Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe first part of the present study contains short pieces of
information on the Sieradz Province, its physico-geographic regionalization, geobotanic
division, idaphic and climatic conditions. The second part discusses endangered and
threatened species of various groups of segetal plants of the area. The final part
describes several localities of floral refuges in the catchment of the middle Warta River.Zadanie pt. „Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki” nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Siciński, Jan T.

Polish

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe first part of the present study contains short pieces of
information on the Sieradz Province, its physico-geographic regionalization, geobotanic
division, idaphic and climatic conditions. The second part discusses endangered and
threatened species of various groups of segetal plants of the area. The final part
describes several localities of floral refuges in the catchment of the middle Warta River

Siciński, Jan T

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Ecological groups endangered and threatened species of various segetal plants groups in the area of the Sieradz Province

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSISFOLIA BOTANICA 13 159-164 1998(Acta Univ. L odz, Folia bot.)Jan T. SicińskiGINĄCE I ZAGROŻONE GATUNKI SEGETALNE RÓŻNYCH GRUP EKOLOGICZNYCH NA TERENIE W OJEW ÓDZTW A SIERADZKIEGOECOLOGICAL GROUPS ENDANGERED AND THREATENED SPECIES OF VARIOUS SEGETAL PLANTS GROUPS IN THE AREA OF TH E SIERADZ PROVINCEABSTRACT: The first part o f the present study contains short pieces o f  information on the Sieradz Province, its physico-geographic regionalization, geobotanic division, idaphic and climatic conditions. The second part discusses endangered and threatened species o f various groups of segetal plants o f the area. The final part describes several localities o f floral refuges in the catchment o f the middle Warta River.T r e ś ć1- Środowisko geograficzno-przyrodnicze2. Zagrożone gatunki roślin segetalnych i ich ostoje3. Piśmiennictwo Summary1. ŚRODOW ISKO GEOGRAFICZNO-PRZYRODNICZEWojewództwo sieradzkie położone jest w środkowej części kraju. Obejmuje obszar 4870 km2, co stanowi około 1,56% powierzchni Polski. Rozciągłość Południkowa tego obszaru wynosi około 108 km, a równoleżnikowa około 60 km.W regionalizacji fizycznogeograficznej ( K o n d r a c k i  1977) obszar ten leży w dwu podprowincjach: Nizin Środkowopolskich i Wyżyny Śląsko- -Krakowskiej. Obejmuje on makroregiony: część Niziny Południowowiel-kopolskiej i część Wyżyny Woźnicko-Wieluńskicj. W ich skład wchodzą następujące mezoregiony: Kotlina Kolska (część południowa), Wysoczyzna Łaska, Kotlina Grabowska (część wschodnia), Wysoczyzna Złoczewska, Kotlina Szczercowska (Widawska), Wysoczyzna Wieruszowska (część wschod­nia) i Wyżyna Wieluńska.W ujęciu geobotanicznym ( S z a f e r  1972) teren ten leży w obrębie poddziału Pasa Wyżyn Środkowych oraz Krainy Północnych Wysoczyzn Brzeżnych z Okręgami Widawskim i Kaliskim. Jest to obszar o urozmaiconej rzeźbie oraz niewielkich różnicach wysokości bezwzględnych, malejących ku północy. Ogólnie dają się wyróżnić trzy części: północna, środkowa i połu­dniowa. Na południu występuje