Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2016, Nr 8 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Wiek przechodzenia na emeryturę w Polsce   Obniżenie wieku emerytalnego dokonane głosami PiS do wartości odnotowywanych w prawie przed reformą 2012 r. zachęca do przyjrzenia się, jak w rzeczywistości wygląda wiek przechodzenia na emeryturę we współczesnej Polsce. W roku 2012 podniesiono wieku uprawniający do uzyskania świadczenia emerytalnego w systemie pracowniczym (ZUS) na normalnych zasadach z 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn do docelowych 67 lat, z przejściowym okresem wzrostu wieku o 3 miesiące w skali rocznej. Zmiana ta wyjaśniana była koniecznością dostosowywania podstawowych parametrów systemu emerytalnego do przemian demograficznych, a dokładniej do obniżającej się umieralności, prowadzącej do wydłużania się okresu pobierania świadczenia emerytalnego. Jak dotychczas nie obserwuje się w Polsce jednoznacznego przełożenia się powyższych zmian poziomu umieralności na obciążenie systemu emerytalnego, poza wzrostem liczby osób dożywających do momentu uzyskania świadczenia i osób pobierających świadczenie. Działo się tak, dlatego że w ostatnich latach podnosił się wiek osób pobierających pierwsze emerytury z systemu pracowniczego (rys. 1).  Rysunek 1 Średni wiek przechodzenia na emeryturę w ramach systemu ubezpieczeń  pracowniczych ZUS w latach 1996-2015 4850525456586062641996 2001 2006 2011Mężczyźni Kobiety Źródło: dane ZUS, http://www.zus.pl/default.asp?p=5&id=5   Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 8  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Wdrażanie z różną intensywnością działań mających zachęcić starszych pracowników do wcześniejszego wyjścia z rynku pracy odpowiadało za zmienny poziom wieku uzyskiwania pierwszego świadczenia emerytalnego w ostatnim dwudziestoleciu. Poprawa sytuacji na rynku pracy, ograniczenie zakresu osób uprawnionych do wcześniejszej emerytury, a zwłaszcza wdrożenie powolnego podwyższania wieku przechodzenia na emeryturę do docelowych 67 lat, to przyczyny dla których generalnie ostatnie lata są czasem wzrostu tego miernika. Szczególnie widoczne jest to w przypadku kobiet. W ich przypadku odnotowany w roku 2015 wiek przechodzenia na emeryturę był jedynie o 2-3 miesiące niższy od ustawowego wieku uzyskania świadczenia emerytalnego, co wskazuje na masowe „doczekiwanie”, ale również i „przeczekiwanie” momentu uzyskania uprawnień do emerytury – a zatem powszechne pracowanie przez kobiety dłużej, niż wynikałoby to tylko z przymusu prawnego. Dzięki temu wzrostowi wieku w momencie przechodzenia na emeryturę mimo redukcji umieralności wyliczony zgodnie z zasadami rachunku aktuarialnego średni, oczekiwany okres pobierania świadczenia emerytalnego (tj. obliczony przy założeniu utrzymywania się przez następne lata odnotowanego ostatnio poziomu umieralności) zmieniał się w niewielkim zakresie (rys. 2).  Rysunek 2 Oczekiwana długość pobierania świadczeń emerytalnych przez osoby  przechodzące na emeryturę w latach 1996-2015 0510152025301996 2001 2006 2011Mężczyźni Kobiety Źródło: obliczenia własne na podstawie danych ZUS i tablic trwania życia z odpowiednich lat.  