Gołębiowska, Justyna

Acta Universitatis Lodziensis Folia Sociologica

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Recenzja książki Agaty Bachórz, Rosja w tekście i doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2013 (341 stron)

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I SFOLIA SOCIOLOGICA 53, 2015[129]Justyna Gołębiowska*1 RECENZJA KSIĄŻKI AGATY BACHÓRZ,  ROSJA W TEKŚCIE I DOŚWIADCZENIU. ANALIZA WSPÓŁCZESNYCH POLSKICH RELACJI Z PODRÓŻY, ZAKŁAD WYDAWNICZY NOMOS,  KRAKÓW 2013 (341 STRON) Historia uczy, że relacje międzynarodowe w dużej mierze zależą od naszych wyobrażeń o innych. Nie bez znaczenia pozostają głęboko zakorzenione w ludz-kiej świadomości stereotypy narodowe czy też dawne lub obecne konflikty poli-tyczne i kulturowe. Dziś więź Polski i Rosji bez wątpienia poddawana jest trudnej próbie. Towarzyszące nam często ambiwalentne odczucia dotyczące Rosji nie ułatwiają obiektywnej oceny sytuacji głośno komentowanej przez media. I choć z jednej strony czujemy pewien respekt przed „rosyjskim imperium”, to z drugiej – jesteśmy ciekawi kraju, który nam, Słowianom, mimo wszystko przypomina rodzimy krajobraz kulturowy. Temat stosunków polsko-rosyjskich od dłuższego czasu towarzyszy przekazom medialnym, społecznym, a także kulturowym. Nie-przypadkowo zatem – w mojej ocenie – pojawiają się w jednym czasie publikacje naukowe dotykające tej tematyki.Odnosząc się do zjawiska podróży, rozumianego jako poszukiwanie kontaktu z innym światem, Rosja i kraje byłego ZSRR nie są zbyt popularnym celem wy-jazdów turystycznych Polaków. Skąd zatem zainteresowanie autorki książki tym tematem? Zdaniem Agaty Bachórz współczesne wyjazdy odkrywają nowy wymiar podróżowania do Europy Wschodniej i, choć nadal pozostają zjawiskiem niszo-wym, poprzez swoje badania autorka poszukuje odpowiedzi na pytanie, co stoi za takim właśnie wyborem kierunku podróży odwiedzających. Jak czytamy na począt-kowych kartach książki: „Jesteśmy obecnie świadkami specyficznej, choć stosun-kowo wąskiej i typowej jedynie dla wybranych środowisk intelektualnych, mody na * Mgr, Katedra Socjologii Kultury, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologicz-ny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź; e-mail: justyna.golebiowska @poczta.fm.http://dx.doi.org/10.18778/0208-600X.53.08130 Justyna Gołębiowskapodróżowanie do Rosji” (s. 9). Nie tylko wspomniana moda decyduje o wyjazdach na Wschód. Autorka cierpliwie i konsekwentnie przekonuje czytelnika o walorach i znaczeniu podróżowania. Na przykładzie Rosji pokazuje, jak cennym doświad-czeniem, a czasem wewnętrzną przemianą może okazać się wyjazd do kraju, który z jednej strony jest nam bliski językowo i kulturowo, zaś z drugiej pozostaje „dziki” i nieodkryty, a często z racji historycznych doświadczeń – nawet budzący niechęć. Recenzowana publikacja liczy 341 stron. Całość podzielona jest na siedem rozdziałów, poprzedzonych wprowadzeniem i domkniętych podsumowaniem, bi-bliografią oraz aneksem i indeksem rzeczowym.Książkę rozpoczyna dwudziestostronicowe wprowadzenie, w którym autor-ka wyjaśnia, z czego wynika jej zainteresowanie relacjami z podróży do Rosji. Agata Bachórz zauważa, że podróżowanie można, a nawet należy postrzegać jako działanie, które zakorzenione jest w ważnych dyskursach kultury. Praca stano-wi próbę połączenia dwóch perspektyw: po pierwsze, analizy doświadczeń na-bywanych podczas podróży (w celu jednostkowej samorealizacji), po drugie zaś – badania relacji polsko-rosyjskich, z uwzględnieniem miejsca Rosji we współ-czesnych polskich dyskursach. Niewątpliwie pierwsza perspektywa odnosi się do problemów badawczych socjologii podróży, natomiast kolejna stanowi obszar kształtowania się współczesnych stosunków międzykulturowych, z odwołaniem się do funkcjonujących w ludzkiej świadomości stereotypów. Autorka zwraca uwagę na pewnego rodzaju „renesans” w zainteresowaniu Rosją, co przekłada się na zwiększoną liczbę wyjazdów do tego kraju. Kolejne tezy autorki, dotyczą-ce wzrostu wskaźników natężenia ruchu turystycznego między Polską a Rosją, mówią o: ogólnym zainteresowaniu wyjazdami, poszukiwaniu mniej masowych kierunków wyjazdów oraz modzie (która w tym przypadku nie łączy się z maso-wością). Swoje założenia Agata Bachórz próbuje poprzeć wiarygodnymi danymi statystycznymi, jednak okazuje się to z wielu względów (opisanych we wstępie) mało realne. Pozostaje zatem ogólna skala i szacowanie zjawiska, co w żaden sposób nie umniejsza walorów książki. Cel, a właściwie cele, jakie postawiła sobie autorka, są bardzo liczne i można je zebrać w cztery grupy. Pierwsza grupa koncentruje się wokół zagadnień doty-czących podejmowania decyzji o podróży do Rosji – ich przyczyn, motywów oraz elementów, które działają przyciągająco na turystów, jak również tych fragmen-tów indywidualnych biografii podróżników, które mogły zdecydować o wyborze destynacji. Druga grupa dotyczy kwestii organizacyjnych wyjazdów – szczegółów trasy, typów aktywności podejmowanych w czasie podróży i form kontaktów z miesz-kańcami. Autorka poszukuje odpowiedzi na pytanie o poczucie niezwykłości i niecodzienności doświadczenia turystycznego oraz uwzględnia zróżnicowanie doświadczeń i stylów podróżowania po Rosji.Trzecia grupa zagadnień wiąże się z tożsamością podróżnika, ewentual-nym poczuciem zmiany dokonującym się w trakcie wyjazdu bądź po powrocie 131Recenzja książki Agaty Bachórz, Rosja w tekście i doświadczeniu…do domu. Chodzi tutaj o pytanie, na ile kulturowa odmienność lub – przeciwnie – bliskość wpływa na zdobyte doświadczenie turystyczne.Czwarta grupa pytań stawianych przez autorkę dotyczy wizerunku Rosji, który wyłania się z relacji podróżniczych. Zastanawia się, w jaki sposób wyjazd weryfikuje posiadaną wiedzę i zdanie na temat kraju, który pozostaje ważnym w kontekście doświadczenia granicy między Wschodem i Zachodem.We wstępie książki, poza wspomnianymi celami, odnajdujemy szczegółowy opis analizy dyskursu, bazującego na zastanych materiałach wybranej literatury podróżniczej i analizie materiału uzyskanego podczas wywiadów (autorka prze-prowadziła 28 wywiadów z 31 osobami w latach 2008–2011). Bachórz tłumaczy dobór interpretowanych tekstów oraz opisuje grupę biorącą udział w badaniu.Początkowe rozdziały zawierają najważniejsze zagadnienia teoretyczne do-tyczące podróży i turystyki. Choć, jak zauważa autorka, same praktyki turystycz-ne nie są głównym tematem studium, ich przybliżenie wydaje się niezbędne dla ukazania szerszego kontekstu międzykulturowego. I tak, autorka „wybiera” spo-śród refleksji na temat turystyki te zagadnienia, które dotyczą bezpośrednio osób podróżujących i ich doświadczeń. Na swój sposób ukazuje też różnicę między turystą a podróżnikiem, ostatecznie stojąc na stanowisku, że określeniami tymi będzie się posługiwać zamiennie. W dalszej części