Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe paper presents a research carried out in the Łososina Valley
in the Beskid Wyspowy Mts. on cereal and root-crops cultures in 1982-1984 and
a similar research on cereal cultures in 1994-1995. The subject of both investigations
were segetal weeds characterised by Warcholińska (1994) as threatened in the
territory of Poland.Zadanie pt. „Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki” nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Hochól, Teresa

Polish

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe paper presents a research carried out in the Łososina Valley
in the Beskid Wyspowy Mts. on cereal and root-crops cultures in 1982-1984 and
a similar research on cereal cultures in 1994-1995. The subject of both investigations
were segetal weeds characterised by Warcholińska (1994) as threatened in the
territory of Poland

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Occurrence of threatened segetal plant species in the Łososina Valley in the Beskid Wyspowy

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSISFOLIA BOTANICA 13 247-256 1998(Acta Univ. L od z, Folia bot.)Teresa HochólW YSTĘPOW ANIE GATUNKÓW ZAGROŻONYCH W E FLO RZE SEGETALNEJ DOLINY ŁOSOSINY W BESKIDZIE WYSPOW YM OCCURRENCE OF THREATENED SEGETAL PLANT SPECIES IN THE ŁOSOSINA VALLEY IN TH E BESKID WYSPOWYABSTRACT: The paper presents a research carried out in the Łososina Valley in the Be:kid Wyspowy M ts. on cereal and root-crops cultures in 1982-1984 and a similar research on cereal cultures in 1994-1995. The subject o f  both investigations were segetal weeds characterised by W a r c h o l i ń s k a  (1994) as threatened in the territory o f  Poland.T r e ś ć1- Wstęp2. Charakterystyka obszaru badań3. M ateriał i metody badań4. Wyniki badań i dyskusja5. Podsumowanie i wnioski *>■ Piśmiennictwo7- Summary1. W STĘPUjednolicanie flor segetalnych różnych upraw i obszarów, obserwowane w ostatnich latach, w pierwszym rzędzie dotyczy fitocenoz złożonych 2 chwastów najbardziej wrażliwych na stosowane metody gospodarowania i w skrajnych przypadkach może prowadzić do całkowitego wyginięciawielu gatunków, jak to miało miejsce ze zbiorowiskiem towarzyszącym uprawom lnu w Gorcach ( K o r n a ś  1961). Nie wszystkie zbiorowiska podlegają tak drastycznym przeobrażeniom i często ubywanie taksonów dotyczy jedynie niektórych chwastów, będących zazwyczaj głównymi wyróż­nikami zespołów. Badania K o r  n a s  i a (1987a, b) wskazują na postępujące zagrożenie szeregu gatunków i mechanizm tego zjawiska. Najbardziej narażone na wymieranie są, zdaniem tego autora, chwasty obligatoryjnie lub fakultatywnie speirochoryczne oraz inne -  o małej zdolności konkuren­cyjnej i dużej wrażliwości na herbicydy. Także badania F i j a ł k o w s k i e g o  i in. (1987) wskazują na antropopresję, jako zasadniczy czynnik powodujący ubożenie zbiorowisk segetalnych. Powstają wówczas zbiorowiska fragmen­taryczne, o których z Gorców sygnalizował K o r n a ś  (1987b), i które występowały także na terenie objętym niniejszym opracowaniem ( H o c h ó ł  1988).Problem przemian fitocenoz jest powszechny także poza granicami naszego kraju. A l b r e c h t  (1995) przedstawia wyniki badań własnych oraz innych autorów niemieckich, zgodnie z którym i spośród 35 chwastów polnych, objętych tzw. czerwonymi listami gatunków zagrożonych na terenie Niemiec, aż 28 zmniejszyło w ostatnim czasie częstotliwość wy­stępowania. Do kategorii zagrożonych w tamtejszych warunkach zaliczono taksony, które i w naszym kraju narażone są na podobne niebezpieczeństwo. Są to gatunki charakterystyczne, zwłaszcza dla zespołów zbożowych, od­znaczające się wyraźną specjalizacją ekologiczną w