Szukalski, Piotr

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2016, Nr 4 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Małżeństwa wyznaniowe w ujęciu regionalnym  Z reguły, gdy mowa o regionalnym zróżnicowaniu religijności i postaw wyznaniowych, wykorzystywane są przede wszystkim takie wskaźniki jak gromadzone od ponad dwóch dekad przez Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego dane na temat dominicantes (osoby uczestniczące w niedzielnych nabożeństwach) i communicantes (osoby przystępujące do komunii w trakcie niedzielnego nabożeństwa). Wielkości te – odniesione do liczby ludności formalnie wyznania katolickiego (a zatem do liczby ochrzczonych) dostarczają informacji o przestrzennym zróżnicowaniu intensywnego uczestnictwa w życiu religijnym. Wskaźniki te informują o bardzo dużym zróżnicowaniu częstości praktyk religijnych, szczególnie pomiędzy obszarami Polski Południowo-Wschodniej (diecezje tarnowska, rzeszowska, przemyska) a Północnej i Zachodniej (szczecińsko-kamieńska, elbląska, warmińska), choć najniższymi wskaźnikami uczestnictwa w nabożeństwach odznaczają się wysoce zurbanizowane jednostki administracyjne Kościoła katolickiego (archidiecezja łódzka, diecezja sosnowiecka) – tab. 1. Większe różnice odnoszą się przy tym do uczestniczenia w nabożeństwie niż do bardziej intensywnej formy religijności – przyjmowania komunii św. Pamiętać jednak należy, iż z definicji powyższe wskaźniki nie mówią o religijności osób innego wyznania niż rzymskokatolickie (lub w ostatnich latach grekokatolickie). Stąd też warto spojrzeć na problem religijności z innej perspektywy, wykorzystując gromadzone przez Główny Urząd Statystyczny dane o małżeństwach wyznaniowych. Terminem tym oznacza się te nowo zawarte małżeństwa (a zatem zarejestrowane w Urzędach Stanu Cywilnego), które przysięgę ślubną wypowiedziały w obecności nie urzędnika USC, lecz kapłana albo urzędnika gminy wyznaniowej, której są członkiem. Po ratyfikowaniu w roku 1997 przez polski rząd konkordatu ze Stolicą Apostolską (podpisanego jeszcze w roku 1993), a następnie po uchwaleniu szeregu ustaw uznających równoważność małżeństw wyznaniowych zawieranych przez wyznawców kilkunastu wyznań i obrządków z małżeństwami cywilnymi, Główny Urząd Statystyczny począł gromadzić i publikować dane dotyczące małżeństw wyznaniowych. Tym samym od roku 1998 w analizie małżeńskości pojawiła się nowa kategoria. Obecnie osoby chcące zalegalizować swój związek mają wybór – mogą złożyć przysięgę ślubną w USC lub w jednym z 11 kościołów i związków wyznaniowych. W tym drugim przypadku przyjmujący przysięgę ślubną kapłan lub urzędnik gminy wyznaniowej jest zobowiązany do przekazania w ciągu 7 dni informacji o złożeniu przez nowożeńców dwóch zgodnych oświadczeń woli do USC, gdzie dokonana jest rejestracja związków i przygotowany jest akt małżeństwa. W trakcie tych blisko 20 lat zdecydowana większość polskich nowożeńców decydowała się na połączenie ceremonii wyznaniowej i tej religijnej, aczkolwiek udział ten podlegał dużym fluktuacjom (rys. 1). Początek XXI w. był okresem maksymalnej frakcji małżeństw wyznaniowych, zaś ostatnie dziesięciolecie jest okresem powolnego obniżania się odsetka takich związków. W efekcie obecnie jest ich o 10 pkt. procentowych mniej niż w okresie ich najwyższej popularności.  Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Tabela 1 Dominicantes i communicantes w latach 2000-2014 w polskich diecezjach  Diecezja 2000 2010 2014 Dominicantes Communicantes Dominicantes Communicantes Dominicantes Communicantes białostocka 50,1 19,4 45,1 18,4 43,8 19,4 bielsko-żywiecka 55,5 21,3 50,6 18,2 48,6 19,0 bydgoska . . 39,4 16,4 36,5 16,0 częstochowska 44,0 15,0 39,4 15,5 34,3 14,0 drohiczyńska 51,7 21,1 48,7 18,2 45,9 18,8 elbląska 36,8 15,5 30,3 12,3 28,5 12,3 ełcka 41,6 19,9 35,3 17,7 31,4 16,6 gdańska 47,7 21,0 40,4 18,0 38,7 18,4 gliwicka 49,5 19,2 41,2 17,2 39,1 17,0 gnieźnieńska 51,0 20,3 40,9 16,6 39,5 16,9 kaliska 52,5 21,4 48,1 21,1 44,1 19,2 katowicka 51,1 22,5 42,3 18,8 40,0 19,2 kielecka 48,0 18,1 43,4 17,3 41,3 17,8 koszalińsko-kołobrzeska 38,4 14,1 27,1 10,9 25,8 10,8 krakowska 56,5 21,4 52,3 17,7 50,7 17,7 legnicka 38,8 14,9 33,6 14,4 29,9 13,1 lubelska 44,6 19,5 38,3 18,4 38,4 18,4 łomżyńska 48,1 22,7 46,3 20,9 42,8 19,9 łowicka 34,6 14,7 31,7 14,4 32,2 14,7 łódzka 30,3 11,4 27,3 11,8 24,8 11,3 opolska 58,0 27,9 47,0 21,0 47,0 21,1 ordynariat polowy . . 37,3 14,4 33,3 13,5 pelplińska 55,6 25,5 49,1 20,0 48,8 20,9 płocka 37,9 12,0 33,2 11,9 31,3 11,6 poznańska 50,7 21,6 42,7 18,9 39,8 18,4 przemyska 70,6 26,1 61,9 17,1 59,6 16,5 przemysko-warszawska obrządku greckokatolickiego . . . . 52,6 20,4 radomska 47,0 17,9 41,2 16,1 39,2 16,0 rzeszowska 73,6 28,6 66,8 18,3 64,6 18,1 sandomierska 52,6 20,4 43,6 16,2 39,2 14,6 siedlecka 54,4 21,7 49,1 19,0 47,1 19,3 sosnowiecka 32,5 11,4 28,2 10,4 27,5 11,0 szczecińsko-kamieńska 32,3 12,8 25,4 10,6 24,9 11,3 świdnicka . . 32,1 13,9 30,2 13,4 tarnowska 77,2 36,0 70,5 23,1 70,1 24,3 toruńska 43,0 19,2 37,8 16,3 35,2 15,2 warmińska 38,6 15,8 33,7 14,0 28,7 13,4 warszawska 35,7 14,8 32,9 15,0 30,4 14,6 warszawsko-praska 38,6 14,6 33,8 14,9 31,4 14,3 włocławska 38,9 13,2 35,7 13,2 34,5 12,9 wrocławska 43,2 17,8 33,8 14,6 33,4 14,8 wrocławsko-gdańska obrządku greckokatolickiego . . . . 41,2 16,7 zamojsko-lubaczowska 53,8 23,7 45,9 20,2 44,8 21,1 zielonogórsko-gorzowska 40,5 16,3 32,2 13,6 30,1 13,2 Polska 47,5 19,4 41,0 16,4 39,1 16,3 Źródło: dane Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego,  http://www.iskk.pl/kosciolnaswiecie/211-praktyki-niedzielne-polakow-dominicantes.html  Występują przy tym stałe i bardzo duże różnice (z reguły 15 pkt proc.) pomiędzy skłonnością ludności miast i wsi w zakresie wykorzystywania małżeństw wyznaniowych do rejestracji związków. Różnice te odzwierciedlają nie tylko odmienny poziom religijności wspomnianych powyżej subpopulacji, ale również i czynnik strukturalny, przede wszystkim odmienną częstość występowania małżeństw powtórnych, w przypadku części których nawet chętni do dokonania rejestracji związku nie mogą tego uczynić w sytuacji, gdy ich poprzedni związek zakończył się rozwodem, a jednocześnie ich status nie został uregulowany zgodnie z wymogami ich związku wyznaniowego, przede wszystkim poprzez Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  unieważnienie małżeństwa zgodnie z prawem kanonicznym Kościoła katolickiego. Liczba przypadków unieważniania małżeństwa przez sądy kościelne wzrasta w ostatnich latach dynamicznie. O ile w roku 2001 orzeczono w II instancji, kończącej drogę sądową, 1291 unieważnień, w 2006 r. było to 1692, w 2010 r. – 1813, zaś w 2012 r. 2646 i w roku 2013 2611 (http://www.iskk.pl/kosciolnaswiecie/78-malzenstwa.html). Jednak wciąż w porównaniu z 60-70 tysiącami rozwodów odnotowywanych corocznie w ostatnich latach jest to wielkość znikoma.  