skrawek wyżyn południowej Polski, re­prezentowany przez północną część Wyżyny Wieluńskiej. Na północy znajduje się niewielka część równinnej powierzchni należącej do pradoliny Wisły, w miejscu gdzie Ner uchodzi do rozległej bruzdy równoleżnikowej. Cała część centralna województwa znajduje się w strefie nizin Polski Środkowej. W arta w swym środkowym odcinku rozcina wysoczyzny wzdłuż osi południowej, dzieląc terytorium woj. sieradzkiego na dwie części: wschodnią i zachodnią. Współczesna powierzchnia tej części kraju zbudowana jest głównie z utworów pochodzenia lodowcowego oraz nieco młodszych osadów eolicznych i rzecznych, należących do systemu czwartorzędowego. Pod tymi luźnymi skałami występują utwory trzeciorzędowe, powstałe w warunkach sedymentacji lądowej, jak osady wietrzelinowe, rzeczne i jeziorne. Pod tą nieciągłą serią trzeciorzędową znajdują się w woj. sieradzkim skały mezozoiczne, przeważnie pochodzenia morskiego, z jury i kredy. W niektórych miejscach skały te spotyka się na powierzchni, gdyż wychodzą spod osadów czwartorzędowych. Utwory mezozoiczne należą do najstarszych w woj. sieradzkim. Spotykamy je w zasięgu dwóch jednostek strukturalno-technicz- nych. Linia graniczna dzieląca te struktury przebiega od Szczercowa w kierun­ku Widawy, Burzenina i Kliczkowa.Poznanie budowy geologicznej utworów przypowierzchniowych ma doniosły sens praktyczny, gdyż utwory te są skałą macierzystą dla gleb i w ten sposób w dużym stopniu wpływają na efekty produkcji rolnej.Pokrywa glebowa woj. sieradzkiego jest znacznie zróżnicowana pod względem typologicznym, rodzajowym i gatunkowym. Głównymi czynnikami warunkującymi to zróżnicowanie są: charakter skał macierzystych, rzeźba terenu i związane z nimi stosunki wodne oraz szata roślinna. Roślinność woj. sieradzkiego w bardzo poważnym stopniu została zmieniona działalnością człowieka. Zmiany te wyrażają się nie tylko zmniejszeniem powierzchni leśnej, ale także dużym przeobrażeniem leśnych i nieleśnych zbiorowisk roślinnych. Lasy zajmują około 19% powierzchni, co daje 39 miejsce wśród województw Polski. Gleby ze znaczną przewagą niższych klas bonitacji nie usprawiedliwiają zmiany użytkowania leśnego na rolniczy na tak dużychobszarach. Wytłumaczenia tego faktu należy upatrywać w aspekcie histo­rycznym, a nie przyrodniczym. W wyniku takich działań w krajobrazie przeważają obecnie użytki rolne, a w nich grunty orne. W stosunku do powierzchni użytków rolnych udział poszczególnych rodzajów gleb przedstawia się następująco: gleby wytworzone z piasków -  54,2%, z glin -  17,7%, z pyłów -  12,3%, z utworów organogenicznych -  8,4%, z osadów aluwialnych ~ 6,7%, z iłów -  0,5% i ze skał wapiennych -  0,2%. K ultura gleb woj. sieradzkiego, w 4-stopniowej skali, reprezentowana jest przez stopień: słaby (63%), średni (30%), i dobry (7%); w stopniu bardzo dobrym nie występuje.Położenie woj. sieradzkiego w środkowej Polsce oraz rodzaj rzeźby ułatwia­ją napływanie na jego obszary różnych mas powietrza. M a ono klimat charakterystyczny dla centralnych regionów Polski. Przejściowość klimatu tego obszaru jest typowa, gdyż znajduje się tutaj strefa wzajemnego oddziaływania klimatu zachodniego (oceanicznego) i wschodniego (kontynentalnego). Powodu­je to dużą zmienność stanów pogody, również w poszczególnych latach meteorologicznych, zależnych