rozdziału znajdujemy informa-cje o typologii turystyki, doświadczeniu turystycznym oraz autentyczności i jej braku w doświadczeniu podróży.Dalszą część pracy stanowią rozważania na temat orientalizmu i kulturowej granicy między światem zachodnim a światem określonym jako pozaeuropejski. Zagadnienie to zostaje w ciekawy sposób rozszerzone i włączone w kontekst post-kolonialny, a następnie zastosowane do szerszej analizy zjawisk w Europie Środ-kowo-Wschodniej.Autorka przybliża nam również analizę polskiego dyskursu podróżniczego na podstawie dostępnych publikacji i reportaży. Analizowane teksty w odniesie-niu do przestrzeni i czasu zostały przedstawione w rozdziale trzecim, natomiast w czwartym odnajdujemy obraz Rosji jako miejsca biednego, utopijnego i zara-zem nostalgicznego.Ważną część książki stanowi analiza treści przeprowadzonych przez autorkę wywiadów. W Doświadczeniu turystyki i siebie w Rosji czytamy na temat zróż-nicowania wyjazdów do tego kraju oraz indywidualnych doświadczeń i aktyw-ności podejmowanych przez podróżujących. Ciekawym z geograficznego punktu widzenia wydaje się postrzeganie codzienności podróżników jako atrakcji tu-rystycznej oraz doświadczanie siebie w kontakcie z Rosją poprzez łamanie dy-stansów (przezwyciężanie strachu przed krajem, dystans fizyczny, higiena, smak i zapach). W Doświadczeniach społecznych w Rosji dowiadujemy się z kolei o znaczeniu kontaktów społecznych, często w kontekście podróży koleją tran-ssyberyjską, stanowiącą nieustającą atrakcję turystyczną. Ze względu na kulturo-wą bliskość i styl prowadzonych rozmów, język – z jednej strony – nie stanowi 132 Justyna Gołębiowskawiększego problemu, chociaż nieznajomość cyrylicy dla młodszego pokolenia bywa dużym utrudnieniem, np. w czytaniu map czy drogowskazów. W dalszej części pracy dowiadujemy się o relacji turysta – gospodarz, która z racji dylema-tów związanych z narodowościowym wymiarem i ambiwalentnymi odczuciami Polaków względem Rosjan bywa utrudniona. Doświadczenie kultury Rosji podej-muje tematykę obrony tego kraju przed polskimi narodowymi stereotypami, ze wskazaniem poczucia bliskości czy wręcz współdzielenia tej samej przestrzeni kulturowej (w relacji turysta – odwiedzany). Podróżujący marginalizują dziedzic-two kulturowe Rosji na rzecz piękna przyrody czy uczestnictwa w odwiedzanej codzienności. Zdecydowanie większym zainteresowaniem turystów cieszy się ro-syjska prowincja, na przykładzie której widać zarówno poszukiwaną „autentycz-ność”, jak i oddalenie od cywilizacji oraz bogatego Zachodu.W krótkim podsumowaniu autorka odnosi się do indywidualnych doświad-czeń badanych turystów, podkreślając znaczenie jednostki dla całokształtu kul-turotwórczego. Mówi też o poszukiwaniu nie tylko podobieństw, lecz także odmienności i różnorodności doświadczeń wielowątkowego, łączącego różne głosy dyskursu. Ukazanie dwóch obrazów Rosji – tej „dzikiej”, orientalnej oraz tej wyidealizowanej utopii – można odczytywać jako wykluczenie z przestrzeni zachodniej cywilizacji. Nie bez znaczenia jest miejsce Polski w analizowanym dyskursie. Odważne stwierdzenie Ziemowita Szczerka, że „jesteśmy zwykłym, ordynarnym Wschodem, tyle że w zachodnim opakowaniu”, znajduje po części odzwierciedlenie w omawianej publikacji. Co więcej, autorka stara się wytłuma-czyć i dociec – poprzez indywidualne głosy podróżujących – znaczenia nurtują-cych nas narodowych bolączek.Na uwagę zasługuje