Celem niniejszego rozdziału jest przedstawienie elementarnych zagadnień
związanych ze stosowaniem bądź zaniechaniem stosowania dobrych praktyk
rachunkowości. Po zapoznaniu się z jego treścią Czytelnik będzie w stanie
rozróżnić pojęcia rachunkowości kreatywnej i agresywnej, wskazać źródła
negatywnych praktyk księgowych oraz rozpoznać podstawowe techniki „fałszowania”
sprawozdań finansowych.Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomiczne

Śnieżek, Ewa

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Rozdział 10 Kreatywna i agresywna rachunkowość Ewa Śnieżek Celem niniejszego rozdziału jest przedstawienie elementarnych zagadnień związanych ze stosowaniem bądź zaniechaniem stosowania dobrych prak-tyk rachunkowości. Po zapoznaniu się z jego treścią Czytelnik będzie w stanie rozróżnić pojęcia rachunkowości kreatywnej i  agresywnej, wskazać źródła negatywnych praktyk księgowych oraz rozpoznać podstawowe techniki „fał-szowania” sprawozdań finansowych.Na przełomie wieków zjawisko „upiększania” wyników finansowych stało się niemal nagminne. Jednocześnie zaczęto odnotowywać coraz bardziej spektakularne upadłości gigantów przemysłowych, co spowodowało poddanie w wątpliwość nie-których rozwiązań księgowych, a ściślej mówiąc prezentowanego w nich sposobu ustalania zysków, niedającego inwestorom właściwego wyobrażenia o perspekty-wach funkcjonowania przedsiębiorstwa. Ważną konsekwencją bankructw przedsię-biorstw amerykańskich, na przykład upadku amerykańskiego giganta energetycz-nego Enron i utrata dobrego imienia jego audytora, stało się także ograniczenie zaufania do  firm audytorskich. W  wyniku wielkich skandali finansowych środo-wisko biznesowe wszczęło dyskusje nad sensem zasad sporządzania sprawozdań finansowych. Prawidłowość zastosowanych zasad rachunkowości oznacza, że sprawozda-nie finansowe zostało sporządzone zgodnie z istniejącymi przepisami prawa w za-kresie rachunkowości, finansów, praw podatkowych i praw cywilno-handlowych, a  jasność i  rzetelność ujawnień implikuje, że  sprawozdanie finansowe w  spo-sób pełny, uczciwy, dokładny i zgodny z treścią ekonomiczną przedstawia obraz osiągniętych wyników za okres objęty sprawozdaniem oraz sytuację majątkową i  finansową jednostki na  dzień kończący rok obrachunkowy. Indywidualny osąd oraz próby znalezienia sposobów rozwiązania współczesnych problemów rachun-kowości, użytkowników, rynków kapitałowych itp. spowodowały intensyfikację Ewa Śnieżek140zjawiska określanego mianem rachunkowości kreatywnej. Większość autorów uważa, że rachunkowość kreatywna to reakcja na „bezradność norm w tych przy-padkach, w których jednoznaczne określenie tego, co mierzyć i  jak mierzyć jest po prostu niemożliwe, ponieważ proces ten nawet w odniesieniu do jednego ele-mentu będącego przedmiotem pomiaru może zależeć od bardzo wielu decyzji”1??Źródła rachunkowości kreatywnej tkwią w  uznawaniu i  pomiarze wielkości prezentowanych w  sprawozdaniach finansowych. W  rachunkowości nie istnieją bezdyskusyjne kryteria pomiaru, a  rzeczywistość można „nagiąć”, w  zależności od woli, do zamierzonych, „papierowych” efektów. Dynamika życia gospodarczego powoduje, że nowe regulacje prawne rachun-kowości nie zawsze nadążają za tempem zmian transakcji i zdarzeń, których przej-rzystość i  wiarygodność mają odzwierciedlać. Jednocześnie regulacje te muszą przyjmować dość ogólny, wielowariantowy charakter, aby uniknąć