Pałuszyńska, Edyta

Acta Universitatis Lodziensis Folia Linguistica

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

AC T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I SFOLIA LINGUISTICA 49, 2015http://dx.doi.org/10.18778/0208-6077.49.11Edyta PałuszyńskaUniwersytet Łódzki Anna Dunin-Dudkowska, Testament jako zwierciadło kultur.  Polsko-amerykańskie studium komparatystyczne,  Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2014, ss. 349Monografia Testament jako zwierciadło kultur. Polsko-amerykańskie studium komparatystyczne jest efektem długoletnich badań naukowych Anny Dunin-Dud-kowskiej i jej praktyki jako tłumacza przysięgłego z języka angielskiego. Rozprawa ma charakter interdyscyplinarny. Obejmuje zagadnienia z zakre-su lingwistyki tekstu, genologii, kulturoznawstwa w aspekcie porównawczym. W tak specjalistycznym obszarze badawczym udało się autorce wypracować no-watorskie i sprawne narzędzia badawcze do analizy tekstów testamentowych w aspekcie językoznawczym, kulturoznawczym i prawniczym. W tym przy-padku interdyscyplinarność podejścia nie wykluczyła zastosowania spójnej me-todologii badawczej. Spójność tę zapewniła hierarchizacja celów badawczych, dzięki podporządkowaniu niewątpliwie wzbogacających aspektów kulturowo-prawnych nadrzędnej metodologii wzorca gatunkowego, zaproponowanego przez Marię Wojtak.Z przedstawionej we wstępie koncepcji rozprawy wynika logiczna kon-strukcja pracy. Pierwsze trzy rozdziały mają charakter teoretyczno-historycz-ny, trzy następne – badawczo-analityczny, uwzględniający testamenty polskie i amerykańskie. Rozdział ostatni (w spisie treści siódmy) poświęcony jest kon-frontacji testamentów polskich i amerykańskich na szerokim tle kulturowym. Całość podsumowuje syntetyczne zakończenie, bogata bibliografia i aneks z przykładowymi tekstami testamentów polskich i amerykańskich.We wstępie autorka przedstawiła cele i założenia pracy. Obszerna i zróżnicowana baza materiałowa obejmuje źródła polskie w liczbie ponad 700 autentycznych testamentów oraz źródła amerykańskie – około 300 te-stamentów. Badaczka uwzględniła różnego typu testamenty, m.in. notarial-ne, urzędowe, sporządzone własnoręcznie, szczególne, szablonowe wzorce, testamenty małżeńskie, kodycyle i inne, a także amerykańskie testamenty sławnych ludzi. Edyta Pałuszyńska142W pierwszym rozdziale teoretycznym autorka z dużym znawstwem uka-zała rozwój genologii lingwistycznej (częściowo także literackiej) i przedsta-wiła kolejne koncepcje polskich i anglosaskich badaczy skupione wokół trzech głównych nurtów: nowej retoryki, lingwistyki systemowo-funkcjonalnej (SFL) i języka angielskiego do celów specjalnych (ESP). Wartością tego rozdziału jest również przybliżenie mniej znanych koncepcji anglosaskich oraz zreferowanie dyskusji na temat odmiennych definicji gatunku i wyznaczników gatunkowych, wynikających z różnych założeń teoretycznych dotyczących dyskursu i tekstu.Rozdział drugi przedstawia historię gatunku. Autorka wychodzi od sta-rożytności i poprzez Anglię, stanowiącą pierwowzór systemu amerykańskiego, i kraje słowiańskie, szczególnie Polskę, pokazuje jak zmieniała się forma i treść testamentu. W rozdziale trzecim autorka omawia skodyfikowane polskie prawo spadkowe z wykładnią w Kodeksie Cywilnym i miejsce w nim testamentu, uwzględniając zmiany po 2011 roku. Jeśli chodzi o Amerykę, przedstawia funkcjonowanie dwu systemów: prawa zwyczajowego