Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe rich vascular flora of the Wierzyca valley also includes plants
of segetal communities. Among them are common species, as well as some of the
species that are endangered or threatened on a national scale (Warcholińska
1994). The Wierzyca valley provides a refuge for them in the Gdańsk region
(Buliński 1993, 1994a). The protection of these plants, preventing, among other
things, the use of chemicals in agriculture, may save the rare species of segetal flora
from extinction (Buliński 1995).Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Buliński, Michał

Polish

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe rich vascular flora of the Wierzyca valley also includes plants
of segetal communities. Among them are common species, as well as some of the
species that are endangered or threatened on a national scale (Warcholińska
1994). The Wierzyca valley provides a refuge for them in the Gdańsk region
(Buliński 1993, 1994a). The protection of these plants, preventing, among other
things, the use of chemicals in agriculture, may save the rare species of segetal flora
from extinction (Buliński 1995)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

The Wierzyca River valley - a refuge of endangered and threatened species of segetal flora in the Gdańsk region

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSISFOLIA BO TANICA 13 29-36 1998(Acta Univ. L od z, Folia bot.)Michał BulińslciDOLINA RZEKI WIERZYCY -  OSTOJĄ GINĄCYCH I ZAGROŻONYCH GATUNKÓW FLORY SEGETALNEJ W REGIONIE GDAŃSKIMTHE WIERZYCA RIVER VALLEY -  A REFUGE OF ENDANGERED AND THREATENED SPECIES OF SEGETAL FLORA IN THE GDANSK REGIONABSTRACT: The rich vascular flora of the Wierzyca valley also includes plants o f segetal communities. Among them are common species, as well as some o f the species that are endangered or threatened on a national scale ( W a r c h o l i ń s k a  1994). The Wierzyca valley provides a refuge for them in the Gdańsk region ( B u l i ń s k i  1993, 1994a). The protection of these plants, preventing, among other things, the use o f  chemicals in agriculture, may save the rare species o f  segetal flora from extinction ( B u l i ń s k i  1995).T r e ś ć1. Wstęp2. Teren badań3. Materiał i metoda badań4. Wyniki badań5. Podsumowanie wyników i wnioski6. Piśmiennictwo7. Summary1. W STĘPW latach osiemdziesiątych prowadzono badania flory roślin naczyniowych w regionie gdańskim, koncentrując się zwłaszcza na dolinach rzecznych. Szczegółowymi badaniami objęto dolinę Wierzycy i doliny jej trzech dopływów-J a n k i, Węgiermucy i Wietcisy ( B u l i ń s k i  1993, 1994a). Jednym z celów tej pracy była ocena bogactwa flory naczyniowej dolin średniej wielkości rzek na Niżu, zwłaszcza w stosunku do terenów przyległych. Chodziło m. in.o sprawdzenie, czy występują tu jeszcze rzadkie, powszechnie zanikające gatunki z różnych grup siedliskowych, jak np. rośliny zbiorowisk segetalnych.2. TEREN BADAŃDolina Wierzycy i doliny jej dopływów przebiegają przez obszar dwóch mezoregionów (rys. 1): Pojezierze Kaszubskie i Pojezierze StarogardzkieI____________L1 ©  -  3 — — -  5 C Z P  -  2 0 - 4  A - E  -  6Rys. 1. Położenie terenu badań na tle granic mezoregionów ( K o n d r a c k i  1978) M ezoregiony: A -  Pojezierze Kaszubskie, B -  Pojezierze Starogardzkie, C -  Równina  Charzykowska, D  -  Bory Tucholskie, E -  D olina Kwidzyńska; 1 -  rzeki z odcinkami obejmującymi 10 stanowisk, 2 -  jeziora, 3 -  miasta, 4 -  większe wsie, 5 -  granice mezoregionówFig. 