem etosu pra-cy), została zanalizowana przez pryzmat etyki protestanckiej. Autor przywołuje rozliczne formy pracowitości, takie jak: świadoma postawa, odmiana przymu-su. Omawia także pracę jako kulturę oraz powołanie, potwierdzając tym samym obecność założeń protestantyzmu w opisie zagadnienia.Prawość, opisana przez Andrzeja M. Świątkowskiego, nawiązuje do innej omawianej cnoty społecznej, tj. sprawiedliwości (charakterystyka Piotr Sztomp-ka). Pierwsza (by móc w ogóle istnieć) wymaga zbudowania systemu społeczne-go opartego na tej drugiej. P. Sztompka przez sprawiedliwość rozumie element świadczący o zgodności bądź niezgodności systemu prawnego obowiązującego Ilona Wilk-Suwa174w danym społeczeństwie. Jednocześnie zwraca uwagę na uniwersalizm i ponad-czasowość tej idei.Następna cnota, solidarność, rozważana przez Krzysztofa Frysztackiego w kontekście historycznym, jest zakorzeniona w ludzkich losach i funkcjonuje w odniesieniu do innej wartości społecznej, tj. zaufania. Tomasz Szendlak utoż-samia zaufanie z zakładem między różnymi podmiotami. Zakładem, który bazuje na akcie oceny wiarygodności, osobowości (skłonności do obdarzania zaufaniem) i regułach kulturowych. W części dotyczącej szacunku jako wartości, autor Piotr Sztompka zauważa, że cecha ta jest zależna od innych, a przede wszystkim „istotnych” innych. Uza-leżnienie jej od reguły wzajemności skutkuje tym, że szacunkiem jest się obdarza-nym ze względu na coś, na pewne okoliczności, które autor wyszczególnia (m.in. indywidualne talenty, cechy biografii, dobre uczynki, cechy demograficzne, takie jak: wiek czy płeć, pozycja pełniona w grupie).Inna cnota społeczna, również omówiona w recenzowanej publikacji, to przy-zwoitość. Autorka tego rozdziału – Elżbieta Tarkowska – ujmuje ją z perspektywy dyspozycji, wymiaru osobowości człowieka, niezależnej od czasu, miejsca, kultu-ry i społeczeństwa. Jako egzemplum, modelową „ilustrację” i desygnat rozważań natury teoretycznej E. Tarkowska przywołuje postać Władysława Bartoszewskie-go (Ta r k o w s k a 2015: 206–208 za: B a r t o s z e w s k i 1986, 2005, 2013).Marek Ziółkowski, pisząc o współpracy, przytacza inne socjologiczne poję-cia, które opisują to zinternacjonalizowane działanie (interakcja, więź, solidar-ność). Podkreśla wielość elementów determinujących występowanie tej cnoty społecznej. Omawia także jej genezę. Wartość, określana mianem odpowiedzialności (omówiona przez redaktorkę tomu), służy regulacji systemu prawnego oraz moralnego, a także widzeniu świa-ta. Ponadto jest pochodną faktu istnienia drugiego człowieka. Cnota ta, mimo że zależna od roli, miejsca zajmowanego w hierarchii społecznej, rozkłada się w czasie na przed czynem i po czynie.Wrażliwość (autor rozdziału Marek Krajewski) ma charakter wieloznaczny. Rozkłada się niejako dwubiegunowo – jeden biegun to empatia, współczucie, nie-sprawiedliwość, zaś drugi – emocjonalna niestabilność, oderwanie od rzeczywi-stości, mrzonki. Jako cnota dobro czyniąca (O s s o w s k a 1985) przedstawiona została życz-liwość (Beata Łaciak). Wartość ta, jak stwierdza autorka, jest cechą wyłącznie ludzką. Wchodzi w relacje z innymi atutami społecznymi, takimi jak: miłość, przyjaźń, prawość. Ostatnie dwie cnoty omówione w publikacji to wolność (Marian Golka) i uczciwość (Edmund Wnuk-Lipiński, Barbarka Markowska). Pierwsza z wy-mienionych rozpatrywana jest z perspektywy problemu, który zależny jest od systemu prawnego. Druga zaś – uczciwość – nazwana została fundamentem innych cnót.Recenzja książki pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej, Fundamenty... 175Podsumowując, zawartość tomu obejmującego łącznie 19 części (przedmo-wa, wprowadzenie, 17 tekstów na temat wartości fundamentalnych i podziękowa-nie) dzięki licznym odwołaniom się autorów poszczególnych rozdziałów publi-kacji do szeregu krajowych oraz zagranicznych prac naukowych, można uznać za wnikliwą i dogłębną analizę tematyki wartości jako komponentu życia społecz-nego. Znajomość publikacji tematycznych i okołotematycznych pozwoliła współ-autorom książki na dogłębne potraktowanie zagadnienia wartości, które de facto było już tematem rozważań uczonych starożytnych (m.in. Platona, Arystotelesa, Cycerona)1. Autorzy poszczególnych części omawianej książki starali się lub da-wali gotowe odpowiedzi na postawione pytania. Analizowali wpływ poszczegól-nych wartości na działania i istnienie jednostek we wspólnocie, funkcjonowanie wartości o charakterze zbiorowym i ich agitacji, jak również skutki braku po-szczególnych cnót