i prawa stanowionego oraz kompetencje sądów federalnych i stanowych. Ponieważ dziedziczenie odbywa się na mocy prawa stanowego, a każdy stan ma własne prawo spad-kowe, są różne formy dziedziczenia testamentowego i beztestamentowego, czyli ustawowego. Autorka podkreśla, że ze względu na różnice w obu syste-mach trudno jest w Polsce zalegalizować amerykańskie orzeczenia spadkowe i odwrotnie. Ta część pracy wskazuje na bardzo dobrą znajomość dyskursu prawnego dwu krajów, co jest niezbędnym elementem wiedzy koniecznej do analizy testamentu jako gatunku.  Rozdział czwarty jest rozdziałem badawczym, w którym autorka przepro-wadza analizy różnych typów współczesnych polskich testamentów, zwykłych i szczególnych. Do zwykłych zalicza testament holograficzny (własnoręcznie pi-sany), notarialny i allograficzny. Najwięcej miejsca poświęca właśnie temu pierw-szemu ze względu na jego największe zróżnicowanie językowe. Przedstawia typ kanoniczny i różne warianty alternacyjne, omawia ramy tekstowe, części obli-gatoryjne i fakultatywne własnoręcznie napisanego testamentu, wymienia cały szereg czasowników performatywnych oraz typy aktów mowy i pola leksykal-no-semantyczne. Wszystko to znajduje bogatą egzemplifikację w przytoczonych fragmentach testamentów. O indywidualnym charakterze testamentu tego typu najlepiej świadczy tabela umieszczona na s. 94–97, w której autorka przedstawi-ła schemat testamentu holograficznego, zaznaczając w nim części obligatoryjne i różnorodność części fakultatywnych. W podobny sposób opisany jest testament w formie aktu notarialnego. Wariant kanoniczny obejmuje komparycję, oświad-czenie woli testatora oraz część finalną. Od notariusza pochodzi komparycja i ele-menty finalne, natomiast część środkowa stanowi wolę spadkodawcy i może mieć różne wzorce alternacyjne. Ten model pokazuje tabela na s. 125–126. Badaczka zwraca uwagę na nowy typ testamentów notarialnych, w których pojawiają się Recenzja 143zapisy o tworzeniu fundacji i celach charytatywnych (fragment testamentu Wi-sławy Szymborskiej). Trzecim typem testamentu zwykłego jest testament allogra-ficzny, inaczej zwany urzędowym, gdyż ustne oświadczenie woli składane jest przed osobą urzędową (która sporządza protokół) i w obecności świadków. Ten typ testamentu przypomina układem akt notarialny, zbieżne są też cele i intencje. Schemat kompozycyjny testamentu allograficznego z wyróżnieniem elementów obligatoryjnych i fakultatywnych jest zamieszczony na s. 142–143. Do grupy testa-mentów szczególnych, czyli powstających w szczególnych okolicznościach autor-ka zalicza testament ustny, podróżny i wojskowy. Pierwszy z nich sporządzony jest w sytuacji rychłej śmierci, drugi w czasie podróży statkiem morskim lub po-wietrznym, trzeci w okresie mobilizacji lub wojny. Choć są to formy niezwykle rzadkie, każda z nich ma określone wymogi formalne. Testament ustny może być sporządzony w domu lub w szpitalu w obecności co najmniej trzech świadków i potwierdzony w sposób określony przez Kodeks Cywilny. Jego forma jest najczę-ściej prosta, krótka, a język zależy od sprawności językowej osoby spisującej ustny testament. Podobnie jak to było już wcześniej, autorka w tabeli (s. 152–153) poka-zuje kompozycję takiego testamentu wraz z elementami obligatoryjnymi i poten-cjalnymi. Testament podróżny sporządzony w obecności dowódcy statku lub jego zastępcy oraz świadków traci moc prawną po upływie 6 