1. Position o f  the study area against from the mesoregion boundaries adopted accordingto K o n d r a c k i  (1978)Mesoregions: A -  Cassubian Lakeland, B -  Starogard Lakeland, C -  Charzykowy Plain, D  -  Tuchola Coniferous Forests, E -  Kwidzyn Valley; 1 -  river stretches including 10 study stations, 2 -  lakes, 3 -  towns, 4 -  large villages, 5 -  mesoregion boundaries(makroregion Pojezierza Wschodniopomorskiego). Dolina Wierzycy przylega też do Borów Tucholskich i Równiny Charzykowskiej (Pojezierze Połu- dniowopomorskie), ujściowym odcinkiem zaś wkracza do Doliny Kwidzyńskiej (makroregion Doliny Dolnej Wisły). Obserwuje się w związku z tym znaczne zróżnicowanie warunków zarówno glebowych, jak i klimatycznych na przebiegu badanych dolin ( B u l i ń s k i  1993).Cały interesujący nas teren znajduje się w granicach woj. gdańskiego, przebiegając przez obszar 11 gmin i sześciu miast. Badane doliny są stosunkowo wąskie, liczą przeciętnie kilkaset metrów szerokości. Na niektórych odcinkach występują tu lasy, jednak większą część zajmują tereny użytkowane rolniczo. Pola znajdują się zarówno na terasowych zboczach dolin, jak też niekiedy na najniższej, płaskiej terasie, gdzie jednak dominują łąki i pastwiska.3. MATERIAŁ I M ETODA BADAŃBadania prowadzono na 215 stanowiskach, głównie m etodą spisów florystycznych, niekiedy też wykonując zdjęcia fitosocjologiczne. Za stanowisko przyjęto odcinek doliny rzecznej długości około 1 km jej biegu, przy czym dolinę Wierzycy podzielono na 132 takie odcinki, Janki -  27, Węgiermucy-  23, Wietcisy -  33 ( B u l i ń s k i  1993, 1994a).Zebrane materiały zielnikowe, liczące ponad 8000 arkuszy, złożono w zielniku Katedry i Zakładu Biologii i Botaniki Farmaceutycznej AM G (GDMA). Przy oznaczaniu gatunków z trudniejszych grup systematycznych korzystano z pomocy specjalistów. Zestawiono też wszystkie dostępne dane literaturowe dotyczące flory naczyniowej badanego terenu, w tym przedwojenne (m. in. A b r o m e i t  1898-1940). Zgromadzony materiał poddano wielostronnej analizie. Uzyskane wyniki dotyczą m. in. flory segetalnej i tym zagadnieniom poświęcona jest niniejsza praca. Nazwy gatunków, wymieniane w pracy, podano zasadniczo zgodnie z opracowaniem Flora Europaea ( T u t i n  et al. 1964-1980).4. WYNIKI BADAŃNa badanym terenie stwierdzono występowanie 1123 gatunków roślin naczyniowych, należących do 479 rodzajów ze 116 rodzin, przy czym flora współczesna liczy 1039 gatunków. Składają się na nią przedstawiciele rozmai­tych grup siedliskowych, zarówno zbiorowisk leśnych, jak też półnaturalnych układów łąkowych oraz zespołów ruderalnych i segetalnych. Dla przykładu gatunki charakterystyczne dla klas Chenopodietea i Secalietea, a także niższych jednostek w ich obrębie, liczą 71 taksonów ( B u l i ń s k i  1993, 1994a).Wśród roślin naczyniowych, notowanych na polach uprawnych, są zarówno pospolite gatunki, występujące z dużą obfitością w zbiorowiskach segetalnych, jak też taksony ginące i zagrożone w skali regionu lub kraju. Do tej ostatniej grupy można zaliczyć większość z 48 gatunków notowanych w dolinie Wierzycy, które znalazły się na liście przedstawicieli flory segetalnejo różnym stopniu zagrożenia w Polsce, opracowanej przez W a r c h o l i ń s k ą  (1994). Gatunki te prezentuje tab. I.T a b e l a  IGatunki flory segetalnej doliny Wierzycy i dolin jej trzech dopływów, uznane w skali kraju za zagrożone ( W a r c h o l i ń s k a  1994)Species o f  segetal flora in the Wierzyca valley and in the valleys o f its three tributaries, considered on the national scale as threatened ( W a r c h o l i n s k a  1994)Gatunek Species Gatunek SpeciesAdonis aestivalis V, arch., 1 Herniaria glabra I, 3Aethusa cynapium I, arch., 3 Holosteum umbellatum I, 4Agrostemma githago V, arch., 2 Hypericum humifusum V, 1Alopecurus myosuroides I, arch., 1 Lathyrus tuberosus I, arch., 2Anthemis tinctoria R, 4 Logfia arvensis I, 2Aphanes micro carpa R, arch., 1 Malva pusilla I, arch., 2Asperugo procumbens V, 2 Melampyrum arvense V, 1Avena strigosa E, arch., 1 Myosurus minimus I, 2Bromus secalinus V, arch., 1 Neslia paniculata 1, arch., 3Camelina microcarpa V, 4 Odontites verna 1, arch., 2Centaurea cyanus I, arch., 5 Ornithogalum umbellatum  R, 2Chaenorhinum minus R, arch., 