zakresie występowania lub sposobu rozprzestrzeniania, które ponadto silnie reagują na niemal powszechne stosowanie herbicydów, udoskonalone m etody czyszczenia materiału siewnego i inne przejawy nowoczesnej agrotechniki.Aby uchronić wiele taksonów, w tym polnych, przed ostateczną zagładą, konieczne jest rozeznanie co do faktycznego stanu ich zagrożenia. Szczególnie rzadkie dziś w Polsce gatunki znalazły się na tzw. czerwonych listach roślin zagrożonych ( Z a r z y c k i ,  S z e l ą g  1992). Obszerną listę chwastów segetal­nych, o różnym stopniu zagrożenia w naszym kraju, przedstawiła także, opierając się na licznych doniesieniach, W a r c h o l i ń s k a  (1994). Ocena rzeczywistego zagrożenia wytypowanych w ten sposób roślin pozwoli być może podjąć kroki zmierzające do czynnej ochrony niektórych z nich w agrocenozach lub różnego rodzaju obszarach chronionych, co od szeregu lat postulują różni autorzy ( F i j a ł o w s k i  i in. 1987; K o r n a ś  1987a; K u c h a r c z y k  1994; W n u k  1988).Celem niniejszego opracowania jest próba określenia stopnia zagrożenia procesami wymierania taksonów towarzyszących uprawom zbóż i okopowych na terenie doliny Łososiny w Beskidzie Wyspowym. Dokonano jej dla tych gatunków, które na terenie Polski takim procesom, choć w różnym stopniu, podlegają.2. CHARAKTERYSTYKA O BSZARU BADAŃObszar Beskidu Wyspowego zbudowany jest z utworów fliszowych. Przemieszanie warstw fliszu powoduje zróżnicowanie gleb pod względem składu granulometrycznego i właściwości chemicznych ( K o n d r a c k i  1978). Obecność węglanu wapnia w tworzywie glebowym jest powodem występowania w szacie roślinnej dość licznych gatunków kalcyfilnych.Dolina rzeki Łososiny rozciąga się na odcinku około 50 km, łącząc zachodnie i wschodnie krańce mezoregionu. Stoki w górnej części doliny pokrywają gleby wytworzone z utworów fliszowych, zaliczone do 11 i 12 kompleksu przydatności rolniczej. Są to gleby brunatne wyługowane, wy­tworzone ze skał o spoiwie węglanowym bądź niewęglanowym, przeważnie0 składzie granulometrycznym średnich i ciężkich glin pylastych. W dolnej części obszaru badań, na stokach, dominują gleby brunatne wyługowane, wytworzone ze zwietrzelin bezwęglanowych; są to przeważnie gliny średnie pylaste, zaliczane do kompleksu 11.Dno doliny, w górnym jej odcinku, pokrywają mady o charakterze glin średnich pylastych, należące do 10, 11 i 12 kompleksu przydatności rolniczej, zaś w dolnej jej części dominują mady o składzie pyłów zwykłych, zaliczone do 10 kompleksu przydatności rolniczej. Na całej długości doliny gleby jej dna zalegają na żwirach piaszczystych lub gliniastych.Obszar badań odznacza się znacznym rozdrobnieniem pól i niższym niż gdzie indziej stopniem antropopresji, a zwłaszcza poziomem kultury rolnej, szczególnie w najwyżej położonych terenach. Specyfika struktury agrarnej oraz sąsiedztwo licznych naturalnych zbiorowisk kontaktowych zaznaczają swój wpływ na skład florystyczny zbiorowisk segetalnych oraz rzutują na intensywność przeobrażeń, jakim te zbiorowiska podlegają (H o c h ó ł  1988).3. MATERIAŁ I M ETODY BADAŃM ateriał objęty opracowaniem stanowiło 245 zdjęć fltosocjologicznych, wykonanych w uprawach zbóż w 1982 r., i 90 w okopowych w 1984 r., oraz 159 obserwacji pochodzących z upraw zbożowych sporządzonych w latach 1994-1995 na polach rolników indywidualnych.Biorąc pod uwagę zróżnicowanie warunków glebowych oraz rzeźby terenu, wykonywano je na siedliskach stokowych i na dnie doliny. Obszar badań podzielono umownie na dwie części: w górnej znalazły się tereny Położone na wysokości około 650-350 m n.p.m., zaś w dolnej -  leżące na Wysokości około 340-300 m n.p.m. Siedliska stokowe i dna doliny w górnym1 dolnym odcinku rzeki pod