Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe state and changes of Bydgoszcz segetal flora are described
in the present paper. The segetal flora of the town comprises 242 species. 31 of
these species are on the list of threatened weeds.Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Korczyński, Maciej

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSO ATIS LODZIENSISFOLIA BOTANICA 13 65-72 1998(Acta Univ. Lodz., Folia bot.)Maciej KorczyńskiPRZEM IANY I STAN FLORY SEGETALNEJ BYDGOSZCZY BYDGOSZCZ SEGETAL FLORA CHANGES AND STATEABSTRACT: The state and changes of Bydgoszcz segetal flora are described in the present paper. The segetal flora of the town comprises 242 species. 31 of these species are on the list o f  threatened weeds.T r e ś ć1. Wstęp2. Zakres i metody badań3. Wyniki3.1. Gatunki charakterystyczne i wyróżniające3.2. W spółczesna flora siedlisk segetalnych3.3. Gatunki rzadkie i rozprzestrzeniające się4. Podsumowanie5. Piśminnictwo6. Summary1. W STĘPW granicach administracyjnych wielu miast pozostają znaczne obszary, które zachowały charakter wiejski. Na obszarach poddanych urbanizacji istnieją również swoiste siedliska związane z uprawami -  są to ozdobne nasadzenia na terenach zieleni miejskiej oraz ogrody działkowe. W Bydgoszczy siedliska segetalne zajmują około 2973 ha, co stanowi 17% powierzchni m iasta ( G r a d - K o ł a c z y ń s k a  1993).Rozwój terytorialny Bydgoszczy w ciągu ostatnich 150 lat przebiegał kosztem otaczających miasto wsi. Celem pracy jest ukazanie przekształceń charakteru flory siedlisk segetalnych poddanych oddziaływaniu miasta.2. ZAKRES I M ETODY BADAÑM ateriałem wyjściowym do stwierdzenia zmian we florze scgctalnej Bydgoszczy były materiały własne oraz opracownia flory okolic miasta wykonane przez K ü h l i n g a  (1866) i B o c k a  (1908). Na ich podstawie określono listę roślin zasiedlających miasto w jego obecnych granicach administracyjnych ( K o r c z y ń s k i  1996). Z uwagi na niemożność stwierdzenia na jakich siedliskach występowały rośliny wymieniane przez K ü h l i n g a  (1866) i B o c k a  (1908), listę gatunków segetalnych utworzono spośród tych, które są uznane za charakterystyczne dla klasy Rudero-Secalietea oraz poszczególnych syntaksonów z Secali- Viole talia arvensis ( M e d w e c k a -  - K o r n a ś  1972, M a t u s z k i e w i c z  1981).Współczesną florę siedlisk segetalnych scharakteryzowano na podstawie 155 zdjęć fitosocjologicznych wykonanych w latach 1991-1995.Prześledzono zmiany w liczbie gatunków, udziale archeofitów, gatunków charakterystycznych ( M e d w e c k a - K o r n a ś  1972, M a t u s z k i e w i c z  1981, Z a j ą c  1979). Ustosunkowano się również do listy zagrożonych w Polsce gatunków segetalnych ( W a r c h o l i ń s k a  1994).3. WYNIKI3.1. Gatunki charakterystyczne i wyróżniająceW rezultacie przeprowadzonej analizy stwierdzono, że na polach uprawnych w obecnych granicach miasta od 1866 r. występowało 107 roślin nasiennych. Z tej liczby 90 taksonów występuje do dziś. Odnotowano niewielki wzrost liczby gatunków, gdyż w roku 1866 K ü h l i n g  (1866) wymienia ich 97, B o c k  (1908) -  98, a obecnie stwierdzono 100. Już na początku obecnego wieku ustąpiły gatunki związane z uprawami lnu: Camelina alyssum i Lolium  remotum. Po roku 1908 nie odnotowano kolejnych sześciu gatunków (tab. I).Na uwagę zasługuje pojawienie się w