2 Papaver dubium I, arch., 4Consolida regalis I, arch., 4 Papaver rhoeas I, arch., 4Coronopus squamatus R, arch., 1 Ranunculus arvensis V, arch., 1Cuscuta europaea V, 3 Ranunculus sardous I, 1Digitaria sanguinalis I, arch., 1 Saxifraga tridactylites R, 2Euphorbia exigua V, arch., 2 Sedum telephium I, 4Fumaria officinalis I, arch., 3 Silene noctiflora I, arch., 2Fumaria vaillantii V, arch., 1 Sinapis arvensis I, arch., 4Gagea arvensis R, arch., 1 Thlaspi perfoliatum R, 1Gagea pratensis I, 4 Valerianella dentata I, arch., 2Galium spurium I, arch., 3 Valerianella locusta R, 2Geranium columbinum R, 1 Valerianella m ixta V, 1Geranium molle R, 2 Veronica polita I, arch., 3Kategorie zagrożenia: E -  wymierajace, V -  narażone, R -  rzadkie, I -  gatunkio nieokreślonym zagrożeniu, arch. -  archeofity ( Z a j ą c  1979).Częstość występowania ( B u l i ń s k i  1994a): 1 -  bardzo rzadki, 2 -  rzadki, 3 -  dość częsty, 4 -  częsty, 5 -  bardzo częsty.Categories o f threat: E -  endangered, V -  vulnerable, R -  rare, I -  species o f  indeterminate threat, arch. -  archaeophytes ( Z a j ą c  1979).Frequency o f appearance ( B u l i ń s k i  1994a): 1 -  very rare, 2 -  rare, 3 -  fairly frequent, 4 -  frequent, 5 -  very frequent.Z gatunków uznanych w skali kraju za wymierające (E), odnotowano na badanym terenie tylko jeden -  Avena strigosa, z grupy narażonych (V) jest 12, rzadkich (R) -  11, a gatunków o nieokreślonym stopniu zagrożenia (I) -  24. Spośród gatunków narażonych niektóre należą do bardzo rzadkich w dolinie Wierzycy (Adonis vernalis, Bromus secalinus, Valerianella mixta), inne są rzadkie (Agrostemma githago), a niektóre nawet częste (Camelina microcarpa). Podobnie w grupie gatunków rzadkich w skali kraju są lokalnie bardzo rzadkie (Aphanes microcarpa, Gagea arvensis), rzadkie (Chaenorhinum minus, Saxifraga tridactylites), ale też i częste (Anthemis tinctoria). Najbardziej zróżnicowana pod tym względem jest grupa gatun­ków o nieokreślonym stopniu zagrożenia w kraju. Są tu rośliny lokalnie bardzo rzadkie (Digitaria sanguinalis), rzadkie (Odontites verna, Valerianella dentata), dość częste (Fumaria officinalis, Neslia paniculata), częste (Con­solida regalis, Papaver dubium, P. rhoeas), a nawet jeden bardzo częsty ('Centaurea cyanus).Wiele gatunków z krajowej listy roślin zagrożonych flory segetalnej występuje na badanym terenie nie tylko w zbiorowiskach chwastów na polach uprawnych. Spotyka się je również na obrywach erodowanych zboczy doliny, na nam ulach przy brzegu rzeki, na miedzach i przydrożach. Wiele z nich rośnie też w ciepłolubnych murawach, np. Anthemis tinctoria, Camelina microcarpa, Consolida regalis, Gagea pratensis, Geranium molle, Lathyrus tuberosus, Melampyrum arvense, Ornithogalum umbellatum, Sedum telephium, Valerianella locusta. Niektóre gatunki częściej niż na polach rosną na siedliskach ruderalnych, np. Aethusa cynapium, Asperugo procumbens, Cuscuta europaea, Hemiaria glabra, Myosurus minimus. Rośliny te mogą przetrwać okresy nawet najbardziej intensywnego chemicznego zwalczania chwastów na polach dzięki „ucieczce” na sąsiednie siedliska murawowe czy ruderalne. Zapewnia to ich stałą obecność w lokalnej florze i możliwość powrotu na pola przy sprzyjających warunkach. Znacznie większe niebez­pieczeństwo grozi gatunkom przywiązanym głównie do siedlisk polnych. Przypuszczalnie do tej grupy należały rośliny nie odnalezione obecnie w badanej florze, a podawane stąd w przeszłości ( A b r o m e i t  1898-1940), np. Radiola linoides, Sherardia arvensis, Stachys annua (B u l i ń s k i  1993, 1994a).Znamienne, że wśród 48 gatunków z krajowej listy zagrożonych skład­ników flory segetalnej, aż 28 zaliczanych jest do archeofitów ( Z a j ą c  1979). Wskazuje to, że taksony ustępujące ze zbiorowisk chwastów to w większości rośliny, które w dawnych czasach wkroczyły na pola, przystosowując się do ówczesnej, funkcjonującej