Rysunek 1 Małżeństwa wyznaniowe w Polsce w latach 1999-2015 (jako % małżeństw ogółem)   Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS  Częstość zawierania związków wyznaniowych jest – jak można się domyślać, patrząc na dane odnośnie do uczestnictwa w praktykach religijnych – bardzo zróżnicowana przestrzennie (tab. 2). Niestety, nie można tych danych bezpośrednio porównać z tymi odnoszącymi się do dominicantes i communicantes z uwagi na niepokrywanie się podziału administracji rządowej i administracji kościelnej (niektóre diecezje ulokowane są na terenie więcej niż jednego województwa, co uniemożliwia jakiekolwiek porównania). Niemniej, widoczne jest podobieństwo do wspomnianego wcześniej podziału na obszary wyraźnie odbiegające od średniej – tj. tereny zdecydowanie mniej zaangażowane religijnie (zwarta grupa województwa leżących na terenie dawnych Ziem Odzyskanych) i te bardziej zaangażowane (tereny Polski Południowo-Wschodniej). Uszeregowanie powyższe utrzymywało się w całym badanych okresie, zaś ciekawostką jest zapewne jednolitość zachowań matrymonialnych na obszarach o najniższym udziale małżeństw wyznaniowych przejawiająca się ekstremalnie małymi różnicami pomiędzy odsetkiem małżeństw wyznaniowych rodzących skutki cywilno-prawne w miastach i na wsi. Chcąc wyjaśnić występujące rozbieżności, wspomnieć należy – oprócz wzmiankowanego już wpływu odmiennej częstości rozwodów i małżeństw powtórnych – o wpływie poziomu urbanizacji. Nie na darmo województwa o najwyższym odsetku ludności mieszkającej na wsi (podkarpackie, małopolskie, lubelskie, świętokrzyskie) przynależą do grupy o wysokim udziale małżeństw wyznaniowych, zaś te najbardziej zurbanizowane (śląskie, zachodniopomorskie, dolnośląskie) odznaczają się najniższymi frakcjami badanego typu związków. W powyższym tekście wielokrotnie przywoływano jedynie jeden spośród 11 kościołów i związków wyznaniowych, którym polskie prawo przyznało przywilej odbierania od nowożeńców oświadczeń woli o chęci utworzenia małżeństwa – Kościół katolicki. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest fakt, iż małżeństwa zawarte zgodnie z rytem tego kościoła zdecydowanie dominują we współczesnej Polsce (tab. 3). 50556065707580851999 2004 2009 2014Polska Miasto WieśDemografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  Tabela 2 Częstość występowania małżeństw wyznaniowych w latach 2000-2015 (jako % ogółu małżeństw nowo zawartych)  Województwo 2000 2005 2010 2015 Ogółem Miasto Wieś Ogółem Miasto Wieś Ogółem Miasto Wieś Ogółem Miasto Wieś Dolnośląskie         63,4 60,0 71,9 62,8 59,8 70,1 59,0 56,4 65,2 48,6 45,0 56,4 Kujawsko-pomorskie 68,6 64,3 75,3 69,6 65,3 75,9 66,5 62,5 72,3 59,2 54,5 65,7 Lubelskie            75,9 70,6 80,3 75,2 71,0 78,7 74,2 70,0 77,8 68,7 63,2 73,1 Lubuskie             64,2 61,9 68,6 63,6 60,3 69,8 59,9 58,4 62,7 50,2 48,4 53,6 Łódzkie              72,6 66,2 83,9 71,9 66,6 80,5 69,0 64,3 77,0 63,4 57,2 73,1 Małopolskie          78,5 71,1 85,8 77,9 71,7 83,8 74,9 68,2 80,8 72,2 65,1 78,5 Mazowieckie          72,9 65,8 84,8 73,1 67,6 82,9 69,7 64,4 