ostatnim czasie taksonów o większych wymaganiach co do odczynu podłoża: Avena fatua, Chrysanthemum segetum, Euphorbia exigua, Galinsoga ciliata, Geranium dissectum, Odontites verna ssp. verna. Wymagania troficzne roślin, które wkroczyły na siedliska segetalne w ostatnim okresie, można określić jako umiarkowane lub nawiązujące do eutrofii ( Z a r z y c k i  1984).Flora segetalna Bydgoszczy charakteryzuje się stabilną liczbą archeofitów w ciągu całego okresu badań. Stanowią one nieco ponad połowę gatunków ujętych na liście. Obecnie zaznacza się nieznaczny spadek ich udziału, gdyż stanowią 50,1% taksonów. We florze K ü h l i n g a  (1866) stanowiły one 52,6%, a B o c k a  (1908) -  53,1%.T a b e l a  ILista gatunków ustępujących i wkraczających na siedliska segetalne BydgoszczyList o f  retiring and influxing species from segetal habitats in BydgoszczGatunek Kühling Bock KorczyńskiSpecies(1866) (1908) (1996)Camelina alyssum  (Miller) Thel. XLolium remoium  Schrank XPolygonum minus Huds. X XValerianella dentata (L.) Pollich X XBromus arvensis L. X XBromus secalinus L. X XLolium temulentum  L. X XSherardia arvensis L. XViola arvensis Murr. X XVeronica dillenii Cr. X XEuphorbia exigua L. XGeranium dissectum  L. XOdontites verna (Bell.) Dumort. ssp. verna XGalinsoga ciliata Blake XChrysanthemum segetum  L. XAnthoxanthu/n aristatum  Boiss. XA vena fa tua  L. . XPodobną stabilność odnotowujemy obserwując strukturę flory segetalnej w ujęciu syntaksonomicznym (tab. II). Najliczniejszą grupę tworzą gatunki wyróżniające zespoły i zbiorowiska upraw zbożowych. W stosunku do wcześniejszych wyników badań nieznacznie wzrosła liczba gatunków upraw okopowych.T a b e l a  IIStruktura syntaksonomiczna flory segetalnej BydgoszczySyntaxonomic structure o f Bydgoszcz segetal floraSyntaksonSyntaxonKühling(1866)Bock(1907)Korczyński(1996)Centauretalia 36 36 36Polygono-Chenopodietalia 26 26 28Secali-Violetalia 13 14 15Rudero-Secalietea 22 22 21Razem Total 97 98 1003.2. Współczesna flora siedlisk segctalnychOmawiana powyżej flora segetalna ograniczona została tylko do gatunków charakterystycznych i wyróżniających. Tymczasem na pola uprawne wkraczają liczne rośliny z sąsiadujących zbiorowisk. Powoduje to wzbogacenie listy florystycznej, która w Bydgoszczy liczy obecnie 242 gatunki. Jest ona nieco uboższa niż na Pojezierzu Żnińskim (268 taksonów) i wyraźnie bogatsza niż na ubogich polach uprawnych w Borach Tucholskich (198).W porównaniu do segetalnej flory Łodzi, m iasta większego i o silnie rozwiniętym przemyśle włókienniczym, analizowana lista jest zdecydowanie uboższa (w Łodzi 398 taksonów roślin naczyniowych) ( S o wa ,  W a r - c h o l i ń s k a  1979). Przyczyną różnicy może być zdecydowanie niższa zasobność siedlisk borów świeżych i mieszanych dominujących w Bydgoszczy, w przeciwieństwie do siedlisk grądów i świetlistej dąbrowy charakteryzujących okolice Łodzi (Matuszkiewicz i in. 1995).W tak ujętej florze udział archeofitów wynosi 26% i nawiązuje do ich udziału we florze zbiorowisk synantropijnych Bydgoszczy (23%), zawartej w pracy K ę p c z y ń s k i e g o  (1975). W porównaniu do typowych flor segetalnych, na przykład Pojezierza Żnińskiego (33%) lub Borów Tucholskich (31%), jest on wyraźnie niższy ( K r a s i c k a - K o r c z y  ńs  k a  1990, K o r ­c z y ń s k i  1993).Współczesna flora segetalna wyróżnia się, podobnie jak flora stosunkowo