natychmiastowej dezaktualizacji. Właśnie ten ogólny charakter regulacji narodowych i międzynaro-dowych pozostawia dużą swobodę w wyborze możliwych w rachunkowości roz-wiązań. Do powstawania zjawisk korupcjogennych przyczynia się fakt, że praca audytora jest zamawiana i opłacana przez samą jednostkę. Wiele spółek giełdowych w  Stanach Zjednoczonych i  w  Europie manipulo-wało księgami rachunkowymi, a  firmy audytorskie tolerowały nieprawidłowości i agresywne działania księgowych określane mylnie jako kreatywna księgowość. W związku z tym pojęcie rachunkowości kreatywnej w potocznym znaczeniu uzy-skało negatywne konotacje; kojarzy się ona bowiem z oszustwem, fałszerstwem i malwersacjami. Tymczasem rachunkowość kreatywną należy także postrzegać jako takie pro-wadzenie ksiąg rachunkowych i  sporządzanie sprawozdań finansowych, które w rzeczywisty sposób oddaje prawdę o sytuacji majątkowej i finansowej podmiotu oraz  jego dokonaniach. Kreatywność w  takim rozumieniu jest i  będzie stoso-wana w rachunkowości przez wszystkie bez wyjątku przedsiębiorstwa, a historia kreatywnej rachunkowości jest tak stara, jak sporządzanie sprawozdań finanso-wych i podawanie ich do publicznej wiadomości. Jest przecież rzeczą naturalną, że przedsiębiorstwa starają się w taki sposób przedstawić dane finansowe, aby tworzyły one jak najkorzystniejszy ich wizerunek. Prawo bilansowe wyznacza jedynie ogólne zasady ewidencji i pomiaru, zwane nadrzędnymi zasadami rachunkowości. Stosując się do nich, każde przedsiębior-stwo może przyjąć rozwiązania indywidualne, wybierając je spośród możliwości do-puszczonych przez regulacje rachunkowości. Dokonany wybór może mieć znaczący 1 S. Surdykowska, Normatywne i kreatywne aspekty rozwoju rachunkowości, [w:] Podstawowe problemy rachunkowości jako dyscypliny naukowej i  działalności praktycznej, Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego, Katowice 2000, s. 207. Rozdział 10. Kreatywna i agresywna rachunkowość 141wpływ na prezentowany w sprawozdaniu wynik finansowy danej jednostki. Ma on jednak znaczenie nie tylko dla tego konkretnego podmiotu, ale przede wszystkim dla odbiorców sprawozdań finansowych. Dlatego wybrane przez dany podmiot roz-wiązania muszą być ujęte i dokładnie opisane nie tylko w dokumentacji wewnętrz-nej przyjętych przez przedsiębiorstwo zasad rachunkowości, ale także ujawnione w sprawozdaniu finansowym. Niezwykle trudne jest wyznaczenie granicy między zgodnym z prawem mo-delowaniem polityki rachunkowości przedsiębiorstwa a  działaniami niezgodny-mi z dobrymi praktykami rachunkowości. Rachunkowość agresywna jest zazwy-czaj definiowana jako proces, poprzez który transakcje i  operacje gospodarcze są ukształtowane w taki sposób, aby dawały rezultat pożądany, a nie neutralny, prawdziwy, rzetelny, jasny i kompletny. W rezultacie skandali finansowych przyję-ło się traktować pojęcia rachunkowości kreatywnej i  rachunkowości agresywnej zamiennie. Tymczasem granice między nimi z  pewnością wyznacza rozróżnienie między prawem wyboru w rachunkowości (accounting choice) a oszustwem, fał-szem i defraudacją. Te ostatnie zjawiska są przedmiotem zainteresowania prawa karnego i gospodarczego i w ogóle nie podlegają dyskusji w kategoriach „dobra i zła”, a rozważanie ich na gruncie czystej rachunkowości powinno mieć wyłącznie wymiar „prewencyjny”. Przykłady Enronu i WorldComu w Stanach Zjednoczonych, problemy holender-skiej sieci