względem glebowym scharakteryzowano powyżej, opierając się na mapach glebowo-rolniczych w skali 1: 5000.Przedmiotem opracowania są gatunki wyłonione na podstawie zapropo­nowanej przez W a r c h o l i ń s k ą  (1994) listy taksonów zagrożonych w Polsce. Wyliczono dla nich współczynniki pokrycia oraz stałość występowania przy zastosowaniu powszechnie przyjętych metod.4. WYNIKI BADAŃ I DYSKUSJANa obszarze badań zarejestrowano na polach uprawnych 173 gatunki chwastów. W zbożach stwierdzono 165 taksonów, zaś w okopowych 127 ( H o c h ó ł  1988). W tabeli I przedstawiono te spośród nich, które, w myśl przyjętych powyżej założeń, wymagają szczególnego potraktowania w aspekcie zjawiska zagrożenia procesami wymierania.W zbiorowiskach doliny Łososiny stwierdzono 18 takich taksonów. Ich lista jest zróżnicowana na poszczególnych siedliskach. Najwięcej było ich w zbożach, szczególnie na stokach w górnej części obszaru badań, gdzie pod uprawę przeznacza się zwykle pola o ekspozycji innej niż północna. Ta ostatnia pod uprawę roślin zbożowych przeznaczona była w zaledwie około 25% przypadków w górnej części doliny, zaś w około 40% w dolnej części obszaru badań. Takie rozmieszczenie taksonów oraz obecność szeregu gatunków termo- i kalcyfilnych odpowiada także warunkom glebowym, które w górnej części doliny kształtowane były przy udziale tworzywa geologicznego o spoiwie zasobnym w węglan wapnia. W uprawach roślin okopowych gatunków takich było znacznie mniej, co można tłumaczyć także specyfiką agrotechniki tej grupy roślin. Jednakże i tam lista badanych taksonów była bogatsza w górnej części obszaru badań, co można przypisać niższemu poziomowi kultury rolnej, o czym wspominano wcześniej.W początkowym okresie (1982-1984) przeważały na wspomnianej liście gatunki uznane przez W a r c h o l i ń s k ą  (1994) za zmniejszające obecnie stan posiadania na terenie kraju, jednakże o nieokreślonej dotąd kategorii zagrożenia (10 gatunków). Mniej liczną grupę (7 gatunków) stanowiły chwasty określone przez tę autorkę jako takie, które w bliskiej przyszłości mogą znaleźć się w kategorii wymierających, o ile nadal będą działać czynniki zagrożenia. Tylko jeden z gatunków już wówczas można było uznać na obszarze badań za wymierający (Avena strigosa). Nie odnotowano jego obecności także w późniejszym okresie prowadzenia obserwacji.Należy stwierdzić, że większość gatunków występowała w obu rozpat­rywanych okresach jako rzadkie lub sporadyczne w uprawach. Tylko cztery gatunki należały do stałych lub częstych składników agrocenoz, przynajmniej na niektórych siedliskach. Równocześnie osiągały tam wyższe wartości współczynników pokrycia. Były nimi: Centaurea cyanus, Sinapis arvensis, Chenopodium polyspermum  i Papaver rhoeas. Ten ostatni gatunek byłstwierdzany wprawdzie na wszystkich omawianych siedliskach, jednakże jedynie na madach w dolnej części obszaru badań odgrywał większą rolę w zachwaszczeniu zbóż. Na szczególną uwagę zasługuje Centaurea cyanus, który będąc na większości siedlisk gatunkiem stałym bądź częstym, osiągał w zbożach współczynniki pokrycia w granicach od 1 do 5.Badania zmierzające do ustalenia częstotliwości i nasilenia występowania badanych taksonów w zbożach, przeprowadzone w latach 1994-1995, wskazują na zanikanie niektórych z nich. Jednakże nadal utrzymuje się w tych uprawach, wprawdzie z niewielką częstotliwością i w nieznacznym nasileniu, szereg gatunków, które wymieniane były przez różnych autorów jako najbardziej narażone na eliminację ze zbiorowisk segetalnych, a w nie­których rejonach należą już obecnie do rzadkości florystycznych ( K o r n a ś  1987a, b; F i j a ł k o w s k i  i in. 1978; A l b r e c h t  1995). Należą do nich zwłaszcza: Aethusa cynapium, Agrostemma