Brzeziński, Andrzej M.

Przegląd Nauk Historycznych

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

234     Artykuły recenzyjne i recenzje  Sławomir M. Nowinowski, Polska w dyplomacji czechosłowackiej 1926–1932, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013, ss. 370    Monografia jest rozprawą habilitacyjną dra hab. Sławomira Mi-chała Nowinowskiego – adiunkta w Katedrze Historii Powszechnej Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego. W dorobku naukowym Autora jest to kolejna książka z dziedziny czechosłowackiej polityki zagranicznej w dwudziestoleciu międzywojennym. W 2005 r. opu-blikował w Wydawnictwie Adam Marszałek w Toruniu monografię pt. Konstatacje i nadzieje. Dyplomacja czechosłowacka wobec kwe-stii bezpieczeństwa zbiorowego w Europie (1919–1925), będącą rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej. Rok później Sławomir  M. Nowinowski wydał drukiem (Ibidem) tom dokumentów Stosunki polsko-czechosłowackie 1932–1939 w relacjach dyplomatów II Rze-czypospolitej. Jest także Autorem kilkunastu rozprawek i artykułów na temat relacji polsko-czechosłowackich w okresie międzywojen-nym, opartych na oryginalnym materiale źródłowym, opublikowa-nych w opracowaniach zbiorowych i periodykach naukowych. Prezentowana rozprawa, będąca uwieńczeniem kilkunastolet-nich badań Autora, stanowi rzetelne studium z zakresu historii dyplomacji. Jest oryginalnym, pierwszym w historiografii, ujęciem stosunków polsko-czechosłowackich ukazanych z punktu widzenia władz czechosłowackich, zwłaszcza Ministerstwa Spraw Zagranicz-nych (MZV) i podległych mu placówek zagranicznych. Sławomir  M. Nowinowski przedstawił i scharakteryzował opinie oraz oceny dyplomatów czechosłowackich różnej rangi, a także konsulów  w Drugiej Rzeczypospolitej i innych krajach, na temat polityki za-granicznej i wydarzeń wewnętrznych w Polsce. Uwzględnienie obu zagadnień jest walorem rozprawy i wpisuje ją znacząco w historio-grafię dotyczącą postrzegania międzywojennej Polski z perspekty-wy międzynarodowej.  Narracja autorska obejmuje okres od zamachu majowego Józefa Piłsudskiego w 1926 r. do listopada 1932 r., kiedy następcą Augu-sta Zaleskiego, ministra spraw zagranicznych, został Józef Beck, zaufany współpracownik Józefa Piłsudskiego. Przyjęte przez Autora ramy chronologiczne rozprawy są merytorycznie zasadne. Zamach majowy zapoczątkował zmiany w polityce wewnętrznej i zagranicz-nej Drugiej Rzeczypospolitej, także w stosunku do Czechosłowacji (ČSR). Od 1933 r. relacje pomiędzy Warszawą a Pragą zaczęły na-bierać nowego charakteru, zarówno wskutek „mocarstwowego” Artykuły recenzyjne i recenzje     235  kursu polityki zagranicznej Drugiej Rzeczypospolitej, jak i zao-strzenia rewizjonistycznej polityki Niemiec pod dojściu do władzy Adolfa Hitlera. Autor napisał o „przełomowym znaczeniu 1933 r. dla dyplomacji Beneša”, opinii ugruntowanej w czeskiej historio-grafii (s. 18), i na tym poprzestał. Uważam, że czytelnikowi należa-łoby się krótkie wyjaśnienie, na czym ów „przełom” polegał i ode-słanie w przypisie do prac czeskich historyków bądź własnych spostrzeżeń powstałych w wyniku badań. Monografia została oparta na bogatym i różnorodnym materiale źródłowym. Jego podstawą są dokumenty zebrane w pięciu archi-wach czechosłowackich (Archiv Ministerstwa Zahraničnich Vĕci, Archiv kancelaře presidenta republiki, Narodní Archiv, Archiv Ústavu Tomáša G. Masaryka i Archiv Národniho Muzea w Pradze), w trzech polskich (Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Biblioteki Polskiej PAN i PAU w Krakowie, Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie) a także, w mniej-szym zakresie, dwóch brytyjskich – The National Archives i School of Slavonic and East European Studies w Londynie. Autor wyko-rzystał ponadto 43 publikacje materiałów źródłowych, w tym doku-mentów