bibliografia, licząca 286 pozycji w języku polskim i an-gielskim. W aneksie odnajdziemy spis i charakterystykę analizowanych w tekście źródeł książkowych, a także charakterystykę osób, z którymi autorka przeprowa-dziła wywiady. Załączony został scenariusz wywiadu i aneks zdjęciowy, obejmu-jący wybór fotografii z prywatnych archiwów rozmówców. Elementy te stanowią uzupełnienie bogatej treści książki. Praca jest bardzo syntetyczna i gęsta, wymagająca skupienia. Publikacja za-interesuje nie tylko socjologów zajmujących się tematyką podróży, lecz także an-tropologów kultury, geografów i podróżników, którzy cenią sobie szczegółowe i wnikliwe analizy tematu.W recenzji zamieszczonej na okładce książki czytamy o podjętej przez autor-kę wielowątkowości tematu. Mowa jest też o wykraczającym poza socjologicz-ne ujęciu kontekstu międzycywilizacyjnego. Płynna poniekąd granica Wschodu i Zachodu została ukazana w subtelny sposób przez pryzmat doświadczeń grupy osób odwiedzających Rosję. Książka Agaty Bachórz to gruntowne studium, da-jące inne, nowe spojrzenie na problematykę podróży do Rosji i szeroko rozumia-nego Wschodu. Trzeba przyznać, że trudno nie zgodzić się z zaprezentowanym przez recenzentów stanowiskiem.133Recenzja książki Agaty Bachórz, Rosja w tekście i doświadczeniu…Książka Rosja w tekście i doświadczeniu… nie jest jedyną, która porusza te-matykę podróżowania Polaków do krajów Europy Wschodniej. Anna Horoltes w swojej pracy Konformizm, bunt, nostalgia. Turystyka niszowa z Polski do kra-jów byłego ZSRR (co ciekawe, podobnie jak publikacja Agaty Bachórz wydanej w 2013 r.) podejmuje próbę ukazania, w jaki sposób podróże kształtują tożsamość polskiego turysty „alternatywnego”. Porównując obie prace, warto zwrócić uwa-gę na wykorzystanie przez autorki podobnego podejścia metodologicznego oraz kontekstu postkolonialnego dla ukazania specyfiki podróży do krajów Europy Wschodniej. Książka Agaty Bachórz w rzetelny sposób obrazuje naturę współ-czesnego podróżowania do Rosji – i nie tylko – choć na tym konkretnym przykła-dzie widać, że podjęta tematyka nie jest przypadkowa i z pewnością jest ważna we współczesnym dyskursie naukowym.Podsumowując, należy podkreślić, iż omawiana publikacja niewątpliwie wnosi wkład w rozwój naukowy socjologii podróży, prezentując inne, świeże spojrzenie na problematykę wzajemnych relacji międzykulturowych. Polecam lekturę książki, po pierwsze, ze względu na jej zawartość merytoryczną, po dru-gie zaś – z uwagi na możliwość głębszej refleksji nad zjawiskiem podróżowania, które w dzisiejszych czasach bez wątpienia pozostaje zjawiskiem kulturowym.BibliografiaB a c h ó r z  A. (2013), Rosja w tekście i doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków.H o r o l e t s  A. (2013), Konformizm, bunt, nostalgia. Turystyka niszowa z Polski do krajów byłego ZSRR, Wydawnictwo Universitas, Kraków.S z c z e r e k  Z. (2014), Nieznośnie wschodnia Polska, „Herito”, nr 15, s. 42–49.

Justyna Gołębiowska

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15738/1/129_133_recenzje_golebiewska.pdf

Recenzja książki Agaty Bachórz, Rosja w tekście i doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2013 (341 stron)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Recenzja książki Agaty Bachórz, Rosja w tekście i doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2013 (341 stron)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w