miesięcy od zakończenia podróży (jeżeli testator żyje). To, w jakich okolicznościach i w jaki sposób może być sporządzony testament wojskowy, reguluje rozporządzenie Ministerstwa Obrony Narodowej. W przebadanym materiale autorka nie znalazła ani jednego autentycznego testamentu podróżnego i wojskowego, toteż posłużyła się jedynie tekstami wzorcowymi (schemat na s. 159–166; s. 166). W konsekwencji stwierdziła, że oba te testamenty przypominają akt notarialny, gdyż wypowiedzi są lakonicz-ne i rzeczowe, realizowane w stylu urzędowo-prawnym, natomiast w testamencie wojskowym występuje ponadto słownictwo związane ze stopniami i funkcjami wojskowymi.Testament amerykański jest tematem rozdziału piątego. Już na samym po-czątku autorka podkreśla różnorodność form testamentów amerykańskich, wyni-kającą m.in. z większego prawa jednostki niż w Polsce oraz z odmienności prawa w różnych stanach. Wymienia 7 odmian testamentu, a następnie kolejno je omawia. Opis zaczyna od testamentu ustawowego w formie pisanej. Wskazuje na specyfikę tej formy testamentu i mnogość wariantów w zależności od stanu cywilnego testa-tora, posiadania dzieci małoletnich lub dorosłych, albo ich braku. Podkreśla, że ta forma testamentu jest w polskim prawie niedopuszczalna. Schemat kompozycyjny na s. 190–192 dobitnie wskazuje, że analogiczne dokumenty amerykańskie są dłuż-sze, znacznie rozbudowane, wielosegmentowe i bardziej szczegółowe niż polskie testamenty. Mają formę skonwencjonalizowaną, zawierają liczne klisze i szablony, ale są bardziej bezpośrednie niż testamenty polskie i bardziej eksponują nadawcę. Jednakże nawet kiedy nie są to wypełnione formularze, ale dokumenty sporządzo-ne przez prawników, to i tak jest w nich przestrzegany język urzędowo-prawny. Edyta Pałuszyńska144Autorka oddzielnie omawia stan prawny w Luizjanie, gdzie dopuszczone są dwa typy testamentu: notarialny, ustny, dyktowany notariuszowi przez te-statora i holograficzny, sporządzony ręcznie. Stwierdza, że testament w postaci aktu notarialnego, sporządzony w Luizjanie, przypomina polski akt notarialny i też składa się z trzech części: komparycja i część finalna pochodzą od nota-riusza, nadawcą części głównej jest spadkodawca, a notariusz jest jedynie po-średnikiem spisującym jego postanowienia. Są też pewne różnice: w komparycji brakuje daty i miejsca sporządzenia aktu, sposobu ustalenia tożsamości testato-ra i świadków. Innym typem jest testament holograficzny, pisany w całości wła-snoręcznie, nie wymagający świadków, najczęściej krótki, składający się zazwy-czaj tylko z elementów obligatoryjnych. Ten typ testamentu jest rzadko pisany przez Amerykanów. Zupełnie wyjątkowo sporządzany jest też testament ustny, przede wszystkim w sytuacji zagrożenia życia, dlatego jest krótki. Z testowania tylko w obecności świadków wyłączone są nieruchomości i część własności ru-chomej. W przypadku obu ostatnich typów autorka zaznacza, jakie stany uznają te testamenty i pod jakimi warunkami.W prawie polskim nie ma testamentu wspólnego i wzajemnego, inaczej zwanego małżeńskim, który jest w prawie amerykańskim (chociaż i tam stosuje się go rzadko). Jeden testament podpisują dwie osoby w obecności świadków. Jest przejawem miłości, partnerstwa i wzajemnego zaufania małżonków. Odwo-łanie testamentu przez jedną ze stron powoduje jego unieważnienie. W polskiej jurysdykcji nie jest znany także kodycyl, czyli dokument stanowiący