78,7 65,0 58,9 75,2 Opolskie             68,9 63,1 75,8 63,8 59,8 68,5 63,1 57,7 68,9 60,0 53,9 66,0 Podkarpackie         80,1 73,0 84,9 77,9 72,4 81,7 77,3 72,0 81,2 73,2 68,2 76,6 Podlaskie            75,1 71,2 80,2 75,3 72,0 79,9 73,0 70,1 77,7 70,9 68,7 74,3 Pomorskie            70,5 66,3 78,9 69,2 65,5 76,2 65,5 61,0 73,6 58,0 53,5 65,4 Śląskie              67,2 64,3 78,3 66,6 64,2 75,8 64,8 61,7 75,4 57,2 53,0 71,7 Świętokrzyskie       77,2 71,9 81,8 78,0 72,8 82,3 74,1 69,2 78,5 68,7 62,8 73,0 Warmińsko-mazurskie 70,4 66,7 75,2 68,6 66,1 72,1 63,8 61,8 66,6 58,2 57,0 59,8 Wielkopolskie        77,0 71,6 83,7 75,1 70,8 80,6 70,4 66,4 75,3 64,4 59,5 70,2 Zachodniopomorskie 60,8 57,9 67,3 61,0 58,8 66,1 55,2 54,1 57,6 49,0 47,7 51,9 Polska 71,9 66,0 81,0 71,2 66,0 79,2 68,1 63,4 75,2 62,2 56,6 70,3 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS  Tabela 3 Udział małżeństw zawartych w Kościele katolickim w latach 2005-2015 według województw (jako % ogółu nowo zawartych małżeństw)  Województwo 2005 2010 2015   Dolnośląskie         99,5 99,3 99,4   Kujawsko-pomorskie   99,9 99,9 99,8   Lubelskie            99,6 99,6 99,6   Lubuskie             99,6 99,6 99,5   Łódzkie              99,4 99,6 99,6   Małopolskie          99,7 99,6 99,7   Mazowieckie          99,6 99,4 99,5   Opolskie             99,6 99,6 99,6   Podkarpackie         99,6 99,7 99,8   Podlaskie            91,2 91,7 91,5   Pomorskie            99,6 99,7 99,6   Śląskie              98,5 98,5 98,1   Świętokrzyskie       99,8 99,8 99,8   Warmińsko-mazurskie  99,2 99,3 99,0   Wielkopolskie        99,8 99,7 99,8   Zachodniopomorskie   99,5 99,5 99,3 Polska 99,2 99,2 99,1 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS  Ponad 99% wszystkich małżeństw wyznaniowych w Polsce to te zawierane zgodnie z zasadami tego kościoła. Dominuje on we wszystkich regionach, aczkolwiek w przypadku dwóch województw owa przewaga jest mniej widoczna. W przypadku Podlasia wyraźnie widoczny jest kilkuprocentowy udział Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2016, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  wyznawców prawosławia wśród nowożeńców, podczas gdy na Górnym Śląsku widoczne jest – choć o kilkukrotnie mniejszej skali – występowanie wyznawców protestantyzmu. W efekcie analiza przestrzennego zróżnicowania częstości związków wyznaniowych umożliwia odtworzenie skupisk wyznawców innych niż dominującego wyznań w naszym kraju. Jednakże zdawać sobie należy sprawę, iż na tej podstawie nie można odtworzyć mapy wyznaniowej współczesnej Polski, w przypadku wielu związków wyznaniowych kwestia formy zawierania małżeństwa pozostawiona jest prywatnej decyzji nowożeńców w sytuacji, gdy ceremonia taka nie jest uznawana za sakrament, lecz jedynie prywatną umowę.    Literatura: Szukalski P., 2010, Małżeństwa wyznaniowe w Polsce w latach 1998-2007, „Wiadomości Statystyczne”, nr 6, 45-58, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3646 Szukalski P., 2013, Małżeństwo: początek i koniec, Wyd. UŁ, Łódź, http://hdl.handle.net/11089/16165  

Małżeństwa wyznaniowe w ujęciu regionalnym

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/18588/1/2016-04%20Ma%c5%82%c5%bce%c5%84stwa%20wyznaniowe.pdf

Małżeństwa wyznaniowe w ujęciu regionalnym

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)