githago, Anagallis arvensis, Bromus secalinus, Neslia paniculata, Ranunculus arvensis i Valerianella dentata. Są to więc gatunki, których dalsze losy powinny być z uwagą śledzone także na terenie Beskidu Wyspowego.Oprócz wspomnianego powyżej Avena strigosa, w ostatnim okresie nie zostały także odnotowane gatunki dolnego piętra łanów zbóż, takie jak: Melampyrum arvense, Sherardia arvensis i Fumaria officinalis, czego powodem była zapewne, obserwowana już wcześniej, presja gatunków reagujących na nawożenie bujnym wzrostem biomasy i odznaczających się znaczną odpor­nością na herbicydy.Spośród czterech gatunków, które w latach osiemdziesiątych wykazywały wyraźną odporność na działanie czynników ograniczających występowanie wielu innych taksonów, w ostatnim okresie jedynie Centaurea cyanus występował z niezmienioną częstotliwością i nasileniem, co czyni go nadal taksonem mało podatnym na zachodzące zmiany i jako taki może być na tym etapie badań uznany za mało narażony na eliminację z fitocenoz Polnych doliny Łososiny, a prawdopodobnie także całego obszaru Beskidu Wyspowego.5. PO D SUM O W ANIE I W NIOSKIBadania porównawcze nad obecnością zagrożonych gatunków na glebach górskich doliny Łososiny w Beskidzie Wyspowym, przeprowadzone w okresie 1982-1984 w uprawach zbóż i okopowych oraz w latach 1994-1995 w zbożach w górnej części tego obszaru, wykazały zmiany zachwaszczenia świadczące0 ubywaniu niektórych taksonów ze zbiorowisk segetalnych. Należą do nich: Avena strigosa, Fumaria officinalis, Melampyrum arvense, Sherardia °fvensis. Nadal pozostają w zbiorowiskach takie rzadkie w innych rejonachT a b e l a  ILista gatunków zagrożonych na terenie doliny Łososiny w Beskidzie W yspowym  List o f  threatened species in the Łososina Valley area (Beskid W yspowy M ts.)Uprawy Crops Zboża Cereals O kopowe Root-cropsCzęść doliny Part o f  valley górna upper dolna lower górna upper dolna lowerLokalizacja Location stokislopesdnobottomstokislopesdnobottomstokislopesdnobottomstokislopesdnobottomLata Years 1982 1994-1995 1982 1994-1995 1982 1984 1984Liczba zdjęć Number o f records 116 93 43 23 63 33 41 18 16 15Liczba gatunków Number of  species 16 10 9 12 10 13 10 9 5 7Melandrium noctiflorum A ALathyrus tuberosus AA vena strigosa A A AMelampyrum arvense ASherardia arvensis A A AFumaria officinalis A A ANeslia paniculata A ARanunculus arvensis A AAgrostemma githago A A A A A ABromus secalinus A A A A A AValerianella dentata A A A A A AAethusa cynapium A A A A A A AAnagallis arvensis A A A A A A A A AGeranium dissectum A A A A A A A A A APapaver rhoeas A A A A A □ A A A OChenopodium polyspermum A A A A A A □ O ASinapis arvensis O A A A A O □ O A OCentaurea cyanus : □ □ □ □ □ □ O □ □ AStopnie stałości (degres o f  presence): I—II -  A ; III — O ; IV—V — □ .  W spółczynniki pokrycia (coefficients o f  coverage). < 1  1 5Teresa Hochół Występowanie gatunków zagrożonych we florze segetalnej doliny Łososiny... 253kraju taksony, jak: Aethusa cynapium, Agrostemma githago, Anagallis arvensis, Bromus secalinus, Ranunculus arvensis i Valerianella dentata. Częs­totliwość i nasilenie ich występowania nie uległo istotnym zmianom na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Zarówno w pierwszym okresie badań, jak i obecnie można było stwierdzić obecność: Chenopodium polyspermum, Geranium dissectum, Papaver rhoeas, Sinapis arvensis oraz Centaurea cyanus, jednakże tylko ten ostatni wydaje się być aktualnie gatunkiem, który nie ulga wyraźnie presji czynników agrotechnicznych.6. PIŚM IENNICTW OA l b r e c h t ,  H. 1995. Changes in the arable weed flora o f  Germany during last five  decades.Proc. 9th EWRS Symp. „Challenges for weed science in a changing Europe”, 41-48. F i j a ł k o