marketów Ahold w Holandii lub Stoczni Szczecińskiej w Polsce pokazują, że agresywna rachunkowość stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa obrotu go-spodarczego i żaden rynek nie jest na nią dostatecznie odporny. Do pełnego zrozumienia „celowej i świadomej manipulacji” wynikami finan-sowymi potrzebne jest prawidłowe rozgraniczenie pojęć błędu i  oszustwa. Czę-sto przekłamania i niezgodności w księgach rachunkowych wynikają ze zwykłej pomyłki, a czasem są wynikiem zamierzonego i świadomego działania. Ofiarami oszustów stają  się nie tylko właściciele akcji upadłych spółek, ale również inni uczestnicy gry rynkowej: kredytodawcy, analitycy finansowi, audytorzy oraz  cała rzesza uczciwych jednostek gospodarczych, których wizerunek, jako wiarygodnych i odpowiedzialnych partnerów w biznesie, został skażony „kreatywnymi” praktyka-mi innych podmiotów. Jednym z charakterystycznych przejawów stosowania rachunkowości agresyw-nej mogą być częste zmiany polityki rachunkowości i  zasad ewidencji w przed-siębiorstwie. Duże możliwości nadużyć niosą ze sobą także fuzje i przejęcia2. Ich inicjatorzy zakładają korzyści z połączenia, to znaczy wzrost wartości nowej jed-nostki gospodarczej w porównaniu z wartością każdego podmiotu z osobna przed 2 W. Wąsowski, Fałszowanie sprawozdań finansowych, „Rachunkowość” 2002, nr 11, s. 45–50. Ewa Śnieżek142połączeniem. W praktyce często takie efekty nie występują, a wartość firmy sta-nowi tylko i wyłącznie księgową różnicę między wyższą ceną nabycia a aktywami netto???Uzyskaniu tendencyjnie pozytywnego wizerunku podmiotu sprzyjają między innymi: wykazanie możliwe wysokiego zysku, aby wywołać wrażenie rozwoju przed-siębiorstwa, na przykład z uwagi na chęć podwyższenia kapitału, obniżenie amor-tyzacji majątku trwałego, obniżenie wartości rozliczeń międzyokresowych. Sygna-łami ostrzegającymi przed występowaniem agresywnej rachunkowości w  przed-siębiorstwie są zazwyczaj: wielokrotne przygotowywanie precyzyjnych i  trafnych prognoz, nieproporcjonalnie wysoki poziom nagród uzależnionych od  wyników dla kierownictwa, brak wiedzy członków rady nadzorczej o rachunkowości (audy-cie), skomplikowana struktura grupy zmieniająca się bez wyraźnego powodu, zmia-ny zasad rachunkowości w zakresie uznawania przychodów, radykalne zwiększenie lub zmniejszenie marży brutto, zyski rosnące szybciej niż przepływy pieniężne, zbyt liczne rezerwy restrukturyzacyjne i jednorazowe odpisy, ogólnikowa informacja do-datkowa w sprawozdaniu finansowym. Jednym z klasycznych przykładów agresywnej rachunkowości jest fakturowa-nie sprzedaży, zanim towar zostanie wydany z magazynu lub nawet zanim zostanie wyprodukowany (w celu zawyżenia przychodów). W skrajnym przypadku faktury mogą być nawet fałszywe, wykazywać sprzedaż, która nigdy nie nastąpiła. Inny przy-kład to „nadmuchiwanie” zysków lub sprzedaży między podmiotami powiązanymi lub przerzucanie ich do utworzonej w tym celu nieskonsolidowanej z grupą spółki zależnej – jednostki specjalnego przeznaczenia. Zawyżanie przychodów i „nadmu-chiwanie” zysków może się też odbywać przez ukrywanie (zaniżanie) kosztów. Kla-syczne przykłady to przerzucanie wydatków uznaniowych do innego okresu, celowe wydłużanie okresów amortyzacji, wycena dokonywana przez zaprzyjaźnionego, nie całkiem bezstronnego rzeczoznawcę. Reasumując, rachunkowość kreatywna może mieć nie tylko różne przyczyny, ale i jej istota może być