Robakiewicz, Eliasz

Acta Universitatis Lodziensis Folia Sociologica

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Recenzja książki "Migracje modernizmu", red. Tomasz Majewski, Agnieszka Rejniak-Majewska, Wiktor Marzec, Łódzkie Stowarzyszenie Inicjatyw Miejskich „Topografie”, Łódź 2014 (579 stron)

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I SFOLIA SOCIOLOGICA 53, 2015[139]Eliasz Robakiewicz* RECENZJA KSIĄŻKI MIGRACJE MODERNIZMU, RED. TOMASZ MAJEWSKI, AGNIESZKA REJNIAK- -MAJEWSKA, WIKTOR MARZEC,  ŁÓDZKIE STOWARZYSZENIE INICJATYW MIEJSKICH „TOPOGRAFIE”, ŁÓDŹ 2014 (579 STRON)Modernizm, podobnie jak postmodernizm, są pojęciami obejmującymi bar-dzo szerokie spektrum zjawisk, teorii, nurtów w sztuce, literaturze czy architek-turze. Nie sposób wskazać cech wspólnych odpowiadających wszystkim przed-stawicielom modernizmu czy postmodernizmu, jednak można wymienić pewne – jak to nazywał Wittgenstein – rodzinne podobieństwa. Jak sądzę, tych podo-bieństw należy wpierw szukać w historycznych procesach, które – jak się okazy-wało – raz za razem mają uniwersalny charakter (kryzysy ekonomiczne, I wojna światowa, II wojna światowa, zimna wojna, wojna z terroryzmem itd.). Z jednej strony, wszechogarniająca na Zachodzie modernizacja oraz rozwój kapitalizmu, stającego się w coraz głębszym sensie tego sformułowania systemem globalnym, z drugiej – imperialne wojny, kryzysy ekonomiczne o globalnym zasięgu, nara-stające konflikty etniczne i narodowe. To właśnie te wydarzenia, tworząc kolejne nawarstwiające się sieci pęknięć na projekcie (czy projektach) nowoczesności, tworzyły spękaną przestrzeń kanalizującą nurty modernizmu, który był jednocze-śnie ruchem scalania jednych pęknięć i wytwarzania drugich. Migracje moderni-zmu, czyli praca zbiorowa wydana przez Łódzkie Stowarzyszenie Inicjatyw Miej-skich „Topografie”, jest próbą spojrzenia na modernizm jako proces dziejący się, wytwarzany i wytwarzający siebie, w takiej spękanej historycznie, geograficznie i politycznie przestrzeni.Książka jest opatrzona obszernym wstępem teoretyczno-programowym, ob-jaśniającym czytelnikowi metodę badań. Metody materializmu biograficznego i geografii teorii zostały obrane jako narzędzia teoretyczne, które ujmują w płodny * Mgr, Instytut Filozofii, Wydział Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Warszawski, ul. Krakow-skie Przedmieście 3, 00-097 Warszawa; e-mail: erobakiewicz@gmail.com.http://dx.doi.org/10.18778/0208-600X.53.10140 Eliasz Robakiewiczsposób problematykę i historyczny kształt doświadczenia nowoczesności i mo-dernizacji jako zjawiska dyslokacji (migracji, przemieszczeń, de-re-kontekstuali-zacji) formacji intelektualnych, instytucji, a także po prostu pewnych określonych jednostek. Problem samego przedmiotu książki – czego i kogo dotyczą tytułowe migracje – zostaje powiązany z pytaniem o to, czym jest sama nowoczesność. Autorzy, chcąc uchwycić dynamikę owych migracji, stawiają na pierwszych stronach wstępu tezę, która wskazuje nowożytność jako „puste znaczące”, wpra-wiające rozmaite struktury w ruch, tezy, że: „ze względu na owo, nie zawsze uświadamiane, zakorzenienie w wyobrażeniu »gdzie indziej«, nowoczesność nie posiadała empirycznego umiejscowienia – jest (u)topią” (M a j e w s k i  i in. 2014: 9). Owo „gdzie indziej” ma bardzo bogate znaczenie. Relacyjny charak-ter wytwarzania tego znaczenia można zobrazować m.in. takimi sformułowania-mi, jak np. powtarzana dziś do znudzenia w Polsce klisza: „na Zachodzie to już, a w Polsce jeszcze nie”, czy też stwierdzenie towarzyszące w latach 30. XX w. zdesperowanym emigrantom uciekającym z Europy zalewanej faszystowską falą przemocy: „tutaj już nie, ale tam może jeszcze”, a także mantra teorii postindustrial-nego Zachodu: „czemu jednak nie?”