w znacznym stopniu od napływających mas Powietrza. Najzimniejszym miesiącem w roku jest luty (średnia miesięczna -3 ,0“C, najniższa średnia miesięczna -11,0°C). Najwyższe temperatury powiet­rza są typowe dla lipca (średnia miesięczna powyżej 18,0°C, a w poszczegól­nych latach mogą osiągać wartości średnie 21,0 °C). W czasie roku największe sumy opadów notowane są, podobnie jak w całej Polsce, latem (lipiec i sier­pień). Najmniejszym opadem odznaczają się: styczeń, marzec i październik. Suma rocznego opadu wynosi od 525 do 600 mm.W arta stanowi w woj. sieradzkim główną oś systemu rzecznego i płynie na odcinku 153,4 km. Wśród dopływów prawobrzeżnych wyróżniają się Widawka i Ner, a lewobrzeżnych Oleśnica ( D y l i k o w a ,  O l a c z e k  1980).2. ZAG RO ŻO NE GATUNKI ROŚLIN SEGETALNYCH I ICH O STO JEZnamienną cechą flory segetalnej towarzyszącej użytkom rolniczym jest jej krótkotrwałość. Rokrocznie niszczona podczas prac polowych odnawia się ponownie, prawie w niezmienionym składzie, jeśli nie działają czynniki destrukcyjne. Flora segetalna tego obszaru składa się z gatunków mających różnorodne wymagania siedliskowe, trwałość, pochodzenie, stopień zasiedlenia ( S i c i ń s k i  1980, S i c i ń s k i  i in. 1978, W a r c h o l i ń s k a  1986—1987b).Bogactwo i różnorodność flory segetalnej wiążą się ze znacznym zróż­nicowaniem podłoża i dużym zróżnicowaniem siedlisk. Jej skład w poważnym stopniu, poza warunkam i przyrodniczymi, określają także różnorodne czynniki antropogeniczne. Pod ich wpływem flora segetalna ulega prze­kształceniom. Zmiany powstają na skutek stosowania substancji chemicznych, np. nawozów sztucznych i pestycydów. Zmiany powodują także: uproszczonezabiegi agrotechniczne, przeprowadzane melioracje, regulacje rzek, eksploatacja surowców mineralnych, likwidacja zadrzewień śródpolnych, zbiór kombajnowy, dokładniejsze oczyszczanie materiału siewnego, wprowadzanie nowych odmian roślin uprawnych, inne użytkowanie gleb itd.Współczesne przeobrażenia flory polnej zachodzą w różnym tempie w poszczególnych państwach Europy, na różnych obszarach kraju, woje­wództw, gmin, a nawet na sąsiednich polach. Zanikają gatunki chwastów rodzimych (apofity) oraz przybysze z innych obszarów (antropofity).Do najbardziej zagrożonej ekologicznej grupy chwastów polnych w woj. sieradzkim należą chwasty związane z siedliskami skrajnymi, np. gleb bogatych w węglan wapnia (C aC 03). Gleby te na badanym terenie zajmują jedynie 0,2% użytków rolnych. Jest to niewielka powierzchnia, na której potencjalnie mogą rozwijać się chwasty kalcyfilne i termofilne. Gleby rędzinowe (jurajskie i kredowe) spotyka się w południowej części kraju, a tutaj na krańcowych stanowiskach, najdalej wysuniętych na północ. Dlatego występujące tu wyspowo gatunki segetalne, charakterystyczne dla wapieniolubnych zespołów polnych, są tak ważne z punktu widzenia cho- rologii. Do interesujących, rzadko notowanych i zagrożonych należą m. in: Adonis aestivalis, A. flammea, Euphorbia exigua, Fumaria vaillantii, Melam- pyrum arvense, Melandrium noctiflorum, Nigella arvensis, Stachys annua, Veronica polita ( M o w s z o w i c z  1978; S i c i ń s k i  1974; S o w a  1968; S o w a ,  S i c i ń s k i ,  W a r c h o l i ń s k a  1981).Zagrożoną grupę ekologiczną chwastów stanowią również gatunki wy­stępujące na