częściową zmianę niektórych wcześniejszych postanowień testamentu, jednak nie unie-ważniający całości. Jest to jak gdyby uaktualnienie dokumentu spowodowane nowymi okolicznościami. W polskim prawie w takich przypadkach sporządza się nowy testament. Ostatnim typem testamentu amerykańskiego jest testament życia, którego nie ma w prawie polskim. Testatorem kierują dwa motywy: sam chce decydo-wać o podziale majątku po śmierci oraz o zaniechaniu uporczywego leczenia medycznego w stanie terminalnym, a także udzielić zgody na przeszczep wła-snych organów po śmierci. Autorka przytacza wzorzec normatywny (s. 231), w którym są określone cechy obligatoryjne i warunki, które musi spełniać. Dalej zamieszcza różne egzemplifikacje wzorców alternacyjnych. Koniecznym warunkiem są oświadczenia świadków, fakultatywnym, ale zalecanym, po-świadczenie notariusza. Specyfika tego testamentu polega na występowaniu dużej liczby jednostek terminologicznych z zakresu medycyny, co wynika z tematyki testamentu życia.Rozdział zatytułowany Intertekstualność gatunków testamentowych pokazuje warsztat genologiczny autorki, która wykorzystuje wszystkie dotychczasowe modele typologiczne, aby stworzyć własny model i pokazać jego liczne adapta-cje. Pokazuje, że spektrum amerykańskich dokumentów związanych z dzie-dziczeniem jest szersze (funkcjonuje w oparciu o system federalny i stanowy, Recenzja 145ustawowy i zwyczajowy) niż w Polsce, w której obowiązują tylko przepisy pra-wa ustawowego. Relacje intertekstualne polegają najczęściej na odwołaniu się do nadrzędnych aktów prawnych oraz innych dokumentów prawnych (ksiąg wieczystych, przydziału lokali, aktów kupna, dowodów kont bankowych, do-wodów osobistych itd.) i w każdej odmianie gatunkowej testamentu wyglądają nieco inaczej. Testament może odwoływać się także do dokumentów prywat-nych, listów, pamiętników, notatek. Przegląd odmian gatunkowych testamentu amerykańskiego i polskiego pokazuje podobieństwa i różnice, np. ustanowienie powiernictwa, podstawienie powiernicze, informacje o licencji notariusza, do-datkowe dokumenty pomocnicze do testamentu, deklaracja dawcy organów lub karta dawcy.Ostatnim problemem przedstawionym przez badaczkę jest pokazanie tego, w jaki sposób odmiany gatunkowe testamentu odzwierciedlają polską i amery-kańską kulturę. Wychodząc z założenia, że gatunki tkwią w kulturze każdego narodu i zarazem ją odzwierciedlają, autorka rozpatruje gatunki testamentowe w kilku aspektach: strukturalnym, pragmatycznym, poznawczo-aksjologicz-nym i stylistycznym. Analizując aspekt strukturalny, podkreśla podobieństwa i różnice poszczególnych odmian gatunkowych w obu krajach i wyjaśnia ich źródła. Opisując aspekt pragmatyczny, charakteryzuje nadawcę, odbiorcę oraz sytuację nadawczą, odbiorczą i nadawczo-odbiorczą. Pokazuje, kto jest nadawcą prymarnym, wtórnym lub tercjalnym, i podkreśla, że rola nadawcy w testamen-tach amerykańskich jest silniejsza, większa też jest swoboda testowania, a prze-kazywany majątek większy niż w Polsce. Wysokość podatków spadkowych w Stanach powoduje, że w testamentach pojawiają się alternatywne formy za-rządzania majątkiem po śmierci testatora, tworzy się fundusz powierniczy, po-wołuje powierników zastępczych, opiekunów małoletnich dzieci itd. Omawiając aspekt poznawczy i aksjologiczny testamentów, autorka podkreśla różnice kul-turowe. Amerykanie nie czują się zobowiązani do równego podziału majątku