różnie rozumiana. Może ona dotyczyć czterech grup zja-wisk4: 3 Struktury holdingowe mogą tworzyć nieprzejrzyste zależności. Łatwo je wykorzystać do ukrywania strat, tworzenia nieistniejących zysków czy przesuwania złych aktywów do spółek podporządkowanych. Ważnym zagadnieniem są ceny transferowe i ich poprawne ustalenie, ponieważ częstym zjawiskiem są transakcje „przepompowywania” zysku do innego podmiotu mającego tych samych lub innych właści-cieli. Ceny transferowe to ceny, po jakich spółki tworzące grupę kapitałową sprzedają sobie usługi. Czę-sto służą one także do wyprowadzania zysku za granicę w postaci opłat licencyjnych, opłat know-how czy opracowań na zadane tematy, niekiedy zupełnie nieprzydatnych przedsiębiorstwu. 4 S. Surdykowska, Nieporozumienia wokół rachunkowości – syndrom „rachunkowości kreatywnej”, [w:] B. Micherda (red.), Współczesna rachunkowość w zarządzaniu jednostkami gospodarczymi i administracyj-nymi, Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Marketingu w Chrzanowie, Chrzanów 2003, s. 29. Rozdział 10. Kreatywna i agresywna rachunkowość 1431) kreatywności jako naturalnego elementu twórczego wykorzystania wyobraźni i wiedzy przygotowującego sprawozdanie finansowe w podejmowaniu decyzji co do  tego sposobu liczenia, który najlepiej spełnia wymagania wynikające z dążenia do ujmowania w sprawozdaniach finansowych wiarygodnych infor-macji; 2) unikania określonych skutków regulacji poprzez zastosowanie technik, które pozwolą na dokonanie pomiaru zgodnie z interesem producenta informacji; 3) włączenia do sprawozdań finansowych pozycji, które nie były przedmiotem re-gulacji, co powoduje istotne zmiany w porównaniu z praktykami stosowanymi wcześniej; 4) braku określonych pozycji w sprawozdaniach finansowych, prezentowania nie-których pozycji niezgodnych ze stanem faktycznym i innych działań, które się wiążą z oszustwami. Potocznie praktyki rachunkowości kreatywnej zwykło się odnosić do wszyst-kich wymienionych grup zjawisk, jednak w rzeczywistości dotyczą one problemów wymienionych w grupie drugiej i trzeciej. Inne podejście polega na rozróżnieniu rachunkowości kreatywnej i rachunko-wości agresywnej lub też wyodrębnieniu rachunkowości w znaczeniu pozytywnym i negatywnym. W tym podejściu pierwsza grupa wyżej wymienionych zjawisk to po prostu poprawna rachunkowość oparta na zasadzie true and fair, grupa czwarta to rachunkowość agresywna, czyli niedozwolone i negatywne praktyki rachunkowo-ści. Natomiast grupy druga i trzecia obejmują zdarzenia, które mogą być określone mianem rachunkowości kreatywnej (w pozytywnym tego słowa znaczeniu), choć niejednokrotnie i w tych zjawiskach można odnaleźć ślady rachunkowości agre-sywnej. Kluczowe pojęcia użyte w  niniejszym rozdziale: prawidłowość stosowania zasad rachunkowości, rachunkowość kreatywna, rachunkowość agresywna, błąd, oszustwo, polityka rachunkowości, prawo bilansowe. Pytania kontrolne 1. Wskaż różnice pomiędzy rachunkowością kreatywną i agresywną. 2. Czy według Ciebie odpowiednie kształtowanie polityki bilansowej przedsiębior-stwa pozwala na ograniczenie możliwości manipulacji księgowych? Odpowiedź uzasadnij. 3. Jakie są najważniejsze przyczyny i skutki manipulacji księgowych? Ewa Śnieżek1444. Co jest głównym celem rachunkowości agresywnej i dlaczego? 5. Czym różni się oszustwo od błędu? 6. Na czym polegają techniki manipulacji wynikiem finansowym? 