jeszcze przez długie stulecia, agrotechniki. Zmiany, jakie nastąpiły w rolnictwie w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza staranne czyszczenie materiału siewnego z diaspor chwastów i chemizacja, spowodowały gwałtowne ustępowanie tych gatunków.Aktualnie dolina Wierzycy stanowi jeszcze ostoję dla wielu rzadkich i zagrożonych gatunków flory segetalnej w regionie gdańskim. Jak na wąski pas terenu, o stosunkowo niewielkiej powierzchni, zachowało się tu wiele stanowisk roślin z tej grupy. Składa się na to szereg przyczyn, a wśród najważniejszych należy wskazać zagęszczenie urozmaiconych siedlisk polnych na glebach zarówno mineralnych, jak i organogenicznych, w tym często0 zwiększonej zawartości węglanu wapnia spłukiwanego ze zboczy. Uroz­maicone są również warunki wilgotnościowe gleb doliny oraz topoklimat (ważna jest zwłaszcza obecność pól na zboczach o ekspozycji południowej). Istotną rolę odgrywa obecność licznych miejsc dawnego osadnictwa, głównie średniowiecznego, oraz pól o ciągłości uprawy sięgającej tamtych czasów (por. B u l i ń s k i  1994b). Ważną rolę w rozpowszechnieniu wielu roślin flory segetalnej odgrywa rzeka, a urozmaicone warunki siedliskowe doliny rzecznej umożliwiają występowanie tych gatunków nie tylko na polach, ale również na obrywach zboczy, namuliskach, miedzach i przydrożach. Nie bez znaczenia jest fakt, że pola w dolinie m ają najczęściej relatywnie niedużą powierzchnię i są ekstensywnie użytkowane.Wszystkie przedstawione powyżej czynniki skłaniają do przypuszczenia, że dolina Wierzycy ma dogodne warunki dla zachowania bogactwa flory segetalnej. Nadaje się więc szczególnie do podejmowania ochrony ginących1 zagrożonych roślin ze zbiorowisk segetalnych, co może być dużo skutecz­niejsze niż próby ich ochrony na rozległych polach obszarów wierzchowi­nowych. Jak wskazują obserwacje, prowadzone w innych dolinach rzecznych regionu, posiadają one podobne bogactwo rzadkich gatunków flory segetalnej i również stanowią dogodne tereny do ochrony tych taksonów. Przypuszczalnie odnosi się to do większości dolin rzecznych na Niżu Polskim. Podjęcie ochrony środowiska przyrodniczego sieci całych dolin rzecznych Polski (por. B u l i ń s k i  1995) pozwoliłoby m. in. na zabezpieczenie dalszej obecności we florze kraju wielu rzadkich, ginących chwastów, szczególnie z grupy archeofitów.5. PO D SUM O W ANIE WYNIKÓW I W NIOSKIW dolinie Wierzycy i dolinach jej trzech dopływów stwierdzono wy­stępowanie 48 gatunków flory segetalnej zaliczanych w skali kraju do zagrożonych ( W a r c h o l i ń s k a  1994). Dolina Wierzycy stanowi dla nich ostoję. Wynika to ze specyfiki doliny rzecznej, a m. in. zróżnicowania gleb i topoklimatu, roli rzeki w rozprzestrzenianiu gatunków, obecności miejsc dawnego osadnictwa (por. B u l i ń s k i  1993, 1994b). Szereg gatunków z tej grupy to rośliny lokalnie jeszcze rozpowszechnione, którym  nie grozi niebezpieczeństwo wyginięcia. Wiele innych należy jednak do rzadkich,ustępujących składników segetalnej flory. W odniesieniu do całej Polski, jeden gatunek jest zaliczany do wymierających, 12 -  narażonych, 11-  rzadkich, a 24 do grupy o nieokreślonym stopniu zagrożenia (por. tab. I). Większość z omawianych gatunków stanowią archeofity, które ustępują z pól w związku ze zmianami w sposobach gospodarki, a zwłaszcza czyszczeniem materiału siewnego i stosowaniem pestycydów. Część gatunków występuje nie tylko na polach, ale też w innych zbiorowiskach, jak np. na obrywach erodowanych zboczy doliny, na miedzach, murawach, w miejscach ruderalnych, co zmniejsza niebezpieczeństwo ich wyginięcia.Jednym ze sposobów zabezpieczenia dalszego bytu wielu ginącym i za­grożonym gatunkom flory segetalnej jest zapewnienie im odpowiednich warunków występowania. Wysuwane są propozycje objęcia ochroną dolin rzecznych, od źródeł rzek po ujścia, z wprowadzeniem szeregu ograniczeń w działalności człowieka ( B u l