pomiędzy wszystkie dzieci, wydziedziczenia nie muszą uzasadniać (mają taką wolę i to wystarcza), ze względu na posiadane bogactwo duże sumy przezna-czają na działalność charytatywną lub powołują fundacje, w testamentach lub tzw. oświadczeniu o pochówku drobiazgowo planują swój pogrzeb. W Polsce te elementy pojawiają się rzadko. Aspekt stylistyczny jest jednym z kryteriów opisu gatunków mowy, jest więc zrozumiałe, że badaczka również go uwzględnia. Ponieważ testament na-leży do gatunków urzędowych, autorka przedstawia jego eksponenty stylowe, wskazując na różny stopień nasycenia tekstów polskich, w zależności od odmia-ny gatunkowej testamentu, szczególnie, jeśli chodzi o szablonowość, rzeczowość, oficjalność, formuliczność i precyzyjność. Dla testamentów amerykańskich wy-mienia pięć kategorii występujących w różnym zakresie, a mianowicie: precyzję, nieostrość terminów, specjalizację terminologiczną, konserwatyzm i złożoność na poziomie wyrazu, zdania i tekstu. W Zakończeniu autorka podkreśla, że róż-Edyta Pałuszyńska146nice między wypowiedziami testamentowymi wynikają z różnic w systemach prawnych oraz są uwarunkowane kulturowo. Pokazuje, że w każdej z kultur mamy odmiany gatunkowe centralne, inne są nieco oddalone od centrum lub zupełnie peryferyjne. Ciekawy i jak najbardziej uzasadniony jest końcowy po-stulat dydaktyczny, aby nauczanie odmian gatunkowych testamentów włączyć do programu nauczania cudzoziemców i przyszłych tłumaczy.Monografia Anny Dunin-Dudkowskiej ma charakter interdyscyplinarny i podejmuje zagadnienia związane zarówno z lingwistyką tekstu, genologią, jak i tematyką prawniczą i kulturoznawczą. Wartość pracy podnosi konse-kwentnie stosowane ujęcie komparatystyczne, które wymagało od autorki wy-sokich kompetencji jeśli chodzi o znajomość stylów urzędowo-kancelaryjnego i urzędowo-prawnego oraz realiów kulturowych dwu krajów, a zwłaszcza ich systemów prawnych. Rozprawa systematyzuje i porządkuje ważny społecznie, specjalistyczny obszar w gatunkowym opisie uniwersum mowy. Takiej pracy do tej pory w Polsce nie było. Temat jest aktualny ze względu na wzrastającą liczbę zapisów testamentowych, przy jednoczesnej odmienności testamentów polskich i amerykańskich. Pojawienie się na rynku wydawniczym monografii na temat testamentu z pewnością zainteresuje nie tylko językoznawców, ale również prawników i kulturoznawców. Lektura książki to fascynujące spo-tkanie z odmienną mentalnością i historyczną ewolucją kultury prawnej dwu społeczeństw.Edyta Pałuszyńska (edyta.paluszynska@gmail.com)Katedra Lingwistyki Stosowanej i Kulturowej, Uniwersytet Łódzki

Anna Dunin-Dudkowska, "Testament jako zwierciadło kultur. Polsko-amerykańskie studium komparatystyczne", Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2014, ss. 349

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Edyta Pałuszyńska

Crossref

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/17383/1/11-141_146-Pa%c5%82uszy%c5%84ska.pdf

Anna Dunin-Dudkowska, "Testament jako zwierciadło kultur. Polsko-amerykańskie studium komparatystyczne", Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2014, ss. 349

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Anna Dunin-Dudkowska, "Testament jako zwierciadło kultur. Polsko-amerykańskie studium komparatystyczne", Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2014, ss. 349

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w