. Doświadczenie modernistów rodzi się właśnie w mgławicy takich pytań oraz problemów internacjonalizmu, uchodźctwa, noma-dyzmu, deterytorializacji, prowincjonalizacji i deprowincjonalizacji. Podjęta pró-ba uchwycenia dynamiki rozwoju i przekształceń modernizmu, form wytwarzania wiedzy i praktyk wymaga namysłu nad jego historyczno-materialnym kształtem. Spróbuję ująć prosto – mam nadzieję, że nie nazbyt redukcjonistycznie – pod-stawowe założenie tego projektu: celem badań jest przedstawienie, w jaki spo-sób wzmożona kontyngencja (przygodność) i dyslokacja materialnych warunków wytwarzania (mówiąc prosto: wojenna i polityczna zawierucha) wiedzy, sztuki, praktyk i instytucji społecznych, które można nazwać modernizmem, wpłynęła na jego kształt i w jaki sposób takie właśnie warunki stanowią nie przeszkodę, lecz niezbędną podstawę w rozumieniu tego, czym jest modernizm. Choć migracja w większości przypadków była wymuszona okolicznościami, a migrujący, jak np. przedstawiciele Szkoły Frankfurckiej czy surrealiści, nie byli zadowoleni z nowych środowisk, to nie należy na nią patrzeć jako na „pogrobową” historię modernizmu. Większość tekstów w zbiorze została poświęcona biografiom, które odznacza-ły się w ten czy inny sposób niekompatybilnością z faszyzmem. Od lat 30. XX w. aż po zakończenie II wojny światowej niekompatybilność ta zmuszała moderni-stów do często dramatycznych prób salwowania się przed narastającym zagroże-niem. Najpierw, jak w przypadku Instytutu Badań Społecznych (Szkoła Frankfurc-ka), mogło to być otworzenie się na nowe potencjalne przestrzenie działania (próba nawiązania współpracy z francuskim Kolegium Socjologii Bataille i Callois), czy też po prostu rozpoczęcie nomadycznego życia, czasem w sposób zaplanowany, jak np. Bertold Brecht, a kiedy indziej w zupełnie nieoczekiwanych i przygodnych okolicznościach, jak miało to miejsce u socjologa Alfreda Schütza, który wyjechał z Austrii do Francji w sprawach służbowych nie wiedząc, że już nigdy nie powróci.141Recenzja książki Migracje modernizmu…Sytuację tę obrazuje świetnie stwierdzenie Waltera Cooka – Amerykanina, który zajmował się pozyskiwaniem wybitnych intelektualistów dla amerykań-skich instytucji, łączące w sobie dwie ważne tendencje: „Hitler to mój najlepszy przyjaciel. On trzęsie drzewem, ja zbieram jabłka” (t a m ż e: 42). Wraz z kurcze-niem się przestrzeni, w której naukowcy, filozofowie czy artyści europejscy mogli żyć i działać, rozrastała się sieć pęknięć, przez które cenne umysły wyciekały z to-nącego okrętu. Pękały nie tylko ramy instytucjonalne i polityczne, na uchodźstwo szły nie tylko całe zastępy badaczy, lecz także całe instytucje i środowiska, jak filozofowie Koła Wiedeńskiego, surrealiści, szkoła Bauhaus czy całe wiedeńskie środowisko psychoanalityków. Pęknięciu poniekąd uległa też cała wizja świata, w której żyły europejskie elity intelektualne. Jak mocno były one w niej osadzone, widać ze wspomnień migrujących do USA filozofów takich jak Adorno, artystów jak Breton czy pisarzy takich jak Brecht. To właśnie ta skomplikowana sytuacja, w której zupełnie przygodne okoliczności, np. przymus wyjścia do zupełnie