dyplomatycznych, m.in. czechosłowackich, polskich, nie-mieckich, francuskich, angielskich i sowieckich. Podstawę źródłową uzupełnia 57 dzienników, pamiętników i wspomnień dyplomatów tudzież polityków oraz materiał z ośmiu tytułów czechosłowackiej  i trzech polskiej prasy. Doktor hab. Sławomir M. Nowinowski spo-żytkował liczne prace szczegółowe i ogólne autorów czeskich, sło-wackich, polskich i z innych krajów. Wykaz publikacji liczy 364 pozycje i może służyć za przewodnik bibliograficzny z zakresu poli-tyki zagranicznej i dyplomacji ČSR i Drugiej Rzeczypospolitej  w okresie międzywojennym. Autor nie zdefiniował zawartego w tytule rozprawy pojęcia „dy-plomacja czechosłowacka”, jednak w narracji uwzględnia jego pod-stawowe elementy – organizację i aparat decyzyjny MZV, personel dyplomatyczny, metody działania. Ponieważ przytaczał i analizował raporty płynące nie tylko z poselstw, ale i konsulatów ČSR, słusz-nie używał wtedy szerszego pojęcia „czechosłowacka służba zagra-niczna” lub „personel placówek zagranicznych ČSR”. Problemem było ustalenie mechanizmu podejmowania decyzji w MZV gdyż Autor w ograniczonym zakresie dysponował odpowiednim materia-łem źródłowym. Oprócz korespondencji czechosłowackiego posel-stwa w Warszawie i konsulatu w Krakowie wykorzystał raporty placówek dyplomatycznych bądź konsularnych w krajach, z któ-236     Artykuły recenzyjne i recenzje  rymi Pragę i Warszawę łączyły polityczne, gospodarcze i wojskowe interesy, m.in. w państwach nadbałtyckich (Litwa, Łotwa, Esto-nia), Rumunii, Jugosławii i we Francji. Autor samodzielnie prze-tłumaczył przytaczane w formie cytatów fragmenty korespondencji dyplomatycznej. Konstrukcja rozprawy nie budzi zastrzeżeń. Praca składa się – nie licząc Wstępu, Zakończenia, Bibliografii i Indeksu nazwisk –  z pięciu rozdziałów podzielonych na podrozdziały, napisanych  w układzie chronologiczno-problemowym. Napisany na wysokim poziomie merytorycznym Wstęp zawiera pogłębioną refleksję na temat relacji polsko-czechosłowackich przed rokiem 1926, sprecy-zowanie zagadnienia badawczego, charakterystykę wykorzystanego materiału źródłowego oraz historiografii polskiej i obcej. Mam je-dynie zastrzeżenie do używania przez Autora nieosobowej formy czasownika („starano się”, „posługiwano się cytatami”, „zasugero-wano”), kiedy pisze o wykonanych przez siebie pracach.  Rozdział I ukazuje reakcje dyplomacji czechosłowackiej na przewrót majowy Józefa Piłsudskiego oraz jej oceny i kalkulacje dotyczące przyszłego kierunku polityki wewnętrznej i zagranicznej Drugiej Rzeczypospolitej. W rozdziale II przedstawione zostały cze-chosłowackie opinie i analizy na temat nowej ekipy władzy w Polsce, sporu o model polskiego parlamentaryzmu oraz polityki piłsudczy-ków wobec państw sąsiednich w 1927 r. Kolejny rozdział prezentu-je szereg kwestii związanych z polityką wewnętrzną Polski oraz poszukiwaniem przez Pragę i Warszawę nowych gwarancji bezpie-czeństwa w 1928 r. Zagadnienie to ukazane zostało w kontekście polskich i czechosłowackich działań dyplomatycznych podejmo-wanych wobec państw Europy Środkowowschodniej, Republiki Weimarskiej i Związku Sowieckiego. Autor wskazał na występujące w tych kwestiach rozbieżności celów polityki obu państw. Rozdział IV przedstawia stanowisko dyplomacji czechosłowackiej w obliczu pogarszającej się sytuacji politycznej i gospodarczej Drugiej Rze-czypospolitej, polityki polskiej na forum Ligi Narodów, stosunków z Republiką Weimarską, Związkiem Sowieckim i innymi państwa-mi w latach 1929–1930. Ostatni rozdział rozprawy charakteryzuje zmiany w położeniu międzynarodowym Polski i ČSR w latach 1931–1932, wynikające głównie z relacji obu państw z Niemcami  i Związkiem Sowieckim. Przedstawia opinie dyplomatów czecho-słowackich na temat polityki polskiej wobec wschodniego i za-chodniego sąsiada oraz państw Małej Ententy. Wskazuje