W przypadku kobiet wielkość ta jest na tym samym poziomie co 15 lat temu, w przypadku mężczyzn przyrost jest nieznaczny (niecały rok). Co więcej, utrzymanie wciąż jeszcze obowiązującego podwyższania wieku emerytalnego o 3 miesiące corocznie oznaczałoby, iż mężczyźni do 2020, a kobiety do 2040 przechodziliby na emeryturę w wieku niepodwyższającym, a raczej skracającym, okres pobierania świadczenia emerytalnego. Jednakże, jak już wiemy, nastąpi powrót do poprzedniego wieku uprawniającego do uzyskania świadczenia emerytalnego. W takim przypadku w dłuższej perspektywie okres pobierania emerytury wydłużyły się, wzmacniając problemy systemu emerytalnego związane z konsekwencjami jednoczesnego wychodzenia z rynku pracy powojennego wyżu demograficznego i wchodzenia na ten rynek coraz mniej licznych i przerzedzonych emigracją generacji urodzonych w latach 1990. i późniejszych. Wiek wychodzenia z rynku pracy jest zróżnicowany przestrzennie, choć występujące różnice nie są znaczące (tab. 1). Wyraźnie odstaje jedynie jedno województwo – Górny Śląsk – gdzie wskutek występowania licznych przywilejów branżowych znaczna część zasobów pracy może korzystać z Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 8  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  możliwości wcześniejszej dezaktywizacji zawodowej. Pomijając tą szczególną sytuację, w przypadku pozostałych regionów występuje niewielka i zmniejszająca się z czasem różnica odnośnie do wieku przechodzenia na emeryturę. W trakcie ostatniej dekady wszędzie wiek ten się podnosił, a generalnie, im na początku niższe były jego wartości, z tym większym wzrostem mamy do czynienia (odnosi się to i do województwa śląskiego, gdzie widoczne są długookresowe zmiany struktury zatrudnienia, zmniejszające znaczenie uprzywilejowanych branż). Mazowsze odznaczało się w ostatniej dekadzie najpóźniejszym wychodzeniem z rynku pracy, choć wskutek upodabniania się wieku uzyskania świadczenia emerytalnego, przewaga ta z biegiem czasu stawała się coraz mniej widoczna.  Tabela 1 Średni wiek uzyskania świadczenia emerytalnego w latach 2006-2014 według województw Województwo Średni wiek w chwili przejścia na emeryturę Średni wiek osób pobierających emeryturę na koniec 2015 r. 2006 2010 2014 Ogółem Mężczyźni Kobiety Dolnośląskie 57,1 60,5 61,3 70,6 71,5 70,0 Kujawsko-pomorskie 58,0 60,6 61,4 70,4 72,1 69,3 Lubelskie 57,4 60,7 61,1 70,5 72,1 69,5 Lubuskie 57,3 60,6 61,5 70,2 71,8 69,3 Łódzkie 57,7 60,7 61,3 70,9 72,2 70,2 Małopolskie 56,0 59,8 60,4 70,9 71,6 70,3 Mazowieckie 58,6 61,6 61,9 71,6 73,5 70,6 Opolskie 57,8 61,0 61,5 70,9 72,3 70,0 Podkarpackie 57,6 60,8 61,3 70,6 72,4 69,2 Podlaskie 58,1 61,1 61,6 71,2 73,0 70,2 Pomorskie 58,1 60,9 61,7 70,7 72,4 69,5 Śląskie 53,6 57,2 58,3 68,7 68,1 69,3 Świętokrzyskie 57,4 60,8 61,4 70,7 72,2 69,6 Warmińsko-mazurskie 57,9 60,9 61,4 70,5 72,0 69,6 Wielkopolskie 57,8 60,4 61,3 70,3 71,8 69,2 Zachodniopomorskie 57,8 60,7 61,6 70,5 71,9 69,6 Polska 57,1 60,1 60,9 70,5 71,5 69,8 Źródło: Publikacje ZUS z cyklu Emerytury i renty przyznane w … roku, http://www.zus.pl/default.asp?p=5&id=484  Odmienny w różnych regionach wiek przechodzenia na emeryturę, różnice w zakresie struktury wieku ludności i struktury zatrudnienia, wreszcie zróżnicowany poziom umieralności odpowiadały za występujące zróżnicowanie średniego wieku osób pobierających emeryturę w poszczególnych województwach. Ponownie w tym przypadku wyraźnie odstawały dwa regiony – województwo śląskie, co było wynikiem niskiego wieku mężczyzn, w przypadku kobiet brak było bowiem już różnic, oraz województwo mazowieckie, gdzie odnotowano najwyższy wiek w przypadku obu płci. Większe rozbieżności od średniej zaobserwować można było w zbiorowości mężczyzn (ogółem 10 województw z wartościami różniącymi się od średniej o więcej