w s k i ,  D . i in. 1987. Zmiany antropogeniczne roślinności segetalnej na Lubelszczyżnie.Zesz. Nauk. AR w Krakowie, Sesja Naukowa, 19: 49-59.H o c h ó ł ,  T. 1988. Zbiorowiska chwastów segetalnych tv dolinie rzeki Łososiny w Beskidzie Wyspowym. Maszynopis pracy doktorskiej.K o n d r a c k i ,  J. 1978. Geografia fizyczna Polski. PW N, Warszawa.K o r n a ś ,  J. 1961. The extinction o f  the association Spergulo-Lolietum in fla x  cultures in the Gorce (Polish Western Carpathian M ountains). Bull. Acad. Pol., Sci. B io l, 9 (1): 37-40. K o r n a ś ,  J. 1987a. Chwasty polne rozprzestrzeniane z  materiałem siewnym. Specjalizacja ekologiczna i procesy wymierania. Zesz. Nauk. AR w Krakowie, Sesja Naukowa, 19: 23-36. K o r n a ś ,  J. 1987b. Zmiany roślinności segetalnej w Gorcach w ostatnich 35 latach. Zesz. Nauk.Uniw. Jagiellońskiego, Prace b o t , 15: 7-26.K u c h a r c z y k ,  M.  1994. Próby czynnej ochrony wybranych zagrożonych gatunków roślin naczyniowych w województwie lubelskim. Streszczenia referatów wygłoszonych na M iędzy­narodowym Sympozjum nt. „Zagrożone i ginące gatunki roślin, ich ochrona i restytucja”, Lublin: 12.W a r c h o l i ń s k a ,  A. U. 1994. L ist o f  threatened segetal plant species in Poland. [W:] M o c h n a c k y ,  S ,  T e r p ó ,  A. (Eds). Anthropization and environment o f  rural settlements. Flora and vegetation. Proceedings o f International Conference. Sátoraljaújhely: 206-219. W n u k ,  Z. 1988. Zbiorowiska segetalne W yżyny Częstochowskiej na tle zbiorowisk segetalnych Polski. Zesz. Nauk. AR w Krakowie, Rozprawy, 125.Z a r z y c k i ,  K ,  S z e l ą g ,  Z. 1992. Czerwona lista roślin naczyniowych zagrożonych w Polsce. [W:] Z a r z y c k i ,  K ,  W o j e w o d a ,  W ,  H e i n r i c h ,  Z. (red.). Lista roślin zagrożonych w Polsce. Inst. Bot. PAN, Kraków: 87-98.7. SUM M ARYThe paper presents a list o f 18 segetal weed species present in cereal and root-crops cultures o f the Łososina Valley area in the Beskid Wyspowy M ts , characterised by W a r ­c h o l i ń s k a  (1994) as endangered on the territory o f  Poland. The results concern the years 1982-1984 and 1994-1995. In the first period, only one o f the species (Avena strigosa) was threatened with extinction. Seven species were described as potentially endangered in the future, and 10 as probably endangered locally. In the later period three other species werenot found (Fumaria officinalis, Melempyrum arvense and Sherardia arvensis). O f the remaining species only Centaurea cyanus did not decrease its frequency, but had a greater occurrence than other species in cereal cultures o f the investigated area. It can, therefore, be treated as taxon not threatened with elimination from the segetal associations o f that area. Very infrequently and in smaller numbers, several species which are floristic rarities in other parts of the country, were present in cereal cultures o f the higher part o f the investigated area. Ihose plants included: Aethusa cynapium , Agrostemma gilhago, Anagallis arvensis, Bromus secalinus and Valerianella dentata.Dr inż. Teresa H ochół W płynęło do RedakcjiKatedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin Folia botanicaAkademia Rolnicza im. H. Kołłątaja 29.07.1996 al. Mickiewicza 21, 31-120 Kraków

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/15845/fb13Teresa_Hoch%c3%b3l247_256.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Occurrence of threatened segetal plant species in the Łososina Valley in the Beskid Wyspowy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Occurrence of threatened segetal plant species in the Łososina Valley in the Beskid Wyspowy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w