najuboższych, kwaśnych glebach piaszczystych. Optimum swego rozwoju osiągają na obszarze Europy Zachodniej (klimat oceaniczny i suboceaniczny), a na naszych ziemiach zanikają w miarę kontynentalizacji klimatu. Nawożenie naturalne i mineralne, wzbogacające glebę w składniki odżywcze, oraz podnoszenie się kultury rolniczej powodują zmianę charakteru siedliska, a co za tym idzie składu florystycznego. Eliminowane są z tych siedlisk następujące gatunki segetalne: Arnoseris minima, Scleranthus annuus, Teesdalea nudicaulis, Veronica dillenii i inne ( M o w s z o w i c z  1978; S i c i ń ­s k i  1980; S i c i ń s k i  i in. 1978).Do poważnie zagrożonych należą także gatunki rodzime (apofity) z Non- cyperion Jlavescentis Koch. 1926, związane integralnie z siedliskami wilgotnymi. Większość z tych drobnych, jednorocznych terofitów występuje tu na lub poza granicą zwartego zasięgu i jest wrażliwa na zmianę warunków środowis­kowych. Z tej grupy należy wymienić: Centaurium pulchellum, Centunculus minimus, Hypericum humifusum, Illecebrum verticillatum, Juncus capitatus, Peplis portula, Radiola linoides ( M o w s z o w i c z  1978; O l a c z e k  1963; S i c i ń s k i  1980; S i c i ń s k i ,  W a r c h o l i ń s k a  1989; W a r c h o l i ń s k a  1983, 1987, 1986—1987b). Wszystkie wymienione gatunki wchodzą w skład zbiorowisk polnych o charakterze atlantyckim i subatlantyckim.Ważną grupę chwastów stanowią gatunki eliminowane z upraw polnych na skutek dokładniejszego oczyszczania materiału siewnego z ich diaspor, a będące niegdyś najwierniejszymi i starymi towarzyszami upraw rolnych. Są to przeważnie archeofity, niegdyś często, a dziś rzadko obserwowane w łanach zbóż, np. Agrostemma githago, Bromus secalinus, Camelina mic- rocarpa, Consolida regalis, Misopates oronlium, Neslia paniculata, Ranunculus arvensi.Chemizacja rolnictwa, a szczególnie stosowanie herbicydów, powoduje eliminację gatunków szczególnie wrażliwych na te środki ochrony roślin. Niszczone bądź deformowane są przede wszystkim chwasty dwuliścienne, choć nie w jednakowym stopniu. Ich lista jest długa, a stopień zniszczenia uwarunkowany wieloma czynnikami ( S i c i ń s k i  1976, 1980; S i c i ń s k i  i in. 1978; S o w a ,  S i c i ń s k i ,  W a r c h o l i ń s k a  1981; W a r c h o l i ń s k a  1986—1987a, b). W wyniku tych działań zmienia się skład i struktura chwastów w łanie.Wymieniono jedynie najważniejsze grupy i gatunki chwastów zagrożonych oraz przyczyny ich ustępowania z upraw zbożowych, okopowych, lnu i innych. Często niekorzystne czynniki kumulują się.Zjawisko to powoduje ubożenie segetalnych flor lokalnych, regionalnych i krajowych oraz zmniejsza różnorodność gatunkową i fitocenotyczną.3. PIŚM IENNICTW OD y l i k o w a ,  A. ,  O l a c z e k ,  R. 1980. Środowisko geograficzno-przyrodnicze. [W:] P i o t r o w s k i ,  W. (red.). W ojewództwo sieradzkie. Wyd. Uniw. Łódzkiego, Łódź-Sieradz: 11-85. K o n d r a c k i ,  J. 1977. Regiony fizycznogeograficzne Polski. Wyd. Uniw. Warszawskiego, Warszawa: 1-178.M o w s z o w i c z ,  J. 1978. Conspectus florae Poloniae Medianae (plantae vasculares) .  