na wspól-Artykuły recenzyjne i recenzje     237  ne cele i rozbieżności w stosunkach między Pragą i Warszawą. Prezentuje czechosłowackie oceny rządów „pułkowników”. Sławomir M. Nowinowski zaznaczył we Wstępie, że rozprawa „adresowana jest głównie do specjalistów” (nie napisał kogo w tym przypadku do tej grupy zalicza), dlatego zrezygnował z szerszego prezentowania tła opisywanych wydarzeń. Od reguły tej odstępo-wał jedynie wtedy, kiedy wydawało się to „absolutnie konieczne”  (s. 18). Zapis większości przypisów również ograniczył do podania informacji źródłowej i literatury. Tekst zyskał dzięki temu na zwar-tości a rozprawa pożądaną przez Autora objętość. Z drugiej jednak strony, czytelnik nie będący „specjalistą” może mieć trudności  z percepcją nieznanych mu kwestii szczegółowych czy skojarzenia występujących na łamach książki niektórych postaci (indeks oso-bowy jest bez notek biograficznych).  Z ustaleń Autora wynika, że przedstawiciele dyplomatyczni ČSR w Warszawie nie mieli dobrego rozeznania w sprawach pol-skich zarówno Robert Flieder, jak i Václav Girsa, mianowany po-słem w 1927 r. Girsa był często wręcz zagubiony w ocenie sytuacji politycznej w Polsce. Jego raporty przesyłane do Pragi zawierały często błędne informacje, a diagnozy na temat rozwoju wydarzeń  w Polsce były mało trafne. Niekompetencja Girsy wynikała w znacz-nej mierze z jego nikłych kontaktów z politykami obozu piłsudczy-kowskiego. Poseł pozyskiwał informacje z kręgów opozycyjnych  i od członków korpusu dyplomatycznego w Warszawie bądź z arty-kułów prasowych. Girsa rysował w raportach krytyczny obraz pol-skiej polityki zagranicznej i sceny politycznej. Nie ukrywał niechęci do jej kreatorów, zwłaszcza Józefa Piłsudskiego, wyrażając złośliwe opinie, niekiedy z niewybrednymi epitetami. Raporty V. Girsy po-głębiały i bez tego nieprzychylne Polsce opinie jego bezpośrednich przełożonych – Eduarda Beneša, szefa czechosłowackiej dyploma-cji i Kamila Krofty, kierującego Sekcją Polityczną MZV. W ich oce-nie Polska, rządzona przez obóz piłsudczykowski, pogrążała się coraz bardziej w kryzysie politycznym, w kłopotach gospodarczych i społecznych oraz w konflikcie z mniejszościami narodowymi. Analogiczne opinie i komentarze wydarzeń w Polsce ukazywały się w czechosłowackiej prasie prorządowej.  Zdaniem Autora raporty V. Girsy z lat 1927–1935 r. mogły  w największym stopniu kształtować wyobrażenia szefa dyplomacji ČSR na temat stosunków wewnętrznych w Drugiej Rzeczypospoli-tej. „Za jego sprawą – pisze Autor – w umyśle Beneša ostatecznie wykrystalizował się wizerunek Polski rozdzieranej konfliktami spo-238     Artykuły recenzyjne i recenzje  łecznymi i narodowościowymi, gospodarczo zacofanej (de facto pół-feudalnej), rządzonej przez anachronicznego dyktatora za pomocą brutalnej policji i zdemoralizowanej armii” (s. 324). Autor tłumaczy, że niechętne wobec Polski i Polaków nastawie-nie polityków i dyplomatów ČSR wynikało m.in. z negatywnych stereotypów, które kształtowały się przez dziesięciolecia w czasie koegzystencji Polaków, Czechów i Słowaków w monarchii habsbur-skiej przed wybuchem I wojny światowej. Do powstałych wówczas nad Wełtawą stereotypów „skwapliwie odwoływano się w czasach  I Republiki”, a skłonność do tego „wykazywali nawet ludzie nauki sprawujący najwyższe urzędy państwowe” (s. 322). Sławomir M. Nowinowski dostrzegł trafnie, że raporty zawiera-jące oceny i opinie dyplomatów czechosłowackich o polityce zagra-nicznej Drugiej Rzeczypospolitej, formułowane z punktu widzenia interesów ČSR, cechowała podejrzliwość i nieufność. W Pradze posądzano Drugą Rzeczypospolitą o zamiar rozbicia Małej Ententy i popieranie rewizjonistycznych żądań Węgier. Podejrzliwie odno-szono się do relacji polsko-włoskich z uwagi na politykę Rzymu na Bałkanach godzącą w jedność Małej Ententy.  