od-miennej publiki czy utrata kapitału kulturowego, łączyły się z określonymi celo-wymi działaniami, np. programem pomocy wybitnym intelektualistom Emergency Rescue Committee, prowadzonym przez Variana Frya, strategiami wyłapywania przez rządy i instytucje „cennych zasobów ludzkich”, czy wreszcie próbami od-nalezienia się i zrozumienia nowej sytuacji przez samych uchodźców. Sytuacja ta miała dla kształtowania się modernizmu podstawowe znaczenie. Pęknięcia nie były jedynie przejściowe – to właśnie w nich i dzięki nim wytworzyło się do-świadczenie (doświadczenie uchodźcy, pojęcie „innego”, konieczność przekładu itd.), perspektywy, praktyki czy sieci proliferacji oraz wymiany wpływów, w któ-rych modernizm został poddany wstrząsowi dekontekstualizacji czy też różnym formom przekładu kulturowego. Przekład ten miał wiele faz rozwojowych i obli-czy. W wielu przypadkach było to przystosowanie się do nowej sytuacji i jej mo-dyfikacja, jak zostało to opisane w tekście Bauhaus w Chicago. Międzynarodowy modernizm i amerykańskie strategie przekładu, w którym społecznie zaangażowa-ny funkcjonalizm został przełożony na skonstruowany pod gusta hegemonicznej kultury amerykańskiego korporacjonizmu „styl międzynarodowy”, biedermajer architektury XX w. W innych sytuacjach, gdzie próby przekładu spełzały na ni-czym, modernizm oznaczał odosobnienie i zupełną niemożliwość dostosowania się do nowych realiów, doświadczenie obcości i alienacji. To właśnie spotkało Bertolda Brechta, dla którego po ośmiu latach tułaczki po Europie, w której jesz-cze był znany, choć coraz w mniejszym stopniu tolerowany, nastały czasy życia w niemal zupełnej obojętności środowisk intelektualnych i wyobcowaniu. W tek-stach zamieszczonych w Migracjach modernizmu znajdziemy, oczywiście, sporo materiału biograficznego, jednak to analiza w kategoriach „przestrzeni przepły-wów”1 sprawia, że choć różne sytuacje opisywane w poszczególnych tekstach nie 1 „Przestrzenie przepływów to zdelokalizowane, ale gęstniejące w określonych miejscach (stąd waga topograficznie określonego »miejsca« dla produkcji naukowej), wieloskalarne sieci. Bardziej 142 Eliasz Robakiewiczsą ze sobą bezpośrednio powiązane, to wpisują się w szerszy kontekst, nadający im pewne wspólne znaczenie. Za zasługę trzeba policzyć twórcom zbioru fakt, że udało się im uniknąć schematycznych modeli oraz substancjalizacji omawia-nych procesów. Jak zastrzegają autorzy, książka nie jest napisana z perspektywy krytyki ideologii (t a m ż e: 54). Chociaż można np. w działaniach amerykańskich instytucji widzieć strategię przejmowania olbrzymich kapitałów kulturowych po pogrążającej się w wojnie Europie i próbę (skuteczną zresztą) przejęcia hegemo-nicznej pozycji w produkcji kultury i wiedzy, to stawką teoretyczną badań jest wskazanie owego relacyjnie i kontyngentnie określonego braku miejsca. Braku, który Edward Said określa jako „ziemskość” (worldliness) (t a m ż e: 466–473). Pojęcia określającego pewien rodzaj kondycji ludzkiej ujętej jako „uchodźstwo” czy też „wygnanie” człowieka zdeterytorializowanego geograficznie, kulturowo, społecznie czy politycznie. Takie spojrzenie wydaje się w dużej mierze oddawać sprawiedliwość kondycji wielu spośród bohaterów książki, dla których migracja stała się stanem permanentnym i którzy już nigdy nie znaleźli miejsca, do którego mogliby w pełni się przystosować. Jednak należy pamiętać – co słusznie zosta-ło zaznaczone w wielu tekstach – że ów nieznośny los