Wyd.Uniw. Łódzkiego, Łódź: 1-395.O l a c z e k ,  R.  1963. Niekóre rzadkie lub nowe gatunki roślin dla f lo ry  województwa łódzkiego.Zesz. Nauk. Uniw. Łódzkiego, ser. II. 14: 73-79.S i c i ń s k i ,  J. 1974. Interesujące gatunki segetalne w dorzeczu środkowej W arty (woj. łódzkie).Zesz. Nauk. Uniw. Łódzkiego, ser. II, 54: 59-64.S i c i ń s k i ,  J. T. 1976. Flora segetalna Kotliny Szczercowskiej (W idaw skiej). Acta Univ. Lodz., Zesz. Nauk. Uniw. Łódzkiego, ser. II, 5: 31-65.S i c i ń s k i ,  J. T. 1980. Flora. [W:] P i o t r o w s k i ,  W. (red.). Województwo sieradzkie. Wyd.Uniw . Łódzkiego, Łódź-Sieradz: 46-52.S i c i ń s k i ,  J. T. i in. 1978. Przegląd flo ry  segetalnej środkowej Polski. Wyd. Uniw. Łódzkiego, Łódź: 41-57.S i c i ń s k i ,  J. T. ,  W a r c h o l i ń s k a ,  A. U . 1989. Hypericum humifusum L. we flo rze  zbiorowisk segetalnych środkowej Polski. Zesz. Nauk. W SR -P w Siedlcach, Rolnictwo, 20: 175-182.S o w a ,  R. 1968. Rzadsze gatunki chwastów w uprawach zbóż na rędzinach woj. łódzkiego. Zesz. Nauk. Uniw. Łódzkiego, ser. II, 28: 49-54.S o w a ,  R,  S i c i ń s k i ,  J. T ,  W a r c h o i i ń s k a ,  A. U . 1981. Rozmieszczenie niektórych gatunków roślin segetalnych w środkowej Polsce. Fragm. Flor. G eo b o t, 27(1-2): 31-50.S z a f e r ,  W. 1972. Szata roślinna Polski Niżowej. [W:] S z a f e r ,  W ,  Z a r z y c k i ,  K. (red.). Szata roślinna Polski. PW N, Warszawa: 17-136.W  a r c h o 1 i ń s k a, A. U. 1983. Stan i zagrożenie niektórych gatunków chwastów z  Nonocyperion flavescentis Koch. 1926 w środkowej Polsce. Fragm. Flor. G eo b o t, 29: 53-72.W a r c h o i i ń s k a ,  A. U. 1986-1987a. Rozmieszczenie niektórych ustępujących chwastów polnych w środkowej Polsce. Fragm. Flor. G eo b o t, 1-2: 15-43.W a r c h o i i ń s k a ,  A. U. 1986—1987b. Lista zagrożonych gatunków roślin segetalnych środkowej Polski. Fragm. Flor. G eob ot, 1-2: 225-231.W a r c h o i i ń s k a ,  A. U. 1987. Rozmieszczenie niektórych rzadkich i interesujących chwastów polnych w środkowej Polsce. Acta Univ. L o d z , Folia b o t , 5: 165-188.5. SUM M ARYThe first part o f the present study contains a short characterization of the Sieradz Province, together with its physico-geographic regionalization and geobotanic division, as well as its edaphic and climatic conditions determining, among others, the development o f  the plant cover.The second part discusses endangered and threatened species o f  various groups o f segetal plants in the area. Am ong them there are those connected with extremal habitats, abundant in calcium compounds (rendzinas), and those connected with the m ost infertile and acidous sandy soils. Other groups are apophytes with Nanocyperion flavescentis, species vulnerable to herbicides, or ones eliminated from cereal plantations due to  the better purification o f  sowable material.The final part describes several localities o f floral refuges in the catchment o f the middle Warta River.Dr Jan T. Siciński W płynęło do RedakcjiKatedra Botaniki Folia botanicaUniwersytet Łódzki 29.07.1996 ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15846/1/fb13Jan_T_Sici%c5%84ski159_164.pdf

Ecological groups endangered and threatened species of various segetal plants groups in the area of the Sieradz Province

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Ecological groups endangered and threatened species of various segetal plants groups in the area of the Sieradz Province

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w