Interesującym i wartościowym merytorycznie wątkiem rozpra-wy jest analiza i charakterystyka taktycznej gry Eduarda Beneša  w relacjach z Polską. Autor wykazał, że sternik czechosłowackiej dyplomacji wzdragał się przed nawiązaniem ściślejszej współpracy politycznej z Drugą Rzeczypospolitą. Uważał, że nie leży to w inte-resie ČSR w obliczu zagrożenia Polski ze strony wschodniego i za-chodniego sąsiada i możliwości wybuchu zbrojnego konfliktu. Wobec niemieckich i sowieckich rozmówców kreślił obraz słabego państwa polskiego. Liczył, że ostrze niemieckiego rewizjonizmu zostanie skierowane przeciwko Polsce, a nie Czechosłowacji. Nie zamierzał również popierać polskich zabiegów o nowe gwarancje bezpieczeństwa w rejonie Europy Środkowowschodniej. Spodzie-wał się, że zyska przez to uznanie nie tylko w Berlinie, ale również w Paryżu i Londynie. Chcąc uniknąć posądzenia o złą wolę  w unormowaniu relacji z Polską godził się jedynie na współpracę  w stosunkowo mniej ważnych sprawach. Charakterystyczne nato-miast, że publicznie, m.in. z trybuny parlamentarnej, występował wielokrotnie jako rzecznik pogłębiania dobrosąsiedzkich stosun-ków z Polską. Autor doszedł do wniosku, że gra taktyczna i kalkulacje Beneša wobec Drugiej Rzeczypospolitej zaczęły zawodzić w 1931 r. Rozpo-częło się wtedy umacnianie pozycji Polski w Europie Środkowow-Artykuły recenzyjne i recenzje     239  schodniej. W Pradze z niezadowoleniem przyjęto désintéressement Warszawy wobec projektu unii celnej Republiki Weimarskiej z Au-strią. Podobnie odebrano w MZV zawarcie przez Polskę traktatu gwarancyjnego z Rumunią w 1931 r. i paktu o nieagresji ze Związ-kiem Sowieckim w 1932 r. Oceniano, że objęcie przez Józefa Becka funkcji ministra spraw zagranicznych znacznie uaktywni polską dyplomację.  Rozprawa dra hab. Sławomira M. Nowinowskiego jest oryginal-nym osiągnięciem naukowym. Poszerza znacząco dotychczasową wiedzę na temat ocen, opinii i dyplomatycznych kalkulacji Pragi  w relacjach z Polską w kontekście stosunków międzynarodowych w Europie Środkowowschodniej w latach 1926–1932. Monografia zawiera bogaty, w większości nieznany do tej pory materiał infor-macyjny o czechosłowackim postrzeganiu i ocenie polityki zagra-nicznej i sytuacji wewnętrznej Drugiej Rzeczypospolitej. Praca świadczy o wielkiej erudycji Autora i doskonałym opanowaniu przez niego warsztatu badawczego. Monografię cechuje precyzyjny opis historyczny i formułowanie wyważonych wniosków oraz uo-gólnień na podstawie bezstronnej analizy materiału źródłowego. Zaletą pracy, obok jej wartości merytorycznej, jest narracja autor-ska utrzymana konsekwentnie w przejrzystym i rzeczowym stylu, wzbogacana umiejętnie dobranymi cytatami. W tekście zdarzają się jednak drobne błędy, tzw. literówki, co momentami zakłóca lekturę książki napisanej starannym, zarazem wysubtelnionym stylem, rzadko spotykanym wśród historyków dyplomacji. Doktor hab. Sławomir M. Nowinowski dowiódł po raz kolejny, że świetnie włada piórem.            ANDRZEJ M. BRZEZIŃSKI       UNIWERSYTET ŁÓDZKI                                                                 Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii, Katedra Historii Po-wszechnej Najnowszej. 

Sławomir M. Nowinowski, „Polska w dyplomacji czechosłowackiej 1926–1932”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013, ss. 370

Brzeziński, Andrzej M

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/16771/1/234_239_Recenzja%20Brzezi%c5%84ski.pdf

Sławomir M. Nowinowski, „Polska w dyplomacji czechosłowackiej 1926–1932”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013, ss. 370

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Sławomir M. Nowinowski, „Polska w dyplomacji czechosłowackiej 1926–1932”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013, ss. 370

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w