i ń s k i  1995). Podstawowe założenia tej koncepcji to staranna ochrona wód przed zanieczyszczeniami, ich reten­cjonowanie, a także zakaz stosowania środków chemicznych na terenie dolin. Proponuje się promowanie rolnictwa „ekologicznego” , z ekstensywnym gospodarowaniem, lub np. wprowadzanie półupraw roślin leczniczych, a także ochronę krajobrazu, z zachowaniem miedz i zarośli śródpolnych. Tak pojęta ochrona dolin rzecznych, oprócz wielu innych korzyści dla człowieka i środowiska przyrodniczego, może odegrać też pozytywną rolę w zapewnieniu dalszego trwania wielu rzadkich i zagrożonych wyginięciem gatunków flory segetalnej.6. PIŚM IENNICTW OA b r o m e i t ,  J. 1898-1940. Flora von Ost- und Westpreussen. Berlin-Königsberg.B u l i ń s k i ,  M.  1993. Flora roślin naczyniowych doliny W ierzycy w warunkach antropogenicznych przemian środowiska przyrodniczego. Acta B io l, 8: 7-52.B u l i ń s k i ,  M . 1994a. System atyczny przegląd flo ry  roślin naczyniowych doliny W ierzycy  i dolin je j  trzech dopływów. Acta B io l, 9: 9-174.B u l i ń s k i ,  M.  1994b. Specyfika flo ry  segetalnej w rejonach średniowiecznego osadnictwa. XVII Krajowa Konferencja Naukowa nt. „Przyczyny i źródła zachwaszczenia pól uprawnych” . Wyd. ART, Olsztyn: 149-151.B u l i ń s k i ,  M.  1995. Potrzeba ochrony dolin rzecznych na niżu jako  terenów o szczególnych wartościach przyrodniczych. Przegl. Przyr, 6(3-4): 227-234.K o n d r a c k i ,  J. 1978. Geografia fizyczna Polski. PW N, Warszawa.T u t i n ,  T. G. et al. (Eds). 1964-1980. Flora Europaea. 1-5. Univ. Press, Cambridge. W a r c h o l i ń s k a ,  A. U. 1994. List o f  threatened segetal plant species in Poland. [W:] M o c h n a c k y ,  S ,  T e r p ó ,  A. (Eds). Anthropization and environment o f  rural settlements. Flora and vegetation. Proceedings o f International Conference. Sätoraljaüjhely: 206—219. Z a j ą c ,  A. 1979. Pochodzenie archeofltów występujących w Polsce. Rozpr. Uniw. Jagiellońskiego, 29: 3-213.7. SUM M ARYThe vascular flora o f  the Wierzyca valley is rich. Today it includes 1039 species ( B u l i ń s k i  1993, 1994a). Elements o f  segetal flora constitute a considerable proportion in it. These are common species, and 48 taxa are included among the endangered, threatened or rare components o f the segetal flora o f Poland ( W a r c h o l i ń s k a  1994), e.g. Adonis aestivalis, Aphanes microcarpa, Euphorbia exigua, Fumaria vaillantii, Gagea arvensis, Ranunculus arvensis, Saxifraga tridactylites, Thlaspi perfoliatum, Valerianella m ixta  ( B u l i ń s k i  1993, 1994a). The Wierzyca valley provides a refuge for them. Owing to the specific conditions of the river valley, the rare species o f segetal flora continue to be present there, while their presence is not recorded in the fields o f the adjoining terrains. Similar findings concern other valleys in the region, and this probably is a phenomenon found in most lowland river valleys.It is proposed to protect valleys, from the sources o f  rivers to their mouths, and impose a number of limitations on man’s activity ( B u l i ń s k i  1995). One of these is a ban on the use o f  any chemicals and preference of sustainable agriculture. They will favour the occurrence o f rare threatened species o f  segetal flora in valleys.Dr M ichał Buliński W płynęło do RedakcjiKatedra i Zakład Biologii i Botaniki Farmaceutycznej Folia botanicaAkademia Medyczna 29.07.1996al. Gen. J. Hallera 107, 80-416 Gdańsk

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15878/1/fb13Micha%c5%82_Buli%c5%84ski29_36.pdf

The Wierzyca River valley - a refuge of endangered and threatened species of segetal flora in the Gdańsk region

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

The Wierzyca River valley - a refuge of endangered and threatened species of segetal flora in the Gdańsk region

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w