niż pół roku, w tym 9 z wartościami wyższymi) niż kobiet (jedynie 3 takie rozbieżności, w tym tylko 1 o wieku znacząco wyższym). Wspomniane powyżej różnice odnośnie do wieku przechodzenia na emeryturę w połączeniu z odmienną wysokością wynagrodzeń, formą i branżą zatrudnienia, historią pracy (w dużym stopniu pozostającą pod wpływem odnotowywanego na danym obszarze poziomu bezrobocia) prowadzą do znaczącego zróżnicowania wysokości przeciętnego świadczenia emerytalnego wypłacanego przez ZUS w poszczególnych regionach (tab. 2).    Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 8  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  Tabela 2 Przeciętna emerytura wypłacana w systemie emerytur pracowniczych (ZUS)  w latach 2000-2015 według województw (w zł)  W złotych Jako % średniej krajowej Województwo 2000 2005 2010 2015 2000 2005 2010 2015 Dolnośląskie 944,00 1246,17 1687,76 2087,32 94,4 95,4 96,2 96,2 Kujawsko-pomorskie 896,10 1169,88 1597,22 1966,09 89,6 89,6 91,0 90,6 Lubelskie 850,00 1132,91 1529,95 1903,84 85,0 86,8 87,2 87,7 Lubuskie 881,00 1152,11 1562,17 1916,33 88,1 88,2 89,0 88,3 Łódzkie 878,04 1151,73 1581,99 1952,35 87,8 88,2 90,1 89,9 Małopolskie 975,00 1260,74 1643,24 2041,23 97,5 96,6 93,6 94,0 Mazowieckie 950,00 1268,26 1756,14 2178,27 95,0 97,1 100,1 100,4 Opolskie 904,00 1175,39 1637,13 2035,67 90,4 90,0 93,3 93,8 Podkarpackie 828,00 1078,33 1472,22 1843,37 82,8 82,6 83,9 84,9 Podlaskie 839,60 1110,49 1525,45 1887,83 84,0 85,0 86,9 87,0 Pomorskie 953,00 1245,63 1686,89 2066,78 95,3 95,4 96,1 95,2 Śląskie 1197,00 1556,24 2068,60 2539,29 119,7 119,2 117,9 117 Świętokrzyskie 864,00 1120,59 1522,47 1898,67 86,4 85,8 86,7 87,5 Warmińsko-mazurskie 867,20 1143,29 1557,82 1922,42 86,7 87,6 88,8 88,6 Wielkopolskie 938,00 1223,37 1655,39 2040,13 93,8 93,7 94,3 94,0 Zachodniopomorskie 915,00 1212,03 1646,50 2019,62 91,5 92,8 93,8 93,0 Polska 1000,00 1305,75 1755,19 2170,64 100,0 100,0 100,0 100,0 Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/start  Trwale zdecydowanie in plus od reszty odbiega województwo śląskie, z uwagi na przywileje branżowe przyznawane górnikom i w mniejszym zakresie hutnikom. Z biegiem czasu wartości powyżej średniej osiągnięte zostały i na Mazowszu, choć w tym przypadku jest to niewątpliwy wpływ dwóch „wysp” – metropolii warszawskiej i Płocka. Pozostałe regiony miały świadczenia niższe od średniej, aczkolwiek wart zaznaczyć, iż w zdecydowanej ich większości w dłuższym okresie następowało zbliżanie się do wartości średniej, przejawiające się uzyskiwaniem coraz mniejszych różnic względnych (tab. 2). Z tej tendencji wyłamywały się województwa lubuskie, pomorskie i wielkopolskie, gdzie emerytury utrzymywały swą relację w stosunku do średniej krajowej, a przede wszystkim województwa małopolskie i śląskie, w przypadku których zaobserwować można było obniżanie się relacji średnie emerytura w regionie do średniej krajowej.    Literatura: Kryńska E., Szukalski P. (red.), 2013, Rozwiązania sprzyjające aktywnemu starzeniu się w wybranych krajach Unii Europejskiej. Raport końcowy, UŁ, Łódź, 305 s., http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3509 ZUS, 2015, Emerytury i renty przyznane w 2014 r., http://www.zus.pl/default.asp?p=5&id=484 

Wiek przechodzenia na emeryturę w Polsce

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/20260/1/2016-08%20Wiek%20przechodzenia%20na%20emerytur%c4%99.pdf

Wiek przechodzenia na emeryturę w Polsce

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)