był im narzucony przez okoliczności i że większość intelektualnych wygnańców wkładała co najmniej tyle samo wysiłków w próby wydobycia się z tej sytuacji, co w próby ocalenia i translacji dziedzictwa modernizmu – wpisując się w bezpieczną kuratelę ame-rykańskiej burżuazji (jak w przypadku niemieckich elit akademickich) czy też władzy bloku radzieckiego (jak w przypadku Brechta).Zarówno teoretyczne narzędzia, jak i niezwykle ciekawy materiał badawczy stanowią mocne strony publikacji. Pozwalają dostrzec rolę dynamiki migracji jako ruchu wiedzotwórczego, pozostawiając jednocześnie sporą przestrzeń swobody dla interpretacji i myśli czytelnika. Książka składa się z trzech części i przedsta-wia głównie fale emigracji naukowców, filozofów i artystów zachodniej Europy. Tekst Azjatyckie diaspory w USA – artystyczne przepracowanie tożsamości czy teksty dotyczące nomadyzmu teoretyków, zamieszczone w części trzeciej, stano-wią ciekawą odmianę i pewne przełamanie obecnej w zbiorze tendencji do kon-centrowania się na migracji jako exodusie z Europy. Niestety, trzeba zaznaczyć, że autorzy – zorientowani głównie na to wydarzenie – nie zamieszczają nawet wzmianki o owych migracjach w innych kontekstach i rejonach geograficznych w przyjętych ramach czasowych. Pomijając ten mankament niedoreprezentowa-nia, można śmiało stwierdzić, że zebrane teksty są na wyrównanym, wysokim metodyczna analiza sieci komunikacji i akademickich powiązań, modyfikowanych przez różnie motywowaną mobilność naukową, może być prowadzona z użyciem analizy sytuacyjnej w kształcie zaproponowanym przez Adelę Clarke. Perspektywa ta, spośród stosowanych przez praktyków studiów nad nauką, wyróżnia się wrażliwością na konteksty społeczne i możliwością mapowania powiązań sieciowych i konkretnych praktyk – również tych o niejawnym lub nieuświadomionym charakterze” (M a j e w s k i  i in. 2014: 52–53).143Recenzja książki Migracje modernizmu…poziomie i rysują ciekawą mapę geograficznych przekształceń modernizmu. Dla mnie perspektywa ta jest powiewem świeżości po lekturze wielu pozycji rozwa-żających następujące problemy: „upadek modernizmu”, „czy postmodernizm jest hipermodernizmem, czy antymodernizmem”, „różnica między modernizmem oraz postmodernizmem” – i tym podobne akademickie dywagacje. Teoria użyta w Migracjach modernizmu, choć nie należy do najprostszych, to nie przyćmiewa materiału badawczego, który jest przedstawiony jasnym i przystępnym językiem (książkę czyta się bardzo dobrze). Dlatego też z omawianej publikacji można sko-rzystać jak z mapy. Możemy prześledzić tylko pewne określone szlaki, ale może-my też starać się zrekonstruować na jej podstawie bardziej kompleksowy obraz.BibliografiaM a j e w s k i  T., R e j n i a k-M a j e w s k a  A., M a r z e c  W. (red.) (2014), Migracje modernizmu, Łódzkie Stowarzyszenie Inicjatyw Miejskich „Topografie”, Łódź.

Eliasz Robakiewicz

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15739/1/139_143_recenz_robakiewicz.pdf

Recenzja książki "Migracje modernizmu", red. Tomasz Majewski, Agnieszka Rejniak-Majewska, Wiktor Marzec, Łódzkie Stowarzyszenie Inicjatyw Miejskich „Topografie”, Łódź 2014 (579 stron)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Recenzja książki "Migracje modernizmu", red. Tomasz Majewski, Agnieszka Rejniak-Majewska, Wiktor Marzec, Łódzkie Stowarzyszenie Inicjatyw Miejskich „Topografie”, Łódź 2014 (579 stron)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w