7. Wykaż dualizm w podejściu do istoty rachunkowości kreatywnej.Literatura uzupełniająca Zagadnienie Pozycja literaturowa StronyPrawidłowość stosowanych zasad rachunkowościA. Kamela-Sowińska, Skąd się wzięła sprawa En-ronu?, „Rachunkowość” 2003, nr 4 2–6W. Wąsowski, Kreatywna rachunkowość. Fałszo-wanie sprawozdań finansowych, Difin, Warsza-wa 2005 2–22S. Surdykowska, Normatywne i kreatywne aspek-ty rozwoju rachunkowości, [w:] Podstawowe pro-blemy rachunkowości jako dyscypliny naukowej i działalności praktycznej, Akademia Ekonomicz-na im. Karola Adamieckiego, Katowice 2000 207–210S. Surdykowska, Nieporozumienia wokół rachun-kowości – syndrom „rachunkowości kreatywnej”, [w:] B. Micherda (red.), Współczesna rachunko-wość w zarządzaniu jednostkami gospodarczymi i  administracyjnymi, Wyższa Szkoła Przedsię-biorczości i Marketingu w Chrzanowie, Chrza-nów 2003 28–30Błąd, oszustwo A. Hołda, W. Nowak, Oszustwa w  systemie ra-chunkowości a ewolucja procedur badania spra-wozdań finansowych, „Zeszyty Teoretyczne Ra-chunkowości”, t. 8 (64), SKwP, Warszawa 2002 116–133E. Śnieżek, M. Wiatr, Kreatywna czy oszukańcza sprawozdawczość finansowa. Sygnały, sympto-my, diagnoza, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 11 36–37Rozdział 10. Kreatywna i agresywna rachunkowość 145Rachunkowość kreatywna i rachunkowość agresywnaS. Surdykowska, Rachunkowość kreatywna a  MSR / MSSF, [w:] M. Gmytrasiewicz, A. Kar-mańska (red.), Polska szkoła rachunkowości, Szkoła Główna Handlowa w  Warszawie, War-szawa 2004 425–427S. Surdykowska, Nieporozumienia wokół rachun-kowości – syndrom „rachunkowości kreatywnej”, [w:] B. Micherda (red.), Współczesna rachunko-wość w zarządzaniu jednostkami gospodarczymi i  administracyjnymi, Wyższa Szkoła Przedsię-biorczości i Marketingu w Chrzanowie, Chrza-nów 2003 28–30E. Śnieżek, M. Wiatr, Rachunkowość a tendencyj-ne kreowanie obrazu działalności przedsiębior-stwa, „Prace i Materiały Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego”, t. I, Fundacja Roz-woju Uniwersytetu Gdańskiego, Sopot 2011 113–124E. Śnieżek, M. Wiatr, Kreatywna czy oszukańcza sprawozdawczość finansowa. Sygnały, sympto-my, diagnoza, „Przegląd Organizacji” 2011, nr 11 36–39 R. Burchart, H. Lelusz, Problemy w identyfikowa-niu rachunkowości kreatywnej i  rachunkowości agresywnej w  teorii i  praktyce, „Zeszyty Teore-tyczne Rachunkowości”, t. 77 (133), SKwP, War-szawa 2014 51–64 Polityka rachunkowościE. Walińska, Ujmowanie skutków polityki ra-chunkowości w sprawozdaniu finansowym, „Ze-szyty Teoretyczne Rachunkowości”, t. 60 (116), SKwP, Warszawa 2011 279–294K. Stępień, Polityka rachunkowości jako instru-ment kreowania wizerunku przedsiębiorstwa w okresie kryzysu gospodarczego, „Zeszyty Na-ukowe”, nr 13, PTE, Kraków 2012 289–298Ewa Śnieżek146Metody i techniki manipulacjiW. Wąsowski, Fałszowanie sprawozdań finanso-wych, „Rachunkowość” 2002, nr 11 45–50J.W. Wójcik, Oszustwa leasingowe, „Monitor Ra-chunkowości i Finansów” 2002, nr 3 53–58P. Wójtowicz, Oszukańcza sprawozdawczość finansowa w  świetle teorii kontraktów, [w:] Z. Messner (red.), Standardy rachunkowości wo-bec wyzwań współczesnej gospodarki. T. I: Kon-cepcje rachunkowości, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2006 201–214

Kreatywna i agresywna rachunkowość

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/16968/1/10.pdf

Kreatywna i agresywna rachunkowość

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)