żyznych gleb Pojezierza Żnińskiego, przewagą gatunków związanych z upra­wami zbożowymi nad okopowymi, w przeciwieństwie do flory segetalnej Borów Tucholskich. W Bydgoszczy odnotowano zbliżoną, w stosunku do stwierdzonej na Pojezierzu Żnińskim, liczbę gatunków związanych ze zbio­rowiskami okazałych bylin na siedlikach ruderalnych i wyraźnie mniejszą liczbę roślin przechodzących z siedlisk Molinio-Arrhenatheretea. Zaznacza się wkraczanie do upraw, szczególnie roślin ozdobnych, gatunków z Querco- -Fagełea (rys. 1).Analizując trwałość gatunków we florze siedlisk segetalnych Bydgoszczy zwraca uwagę wyraźnie mniejszy niż w Borach Tucholskich i na Pojezierzu Żnińskim udział gatunków krótkotrwałych. Osiągają one 59%, podczas gdy w rejonach sąsiednich stanowią dwie trzecie flory.Mimo uboższej listy florystycznej udział gatunków krótkotrwałych i archeo­fitów we florach segetalnych Łodzi i Bydgoszczy są identyczne ( S o wa ,  W a r c h o l i ń s k a  1979). Na strukturę flory wpływają zatem w większym stopniu specyficzne warunki układów zurbanizowanych niż trofia i zróż­nicowanie siedlisk.3.3. Gatunki rzadkie i rozprzestrzeniające sięZ listy zagrożonych w Polsce gatunków segetalnych ( W a r c h o l i ń s k a  1994), na terenie Bydgoszczy odnotowano:Liczba gatunków Number of species80 70 6050 -H  40- 30 20100 -HSecali- Onopordetalia Rudero- Sedo- Molinio- Festuco- Querco--Violetalia -Secalietea -Scleranthetea -Arrhenathe- -Brometea -FageteareteaRys. 1. Spektrum syn taksonomiczne całej współczesnej flory siedlisk segetalnych Fig. 1. Syntaxonomic spectrum o f  all present segetal habitats florao\oPrzemiany i stan flory segetalnej BydgoszczyAgrostemma git hago L. -  sporadycznie spotykany w uprawach, bardzo obficie zasiedla pola w okresie ugorowania,Anthemis tincloria L. -  nie występuje na polach, spotykany wyłącznie na wieloletnich odłogach o południowej wystawie,Asperugo procumbens L. -  spotykany na nieużytkach i przypłociach, Bromus arvensis L. -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy, Bromus secalinus L. -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy, Camelina alyssum (Miller) Thel. -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy,Camelina microcarpa Andrz. ex DC. -  sporadycznie spotykana na polach oraz miedzach,Centaurea cyanus L. -  często i dość obficie w zaniedbanych uprawach oraz na odłogach,Chaenorhinum minus (L.) Lange. -  bardzo rzadko w okopowych i w zanie­dbanych uprawach,Chenopodium polyspermum L. -  rzadko w okopowych na żyznych glebach, Consolida regalis S. F. Gray -  częsta w uprawach rolniczych i na ugorach, Cuscuta europaea L. -  bardzo rzadko w zaroślach wierzbowych, Euphorbia exigua L. -  spotykany tylko na najżyźniejszych glebacho południowej ekspozycji,Fumaria officinalis L. -  rzadko w zbożach i okopowych,Fumaria vaillantii Loisel. in Desv. -  bardzo rzadko, tylko w nasadzeniach krzewów ozdobnych,Gagea pratensis (Pers.) Dumort. -  miejscami obficie na miedzach i skrajach pól,Geranium dissectum L. -  bardzo rzadko,Hemiaria glabra L. — rzadko na polach, częściej na zaniedbanych trawnikach,Holosteum umbellatum L. -  dość obficie w młodych nasadzeniach roślin ozdobnych i na trawnikach,Lathyrus tuberosus L. -  obficie, przeważnie na glebach gliniastych poza uprawami,Logfia arvensis (L.) J. Hołub -  sporadycznie, przeważnie na nieużytkach, Lolium remotum Schrank -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy, Lolium temulentum L. -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy, Neslia paniculata (L.) Desv. -  bardzo rzadko,Odontites verna (Bell.) Dumort. ssp. verna -  rzadko na odłogach, Ornithogalum umbellatum L. -  rzadko na najżyźniejszych glebach, Papaver dubium L. -  często na nieużytkach i w zbożach,Papaver rhoeas L. -  bardzo obficie na polach, krótko po zaniechaniu uprawy,Ranunculus arvensis L. -  bardzo rzadko,Ranunculus sardous Crantz -  sporadycznie na polach i trawnikach, Saxifraga tridactylites L. -  pojedyncze okazy na nieużytkach,Sedum maximum  (L.) Suter -  w uprawach sporadycznie, dość częsty na nieużytkach, czasami w borach sosnowych,Sherardia arvensis L. -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy, Silene noctißora L. -  rzadko w uprawach zbożowych,Sinapis arvensis L. -  rzadko,Valerianella dentata (L.) Pollich -  obecnie nie występuje na terenie Bydgoszczy,Veronica opaca Fries -  pojedynczo spotykany w roślinach okopowych, Veronica polita Fries -  pojedynczo spotykany w roślinach okopowych, rzadziej zbożowych.Najczęściej spotykanymi gatunkami chwastów są: Chenopodium album, Elymus repens i Bilderdykia convolvulus. Tylko one występują w ponad połowie wykonanych zdjęć fitosocjologicznych. Pod względem taksonomicznym dominują gatunki z rodziny Compositae (11,6%), Poaceae (10,3%) i Bras- sicaceae (8,7%). Udział tych rodzin we florze nie odbiega od udziału we florze Pojezierza Żnińskiego ( K r a s i c k a - K o r c z y ń s k a  1990).Z gatunków uznanych powszechnie za ekspansywne, np. Anthoxanthum  aristatum  tworzy z rzadka większe skupienia przeważnie na ugorach; Descurainia sophia rzadko spotykana jest na skrajach pól, często występuje natomiast na siedliskach ruderalnych; Galinsoga ciliata jest dość rzadka i pojawia się przeważnie na rabatach; Galinsoga parviflora występuje po­wszechnie na terenie całego miasta, szczególnie wzdłuż murów i na rabatach; Vicia grandiflora zauważono poza siedliskami segetalnymi na zdegradowanym trawniku.Na siedliskach segetalnych odnotowano stanowiska rozprzestrzeniających się w Polsce kenofitów: Ambrosia psilostachya i Parietaria pensylvanica ( K r a s i c k a - K o r c z y ń s k a ,  K o r c z y ń s k i  1994; M i s i e w i c zi in. 1996).4. PO D SUM O W ANIEFlora segetalna Bydgoszczy należy do umiarkowanie bogatych. W ciągu lat zasadniczy jej trzon nie ulegał istotnym przyobrażeniom. Wiele gatunków rzadkich i zagrożonych chwastów utrzymuje się poza siedliskami pól uprawnych. Ustąpiły całkowicie gatunki ze związku Linion. Specyfiką flory jest wkraczanie gatunków drzewiastych i krzewów, szczególnie na rabaty terenów zieleni, stosunkowo niewielki udział archeifltów oraz roślin jedno- > dwuletnich.5. PIŚM IENNICTW OB o c k ,  W. 1908. Taschenflora von Bromberg. Bromberg: 1-214.G r a d - K o ł a c z y ń s k a ,  A. 1993. Bydgoszcz. Raport o stanie gospodarki przestrzennej.M aszynopis, Urząd Miejski w Bydgoszczy, Wydział Rozwoju Miasta, Bydgoszcz: 1-141. K ę p c z y ń s k i ,  K. 1975. Zbiorowiska roślin synantropijnych na terenie miasta Bydgoszczy.Acta Univ. Nicolai Copernici, Biologia, 17: 3-87.K o r c z y ń s k i ,  M. 1993. Flora segetalna terenów rolniczych parków Krajobrazowych Borów Tucholskich. [W:] R e j e w s k i ,  A ,  N i e n a r o w i c z ,  A ,  B o i ń s k i ,  M.  (red.). Bory Tucholskie. Walory przyrodnicze -  problemy ochrony -  przyszłość. Wyd. Uniw. Mikołaja Kopernika, Toruń: 89-94.K o r c z y ń s k i ,  M . 1996. Flora Bydgoszczy i je j  przemiany. [W:] B a n a s z a k ,  J. (red).Bydgoszcz -  przyroda -  środowisko -  zdrowie. Urząd Miejski, Bydgoszcz. K r a s i c k a - K o r c z y ń s k a ,  E. 1990. Zróżnicowanie chwastów segetalnych Pojezierza Żnińskiego.M aszynopis, Akad. Techniczno-Rolnicza w Bydgoszczy, Bydgoszcz: 1-158. K r a s i c k a - K o r c z y ń s k a ,  E ,  K o r c z y ń s k i ,  M.  1994. Ambrosia psilostachya DC. -  roz­powszechniający się gatunek kwarantannowy. XVII Krajowa Konferencja nt. „Przyczynyi źródła zachwaszczenia pól” . Wyd. Akad. Rolniczo-Technicznej, Olsztyn: 141-148. K ü h l i n g ,  L. 1866. Verzeichniss der in Bromberg’s Umgegend wild phanerogamischen Pflanzen.Sehr, phys.-ökon. G es , 7: 1-29.M a t u s z k i e w i c z ,  W. 1981. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. PW N, Warszawa: 1-297.M a t u s z k i e w i c z  W ,  F a l i ń s k i  J. B ,  K o s t r o w i c k i  A.  S ,  M a t u s z k i e w i c z  J. M ,  O l a c z e k  R ,  W o j t e r s k i  T. 1995. Potencjalna roślinność naturalna Polski. Mapa przeglądowa, 1 :3 0 0  000. Ark. 8. Inst. Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.M e d w e c k a - K o r n a ś ,  A. 1972. Przegląd ważniejszych zespołów roślinnych Polski. [W:] S z a f e r ,  W ,  Z a r z y c k i ,  K. (red.). Szata roślinna Polski. 1. PW N, Warszawa: 279-481. M i s i e w i c z ,  J ,  i in. 1996. Parietaria pensylvanica Miihlenb. ex  Willd. -  nowy potencjalny chwast w Polsce. Zesz. Nauk. ART w Bydgoszczy, Rolnictwo, 38: 239-244.S o w a  R ,  W a r c h o l i ń s k a  A. U. 1979. Synantropy roślinne na siedliskach segetalnych Łodzi. Spraw. Łódź. T N , 33 (9): 1-6.W a r c h o l i ń s k a ,  A. U. 1994. List o f  threatened segetal plant species in Poland. [W:] M o c h n a c k y ,  S. T e r p ó ,  A. (Eds). Anthropization and environment o f  rural settlements. Flora and vegetation. Proceedings o f International Conference. Sätoraljaüjhely: 206-219. Z a j ą c ,  A. 1979. Pochodzenie archeofltów występujących w Polsce. Wyd. Uniw. Jagiellońskiego, Kraków: 1-213.Z a r z y c k i ,  K. 1984. Ekologiczne liczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski. Inst. Bot. PAN, Kraków: 1-45.The Bydgoszcz segetal flora consists o f  242 vascular plants. Its basic structure has been stable since 1866, but plants accompanying flax crop are not present now. In this urbanized area 31 species o f the flora are also those that occur in W a r c h o l i n s k a ’ s (1994) list of threatened segetal plant species.6. SUM M ARYDr Maciej Korczyński Katedra Botaniki i Ekologii Akademia Techniczno-Rolnicza ul. S. Kaliskiego 7, 85-796 BydgoszczW płynęło do Redakcji Folia botanica 29.07.1996

Bydgoszcz segetal flora changes and state

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe state and changes of Bydgoszcz segetal flora are described
in the present paper. The segetal flora of the town comprises 242 species. 31 of
these species are on the list of threatened weeds

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15839/1/fb13Maciej_Korczy%c5%84ski65_72.pdf

Bydgoszcz segetal flora changes and state

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Bydgoszcz segetal flora changes and state

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w