i występowania ich przeciwieństw (antywartości). Być może, gdyby autorzy pokusili się o przeprowadzenie własnych badań dotyczących war-tości i zaprezentowali ich wyniki (najlepiej w formie tabelarycznej, wykresów czy diagramów), wybrane i omówione przez nich cnoty miałyby charakter bardziej obiektywny, a co za tym idzie – dobitniej uświadamiający. Niemniej jednak, pod-kreślenie w przedmowie faktu przedstawienia zestawu wartości jako propozycji można uznać za uzasadnienie braku studium badawczego. Ponadto, autorzy po-szczególnych rozdziałów – chcąc potwierdzić swoje racje – powoływali się na badania zewnętrzne. Książka zredagowana przez M. Bogunię-Borowską, jak zaznaczano na jej rewersie, jest pierwszą ściśle socjologiczną pozycją literaturową dostępną na ryn-ku wydawniczym, traktującą o wartościach jako ogniwach życia społecznego. Wartości i wspólnota (pojęcia standardowo traktowane rozdzielnie, choć z za-znaczeniem współzależności) w recenzowanej pozycji stanowiły punkt główny – korelację podstawową, dzięki czemu podejście zaprezentowane przez Bogunię--Borowską można uznać za niekonwencjonalne. Ponadto, publikacja ta rzeczy-wiście stanowi jedną z nielicznych pozycji socjologicznych, która zajmuje się tematyką cnót społecznych.Do walorów książki zaliczyć należy także pozycję zawodową zarówno re-daktorki tomu, jak i autorów poszczególnych części. Uczestnictwo tylu wybit-nych naukowców (A. Jasińska-Kania, P. Sztompka, M. Krajewski, M. S. Szcze-pański, A. Kojder, R. Sulima, B. Markowska, T. Szlendak, E. Wnuk-Lipiński, B. Łaciak, M. Gałka, K. Frysztacki, M. Ziółkowski, A. M. Świątkowski, E. Tar-kowska) w jednym projekcie stanowiło nie lada wyzwanie, które, jak widać, oka-zało się możliwe. Już ze względu na tę okoliczność należy uznać, iż redaktorka tomu osiągnęła duży sukces. 1 Autorzy poszczególnych rozdziałów powoływali się w swoich wywodach m.in. na filozofów XV-wiecznych: Giovanni Pico della Mirandola, filozofów oświecenia – wiek XVIII – Immanuela Kanta, jak również na Johna Locke’a, Ericha Fromma, Leszka Kołakowskiego, Józefa Tischnera. Ilona Wilk-Suwa176Godna uwagi jest również ogólna przejrzystość publikacji, zarówno pod względem wizualnym (oprawa wewnętrzna tudzież zewnętrzna – grafika okład-ki), treściowym, jak i językowym. Zaprezentowany w książce zbiór artykułów nie stwarza ryzyka niejasności nawet dla czytelnika niemającego powiązania ze światem nauki. Za brakujące ogniwo można uznać jedynie brak wyraźnego za-kończenia/podsumowania, a więc rekapitulacji myśli i obserwacji. Publikacja Małgorzaty Boguni-Borowskiej i współautorów zasługuje na szczególne uznanie i z całą pewnością polecenie lektury tej pozycji wydawniczej.BibliografiaB a r t o s z e w s k i W.  (1 9 8 6 ),  Jesień nadziei. Warto być przyzwoitym, „Spotkania”, Lublin.B a r t o s z e w s k i W.  (2 0 0 5 ),  Warto być przyzwoitym. Teksty osobiste i nieosobiste, „W drodze”, Poznań.B a r t o s z e w s k i W.  (2 0 1 3 ),  Mimo wszystko. W rozmowie z Michałem Komarem, Dom Wydawni-czy PWN-Agora, Warszawa.B o g u n i a-B o r o w s k a M. (red.) (2015), Fundamenty dobrego społeczeństwa. Wartości, Spo-łeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków.G i d d e n s A. (2007), Socjologia, tłum. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 27.L e w i c k a H. (2014), Wartości jako kluczowe pojęcie w dziedzinie nauk ekonomicznych, „Społe-czeństwo i Ekonomia”, nr 2, s. 65–67.M a t u s e w i c z C. (1975), Psychologia wartości, PWN, Warszawa–Poznań.M i s z t a l M. (1980), Problematyka wartości w socjologii, PWN, Warszawa.O s s o w s k a M. (1985), Normy moralne, PWN, Warszawa.S t r ó ż e w s k i W. (1992), W kręgu wartości, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków, s. 60.S z c z e p a ń s k i J. (1970/1980), Sprawy ludzkie, Czytelnik, Warszawa, s. 289.http://www.socjologia.uj.edu.pl/instytut/pracownicy/malgorzatabogunia-borowska [dostęp 02.02.2016].

Recenzja książki pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej Fundamenty dobrego społeczeństwa. Wartości

Ilona Wilk-Suwa

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/21611/0_12_%5b171%5d-176_Wilk-Suwa.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Recenzja książki pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej Fundamenty dobrego społeczeństwa. Wartości

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Recenzja książki pod redakcją Małgorzaty Boguni-Borowskiej Fundamenty dobrego społeczeństwa. Wartości

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w